אין פריערדיקן חלק האבן מיר גערעדט וועגן דער אהבה וואס דארף זיין בשעת מען איז מקיים די מצוות. איצט קומען מיר צוריק צו דעם שטיקל וואס מיר האבן איבערגעהיפּט, צו דער שורה וואס הויבט זיך אן אין תניא מיט די ווערטער «רצון העליון», וואו דער אלטער רבי באווארנט וואס איז דער אינהאלט פון דעם יחוד וואס ווערט געטאן דורך מקיים זיין א מצוה.
«ויחוד זה הוא רצונו האמיתי» - דער יחוד פון קודשא בריך הוא ושכינתיה איז דער אמת'ער רצון פון דעם אויבערשטן: אז עס זאל זיין א פולשטענדיקער חיבור צווישן דעם אין סוף און דער שכינה, דאס הייסט דער גבול וואס איז דא אין דער וועלט.
«והיינו יחוד העליון שבאצילות הנעשה באתערותא דלתתא» - דאס איז א יחוד וואס טוט זיך אין די אויבערשטע וועלטן, און זיין השפעה דערגרייכט אוודאי ביז די אונטערשטע וועלטן. און ווער טוט אים אויף? דער איד דא אונטן, מיט יעדער איינציקער מצוה וואס ער איז מקיים, בבחינת «אתערותא דלתתא» - «על ידי יחוד נפש האלקית והתכללותה באור ה' המלובש בתורה ומצות שעוסקת בהן». ווען א מענטש איז מכליל זיין פּרטית'דיקע נפש האלקית אינעם באשעפער, טוט ער אויף א גאנצע איבערקערעניש אין די אויבערשטע וועלטן און פּועל'ט א געוואלדיקן יחוד עליון אין עולם האצילות. און דאס אלץ ווערט געטאן אינעם רגע פון מקיים זיין די מצוה אליין, און דערנאך נאכאמאל אין א צווייטן רגע פון קיום, און אזוי ווייטער - «והיו לה' אחדים ממש כמו שנתבאר לעיל».
פארוואס איז דאס אזוי? «כי על ידי זה מתיחדים גם כן מקור התורה והמצות שהוא הקב"ה עם מקור נפשו האלקית הנקרא בשם שכינה» - מיר האבן דאך געלערנט אז «קודשא בריך הוא» איז די תורה און די מצוות, און «שכינתיה» איז דער מקור פון דעם אידנס נשמה. בשעת א איד איז מקיים א מצוה, ווערט דער יחוד צווישן דעם מקור פון תורה ומצוות און דעם מקור פון זיין נפש האלקית, «שהן בחינת ממלא כל עלמין ובחינת סובב כל עלמין, כמו שנתבאר במקום אחר באריכות».
קומט אויס, אז דער איד דארף זיין דורכגענומען מיט אהבה אין יעדער רגע וואס ער איז מקיים די מצוות. די דאזיקע אהבה, צו זיין דבוק אינעם באשעפער, געפינט זיך ביי יעדן איינעם אין זיין טבע, און פונקט דערפאר איז א איד גרייט אפילו מוסר נפש צו זיין פאר דעם אויבערשטן.
«ועסק התורה והמצוות והתפילה» - דער אלטער רבי איז דא מחדש א באזונדערע זאך: ווען א איד לערנט תורה און ווען ער דאוונט, איז דאס אויך «הוא גם כן ענין מסירת נפש ממש». מען דארף נישט ווארטן אויף א מצב וואו מען טרייבט דעם איד אריין אין א ווינקל, און דעמאלט וועט ער שטיין און זאגן אז ער איז דבוק אינעם באשעפער ביז מסירות נפש און וועט מוסר נפש זיין בפועל על קידוש השם; נאר יעדער רגע פון תורה ומצוות איז אליין מסירות נפש.
און פארוואס? ווייל דאס איז «כמו בצאתה מן הגוף». ווען די נשמה גייט ארויס פון גוף - «במלאת שבעים שנה», אזוי ווי דער פּסוק זאגט «ימי שנותינו בהם שבעים שנה», און ביז הונדערט און צוואנציק יאר - האט זי נישט קיין גוף וואס זאל זי צומישן, און נישט קיין נפש הבהמית וואס זאל אריינלייגן אין איר מחשבות פון נארישקייטן, און עס בלייבט די נפש האלקית אליין. וואס טראכט זי דעמאלט? «שאינה מהרהרת בצרכי הגוף» - זי טראכט נישט וועגן עסן, שלאפן און רוען, ווייל דאס אלץ איז פאר איר בכלל נישט שייך - «אלא מחשבתה מיוחדת ומלובשת באותיות התורה והתפלה». מצוות קען זי טאקע נישט מקיים זיין, ווייל נאר דער גוף איז מקיים מצוות, אבער איר מחשבה איז דבוק אין די אותיות פון תורה און תפילה, «שהן דבר ה' ומחשבתו ית' והיו לאחדים ממש».
