מיר גייען ווייטער אין פרק מ״ה. שוין אין פרק ל״ו, און אויך אין אנדערע ערטער אין תניא, האבן מיר געלערנט כמה וכמה לשונות און אויסדרוקן ווי ווייט די דאזיקע וועלט איז א נידעריקע וועלט, און אין אזא וועלט אַראָפּ איז געקומען די נשמה, די נשמה פון יעדן איינציקן איד. אין דעם פרק לערנט אונדז דער אלטער רבי ווי אזוי א איד זאל מעורר זיין רחמים רבים אויף זיין נשמה, און דורך דעם וועט ער געפינען די כוחות צו עבודת השם.
צוויי שטאפלען זענען דא אין דעם מעורר זיין די רחמים:
די עצם ירידה פון דער נשמה אין א גוף: אפילו דער איד האט קיינמאל נישט געזינדיקט, לאמיר זאגן ער איז א צדיק פון געבורט אן וואס טוט תמיד דעם רצון הבורא, זיינע מחשבות זענען נישט קיין מחשבות של שטות, זיינע רייד זענען נישט קיין דיבורי שטות, און אלץ ביי אים איז ריין, איז שוין דאס אליין, וואס די נשמה געפינט זיך אינעווייניק אין א גשמיותדיקן גוף, א געוואלדיקע ירידה פאר איר. די נשמה איז געווען אין אזא הויכן ארט, און איצט דארף זי זיך אפגעבן אין אזא נידעריקן ארט.
«ובפרט כשיזכור על כל מעשיו ודיבוריו ומחשבותיו מיום היותו שלא טובים המה» (ובפרט ווען ער וועט זיך דערמאנען אז אלע זיינע מעשים, רייד און מחשבות פון דעם טאג וואס ער איז געבוירן געווארן זענען נישט געווען גוטע). דער אלטער רבי נעמט דא א זייער איידעלן לשון. ווען א מענטש מאכט א חשבון פון דעם טאג וואס ער איז געבוירן געווארן, אויף אלע זיינע מעשים, דיבורים און מחשבות, זאל ער זיך דערמאנען אז די נשמה איז געווען מיט אים אין זיי אלע, כביכול א שותף. אויב די נשמה געפינט זיך אין א גוף וואס זינדיקט, וואס האט מחשבות וואס זענען נישט גוט, רייד און מעשים וואס זענען נישט גוט, איז איר ירידה נאך א סך נידעריקער: אנשטאט דעם ארט וואו זי איז געווען, אזוי הויך, געפינט זי זיך איצט אין א ארט וואס איז עובר אויף דעם רצון הבורא. און וואספארא רחמנות אויף דער נשמה, וואס איז פארפלאנטערט געווארן אין א ארט וואו דער גוף שלעפּט זי מיטצוגיין עובר זיין אויפן רצון הבורא אויף יעדן טריט און שריט.
[מקיים זיין תורה ומצוות איז אליין נישט קיין ירידה נאר א געוואלדיקע עלייה; דא רעדט מען פון דער התבוננות פון א מענטש וואס האלט נאך נישט ביי מקיים זיין תורה ומצוות, און ער זוכט א התעוררות דערצו. צו אים זאגט מען: טראכט זיך פריער אריין אין דער גרויסער רחמנות אויף דער נשמה וואס געפינט זיך אין א גוף].
«ומלך אסור ברהטים» (א מלך איז געבונדן אין רהטים). אויפן ווארט «רהטים» זענען דא עטלעכע פירושים:
רהטים פון לשון שטריק: דער «מלך» איז כביכול דער אויבערשטער, ווארום די נשמה איז «חלק אלוקה ממעל ממש» און ער איז מיט איר פארבונדן, און דערפאר איז ער כביכול געבונדן און פארקנופּט מיט שטריק: אין וועלכן ארט נאר א איד פירט אריין זיין נשמה, דארטן גייט זי און ווערט נאכגעשלעפּט נישט מיט איר רצון. און ווען א מענטש טוט מעשים און רעדט רייד וואס זענען נישט גוט, איז דער «מלך» געבונדן אין די זעלבע שטריק וואס דער מענטש בינדט אים איין.
רהטים פון לשון לויפן פון וואסער, ווי דער פסוק זאגט אין ספר בראשית «ברהטים בשקתות המים», דאס זענען די לויפנדיקע וואסערן. דערויף זאגט דער זוהר «ברהיטי מוחא», דאס לויפן פון די מחשבות אין מוח, וואס לויפן אן אויפהער פונקט ווי וואסער שטראמט אין די קאריטעס. דער «מלך», דער ניצוץ פון דער נשמה וואס איז אין מענטש, איז געבונדן אין די זעלבע מחשבות: ווען אין זיין מוח לויפן מחשבות של שטות און מחשבות וואס זענען היפך רצון הבורא, האט די נשמה נישט קיין ברירה און זי ווערט נאכגעשלעפּט נאך זיי, פונקט ווי א מענטש וואס איז צוגעבונדן צו א לויפנדיקן פערד, און ער ווערט געשלעפּט וואוהין נאר די בהמה פירט אים. און וואספארא רחמנות אויף איר.