פארשטייט זיך דערפון: אויב איצט, בשעת דער מענטש לעבט נאך, לערנט ער תורה און דאוונט און טראכט נישט פון די געברויכן פון גוף נאר פון דברי תורה, איז דאס אליין מסירות נפש. מען דארף נישט ווארטן ביז די נשמה גייט ארויס פון גוף, כדי זי זאל נישט טראכטן פון די געברויכן פון גוף נאר פון תורה און תפילה; אין יעדן איינציקן רגע קען דער מענטש מוסר נפש זיין פאר דעם אויבערשטן.
אויף דער דאזיקער שורה אין תניא האט דער צמח צדק געזאגט, אז דער אלטער רבי מיינט די צייט פון דעם רגע וואס די נשמה שיידט זיך אפּ פון גוף ביז דער קבורה: אין דער צייט צווישן דער פּטירה און דער קבורה טראכט די נשמה איבער אלע אותיות פון תורה און תפילה וואס זי האט געוואוסט בעל פּה פון די יארן אין דער וועלט. און יעדער דבר תורה וואס א מענטש האט איבערגע'חזר'ט בעל פּה איז דערין איינגערעכנט, ווייל דער לשון פונעם אלטן רבי'ן איז «אותיות התורה והתפילה».
דער צמח צדק האט די ווערטער געזאגט צו איינעם פון די גדולי ישראל און גדולי חסידיו, רבי שניאור זלמן מלובלין, דער בעל «תורת חסד», וואס איז ארויפגעפארן קיין ארץ ישראל און איז באגראבן אין ירושלים. ער האט אים געזאגט אז דער אלטער רבי מיינט די צייט פון דער פּטירה ביז דער קבורה, אז די נשמה זאל האבן וואס צו טאן, און דערפאר לוינט זיך צו וויסן משניות בעל פּה; ווארום ווען מען איז מחזר משניות בעל פּה, האט די נשמה אין וואס צו טראכטן און וואס צו טאן.
רבי שניאור זלמן האט מקבל געווען אויף זיך די אויפגאבע, און פלעגט אפּגעבן יעדן טאג א שיעור צייט צו לערנען משניות בעל פּה, ביז ער איז געווען בקי אין זיי; און בכלל איז ער געווען א בקי אין דער גאנצער תורה. ווען ער איז נפטר געווארן אין ירושלים, זענען אלע גדולי ירושלים געקומען אויף דער לוויה. איז איינער פון די רבנים ארויף און האט געזאגט אז מספּיד זיין אים קען ער נישט, ווייל דאס איז היפך רצון הנפטר, ווארום חסידים, ווי מען ווייסט, איז מען נישט מספּיד: «איך וויל נאר דערציילן וועמען איר גייט דא באגראבן», און ער האט אנגעהויבן אויסרעכענען: די גמרא, דעם גאנצן ש"ס, בבלי און ירושלמי, די פּוסקים, און אזוי האט ער אויסגערעכנט אלע ספרים וואס עס געפינען זיך.
יענער צדיק איז נפטר געווארן פרייטאג, ממש נאנט צו שבת, און עס איז נישט געווען מעגלעך אים צו באגראבן ביז מוצאי שבת. דעמאלט האט מען פארשטאנען די ווערטער פונעם צמח צדק, אז מען דארף וויסן משניות בעל פּה, כדי פון דער צייט פון דער פּטירה ביז דער קבורה זאל די נשמה האבן אין וואס צו טראכטן.
פון דעם איז א הוראה פאר יעדן איינעם: אויסדריקן זיין אהבה צום באשעפער אין יעדן איינציקן רגע. ווארום וואס הייסט אהבת ה'? ליב האבן דעם באשעפער ביז מסירות נפש. און אין וואס דריקט זיך דאס אויס? אין מוסר זיין די נפש אליין, און מען דארף נישט ווארטן אויף א שעת הנסיון פון מסירות נפש בפועל. יעדן רגע וואס א מענטש גייט און לערנט תורה, איז ער מוסר זיין נפש צום אויבערשטן, אנשטאט זי אפּצוגעבן פאר די געברויכן פון גוף: פאר עסן, פאר טרינקען, פאר שלאפן און פאר אלערליי בטל'ע זאכן. דאס רופט זיך מסירות נפש.