«כי יעקב חבל נחלתו» (יעקב איז דער שטריק פון זיין נחלה). כלל ישראל ווערט אנגערופן «יעקב», און זיי זענען די נחלה פון דעם אויבערשטן, נאר דער פארבונד צווישן זיי ווערט באשריבן ווי א «חבל», א שטריק: איין עק פון דעם שטריק איז אויבן צוגעבונדן צום דאך, און דער צווייטער עק געפינט זיך אונטן, און אפילו אין א בנין פון צוויי הונדערט שטאק איז דאס איין שטריק. יעדע באוועגונג וואס דער מענטש טוט מיטן אונטערשטן עק ווירקט אויבן; ציט ער אונטן, ציט ער אלץ. און אזוי אויך אין דעם נמשל: א איד איז ווי א שטריק, און ווען ער טוט דא אונטן עבירות, ציט ער מיט זיך כביכול זיין נשמה און דעם שורש פון דער נשמה אין די ערטער וואס זענען נישט גוט. און אזוי אויך פארקערט: ווען מען איז אים מעורר פון אויבן, און א בת קול גייט ארויס און מכריז זיין, פילט ער דא אונטן א ציטער און א ריר. און דאס איז «וכמשל המושך בחבל וכו'». (דער ענין וועט נאך קומען בהרחבה שפּעטער, אין איגרת התשובה).
«והוא סוד גלות השכינה» (און דאס איז דער סוד פון גלות השכינה): דער אויבערשטער געפינט זיך כביכול אין גלות און ווערט אפגעהאנגען אין אונדזערע מעשים. און פארוואס האט ער אזוי געמאכט, אז ער זאל ווערן אפגעהאנגען אין אונדזערע מעשים? דאס איז א «סוד», אזוי האט ער באשלאסן. און אזוי ווי ער האט אזוי געמאכט, אז די נשמה ווערט אפגעהאנגען אין די מעשים פונעם גוף, איז דאך א גרויסע רחמנות אויף איר וואס זי ווערט אראפּגעצויגן אהער אראפּ.
«וע״ז נאמר וישוב אל ה' וירחמהו». לכאורה מיינט דער פסוק אז דער אויבערשטער וועט רחמנות האבן אויפן איד, אבער דא ווערט עס אנדערש געטייטשט: «וישוב אל ה'», ער זאל תשובה טאן צום אויבערשטן, «וירחמהו», ער זאל רחמנות האבן אויפן «שם ה'» וואס איז אין אים, אויף זיין נפש האלוקית וואס איז א ניצוץ פון אים יתברך. פארוואס זאל ער זי איבערלאזן פארזונקען אין בלאטע? זאל ער זיך אומקערן, אז זי זאל דארטן נישט זיין פארזונקען. און כאטש עס איז אמת אז דער אויבערשטער האט רחמנות אויפן איד, איז די עבודה דא «לעורר רחמים רבים», מעורר זיין רחמים רבים אויף דער נפש האלוקית וואס אין אים, «על שם ה' השוכן אתנו», ווארום אפילו דער וואס זינדיקט און געפינט זיך אין שאול תחתית, איז דער אויבערשטער מיט אים, און אין יעדן ארט, «כדכתיב: השוכן אתם בתוך טומאתם». א מענטש וואס איז טמא ציט מיט זיך כביכול דעם אויבערשטן אהין, און גרעסער רחמנות ווי דאס איז נישטא.
דאס איז די התבוננות וואס גייט פאראויס פאר לערנען תורה און מקיים זיין מצוות, און באלד וועלן מיר זען אז די תורה אליין איז די לייזונג און די פארבינדונג. אפילו אויב דער מענטש איז נישט בייגעקומען מעורר זיין אין זיין הארץ אהבת ה' אדער יראת ה', זאל ער גיין אינעם קו האמצעי, אין דעם וועג פון רחמים וואס דאס איז די מדת התפארת, און מעורר זיין רחמים אויף זיין נשמה, און דאס וועט אים געבן כוח.
«וזהו שאמר הכתוב וישק יעקב לרחל וישא את קולו ויבך». אלע מעשיות וואס די תורה דערציילט וועגן די הייליקע אבות זענען נישט סתם מעשיות. ווער עס נעמט אריבער אלע מעשיות וועט זען אז פון זייערע גאנצע יארן לעבן איז דערציילט געווארן בלויז א קליינער עק: יעקב איז געווען ביי לבן צוואנציק יאר, און פון אלע יענע יארן האבן מיר נאר א כלליות'דיקן סך הכל און נישט קיין באשרייבונג פון טאג צו טאג. און אויב די תורה האט אויסגעקליבן צו שטעלן א דגוש, מאריך זיין און אויסשרייבן מיט פרטים דווקא געוויסע מעשיות, הייסט דאס אז זיי נוגע אונדז און זענען אקטועל אויך היינט, א נצחיות'דיקער ענין. די תורה איז נישט קיין ספר פון היסטאריע, נאר א ספר וואס קומט אונדז לערנען און געבן א הוראה.