און דער אלטער רבי גייט ווייטער און זאגט «שזהו כל עסק הנשמות בגן עדן» - דער עסק פון די נשמות אין גן עדן איז לימוד התורה, «אלא שמתענגים בהשגתם והתכללותם באור ה'»: דארטן איז דאס איר גאנצער תענוג, נאר אין דעם אליין. אין דער וועלט אבער האט דער מענטש א תענוג אויך פון אנדערע זאכן; ווען דאס וואלט געווען זיין גאנצער תענוג, וואלט מען אים דאס דא אין תניא נישט געדארפט זאגן. דערפאר דארף ער וויסן וואס איז עיקר און וואס איז טפל.
«וזהו שתקנו בתחלת ברכות השחר» - דא באווארנט דער אלטער רבי די ערשטע ברכה וואס א איד מאכט אינדערפרי. עס איז קלאר אז די כוונה אין דעם שטיקל איז נישט בלויז זאגן א דאנק צום אויבערשטן וואס ער האט אים צוריקגעגעבן זיין נשמה, ווארום ווען דאס וואלט געווען די גאנצע כוונה, וואלט געקלעקט דער קורצער לשון «מודה אני לפניך שהחזרת בי נשמתי»; נאר אין «אלקי נשמה» מיינט מען צו זאגן נאך א פּונקט, א זייער וויכטיקן. און לאמיר אים אויסדייקן מיט צוויי דיוקים:
«אלקי, נשמה שנתת בי טהורה היא», און גלייך דערנאך «אתה בראתה». אויב ערשט דא דערציילט מען וועגן איר בריאה, אויף וועלכער נשמה האט מען פריער גערעדט אז זי איז טהור? לכאורה האט מען געדארפט זאגן «נשמה שבראת טהורה היא» - ערשט איר בריאה און דערנאך איר טהרה.
«אתה בראתה, אתה יצרתה, אתה נפחתה בי, ואתה משמרה בקרבי», און פארוואס גייט מען ווייטער «ואתה עתיד ליטלה ממני»? די ברכה קומט דאך צו דאנקען אויף דער נשמה וואס איז דא אינעם גוף, נישט צו באשרייבן די יכולת פונעם באשעפער; און אויב מען וויל באשרייבן זיינע יכולות, וואלט מען געקענט צוגעבן אז ער וועט אויך אראפּברענגען רעגן און אזוי ווייטער. און וואס איז דער ענין צו זאגן אינדערפרי אז אין הונדערט און צוואנציק יאר וועט ער צונעמען די נשמה פון מיר? דאס געהערט ביינאכט, אזוי ווי דער לשון «בידך אפקיד רוחי».
ווערט אין חסידות באווארנט אז אין דעם שטיקל ליגט א פיל טיפערע מיינונג: יעדן אינדערפרי זאגט מען דעם איד אז דער גאנצער טאג דארף זיין געבויט אויף די דאזיקע ווערטער, און מיט זיי גיט ער זיך אליין די צידה לדרך און דעם תכלית פון דעם גאנצן טאג.
«אתה בראתה» - «בריאה» איז שוין א באשרייבונג פון א וועלט, און אין דער בריאה זענען פאראן א סך באשעפענישן, א סך געברויכן און א סך ענינים. אבער וויס דיר, אז דיין נשמה הויבט זיך אן פיל פריער פון דער בריאה: אין איר מהות איז זי העכער פון דער בריאה, זי געהערט נישט צו איר, זי איז נישט באגרענעצט מיט אירע הגבלות און זי אינטערעסירט זיך נישט מיט אירע אינטערעסן. דערפאר הויבט דער איד אן און זאגט «נשמה שנתת בי טהורה היא»: «טהורה» מיינט אז זי איז בכלל נישט שייך צו דעם גאנצן פּראצעס פון דער בריאה.
און ערשט דערנאך גייט מען ווייטער: «אתה בראתה, אתה יצרתה, אתה נפחתה בי ואתה משמרה בקרבי» - דער באשעפער האט אריינגעשטעלט די נשמה אין דעם קאכטאפּ פון דער וועלט. אבער גלייך זאגט מען «ואתה עתיד ליטלה ממני», אז זי וועט צוריקקומען צו דעם מצב וואו זי איז נישט שייך אהער. דאס הייסט, איר מהות איז נישט דא: זי איז נישט געווען דא און זי וועט נישט זיין דא, ווייל אין איר מהות איז זי נישט שייך צו די הוויות פון דער וועלט נאר צו «טהורה»; איז דערפון, אז זי איז געווען שייך צו דעם פריער, און וועט זיין שייך צו דעם נאכדעם.
און פון דא קומט די אויפגאבע וואס ליגט אויף אונדז: אין יעדן איינציקן רגע פון דער מיטן פארבינדן די נשמה מיט איר טהרה און מיט איר נצחיות. ווארום אויב א מענטש פארבינדט זי נישט אין יעדן רגע מיט איר אמת, טוט ער איר אן אן עוולה, ווייל איר מהות ליגט נישט אין די געברויכן פון גוף, און יעדן רגע וואס ער ציט זי צו די געברויכן פון גוף, טוט ער מיט איר א זאך וואס איז היפך איר מהות. און דאס איז וואס דער איד זאגט זיך אליין: זיי מוסר נפש אין יעדן רגע, ווייל דיין נשמה אליין וויל דאס, און צו עפּעס אנדערש איז זי נישט שייך.
און אין לשון פונעם אלטן רבי'ן בפנים: «וזהו שתקנו בתחילת ברכות השחר קודם התפלה: אלקי נשמה וכו' ואתה נפחתה כו' ואתה עתיד ליטלה ממני כו' - כלומר מאחר שאתה נפחתה בי» די נשמה, און אין אמתן איז זי נישט שייך אהער נאר העכער פון דעם אלעם, «ואתה עתיד ליטלה ממני», דאס הייסט אז אין איר מהות ווערט זי נישט קאליע פון דער וועלט און זי איז נישט שייך אהער, איז דערפאר דער אויספיר: «לכן מעתה אני מוסרה ומחזירה לך לייחדה באחדותך». אין יעדן איינציקן רגע וואס די נשמה טראכט אין די אותיות פון תורה און תפילה און נישט אין די געברויכן פון גוף, גיט דער מענטש זי צוריק צו איר מקור און איז זי מוסר צום באשעפער.
«וכמו שכתוב אליך ה' נפשי אשא» - איך טראג מיין נפש ארויף צו דיר. און ווי אזוי ווערט דאס געטאן? «והיינו על ידי התקשרות מחשבתי במחשבתך ודיבורי בדיבורך באותיות התורה והתפילה, ובפרט באמירה לה' לנוכח» - און בפרט אין יענע שטיקלעך פון דאוונען וואו דער מענטש ווענדט זיך צום באשעפער אין לשון נוכח, «כמו ברוך אתה וכהאי גוונא»: ער רעדט נישט וועגן אים אין לשון נסתר, נאר ער זאגט אים «אתה», און דאס מיינט אז ער איז ממש נאנט צו אים. דער מענטש דארף זיך אריינטראכטן אין דעם וואס ער זאגט, זיך דערמיט פארבינדן און ווערן א חלק פון דעם. און דאס איז דער אמת'ער אויסדרוק פון דער אהבה וואס דארף זיין אין יעדן איינציקן רגע וואס א איד איז עוסק אין תורה און מצוות.
בקיצור: אינעם ערשטן חלק פונעם פּרק האבן מיר געלערנט אז אן יראת שמים רוט נישט די קדושה אויפן מענטשן, און אין דעם חלק האבן מיר געלערנט אז אן אהבת ה' איז נישטא קיין התרוממות און קיין חיבור צום באשעפער. און אין אהבת ה' אליין זענען פאראן צוויי מדריגות:
די גרונטיקע מדריגה: די אהבה וואס געפינט זיך אין טבע פון יעדן איינעם, צו וועלן זיין דבוק אינעם באשעפער, און אפילו ביז מסירות נפש.
די העכערע מדריגה: נישט צו טראכטן בלויז פון זיין אייגענער פּרטית'דיקער דביקות אינעם באשעפער, נאר פון גאנץ כלל ישראל, אז זיי אלע זאלן זיין כלול אינעם באשעפער, אזוי ווי דער לשון הזוהר וואס איז געבראכט געווארן פריער, א זון וואס באמיט זיך פאר זיין טאטן און זיין מאמען און קוקט נישט אויף זיך אליין און אויף זיין אייגענער נפש.