און נאך: מען טאר נישט קוקן אויף די אבות דורך די ברילן פון מענטשן ווי מיר. «האבות הן הן המרכבה», ווי עס ווערט געבראכט אין תניא עטלעכע מאל, קדושי עליון זענען זיי געווען. אמת, זיי האבן געהאט א גשמיותדיקן גוף, און זיי האבן זיך געדרייט דא אין דער וועלט, און מיר ווייסן פּונקט די ערטער וואו זיי זענען געגאנגען, אבער זיי זענען געווען באזונדערע מענטשן, און אפילו דאס וואס איז לכאורה משותף איז נישט אינגאנצן משותף.
אפילו דער וואס לערנט חומש מיט רש״י אין פשוטו של מקרא, און נישט אין קבלה און חסידות, געפינט שוין דא א ראיה אז עס שטעקט דא מער: רש״י שטעלט זיך נישט אפּ אויף «וישק» נאר אויפן וויינען, ווייל ער איז געקומען מיט ליידיקע הענט, און נאך מער, ווייל ער האט געזען אז זי וועט נישט באגראבן ווערן מיט אים (רחל איז באגראבן געווארן אין קבר רחל און נישט אין מערת המכפלה). פון דעם זעט מען אז דא רעדט זיך נישט פון סתם א שמועס, נאר פון זאכן וואס הינטער זיי שטייט א טיפקייט.
לאמיר נאך צוגעבן א ביישפּיל: ווען אליעזר איז געקומען אין דער שליחות פון אברהם צו ברענגען רבקה פאר יצחק, האט ער געגעבן אויף אירע הענט «שני צמידים... עשרה זהב משקלם», און רש״י טייטשט דארטן: «שני צמידים», א רמז אויף די צוויי לוחות וואס זענען «צמודים», צוגעטוליעט איינע צו דער אנדערער, «עשרה זהב משקלם», א רמז אויף די עשרת הדיברות. רש״י אין פשוטו של מקרא לערנט אונדז אז דאס זענען נישט סתם מתנות, נאר רמזים אויף קומענדיקע זאכן, על אחת כמה וכמה ביי א פעולה וואס יעקב אבינו האט געטאן.
די פעולה אליין איז דאך א וואונדער: גלייך ביים ערשטן זען גיט ער איר א קוש. וואו איז די צניעות, וואו איז די ראויע הנהגה? [און בדרך הלצה זאגט מען: יעקב אבינו האט געזען אז נאך עטלעכע דורות וועלן קומען אידן און לייענען די דאזיקע מעשה און טייטשן זי נישט ווי עס דארף צו זיין, אויף א מענטשלעכן און אפילו א גראבן אופן, און דערויף האט ער געוויינט]. ווי אזוי איז דען דער פנימיות'דיקער פירוש?
«כי רחל היא כנסת ישראל, מקור כל הנשמות» (רחל איז כנסת ישראל, דער מקור פון אלע נשמות). [און ווי באקאנט, רחל און לאה סימבאליזירן מדרגות אין כלל ישראל, און פון דעם קומט «תיקון רחל» און «תיקון לאה» אין תיקון חצות].
«ויעקב במדתו העליונה שהיא מידת הרחמים שבאצילות». פונקט ווי אברהם איז חסד און יצחק איז גבורה, אזוי איז יעקב דער קו האמצעי, די מדת התפארת און רחמים, «הוא המעורר רחמים רבים עליה». יעקב זעט כלל ישראל און איז מעורר רחמים אויפן איד וואס געפינט זיך אין אזא גשמיותדיקער וועלט, און דאס איז נישט קיין מעשה וואס איז געשען מיט טויזנטער יארן צוריק, נאר אן אקטועלער ענין אויך איצט: אין יעדער צייט איז די מדה פון יעקב מעורר רחמים רבים אויף רחל.
«וישא את קולו», ער האט אויפגעהויבן זיין קול ארויף, «למעלה למקור הרחמים העליונים הנקרא אב הרחמים ומקורם».
«ויבך לעורר ולהמשיך משם רחמים רבים על כל הנשמות ועל מקור כנסת ישראל, לעלותן מגלותן ולייחדן ביחוד העליון, אור אין סוף ברוך הוא» (צו מעורר זיין און אראפּציען פון דארטן רחמים רבים אויף אלע נשמות און אויפן מקור פון כנסת ישראל, זיי ארויפצוהייבן פון זייער גלות און זיי מייחד זיין אין דעם יחוד העליון, אור אין סוף ברוך הוא).
מען דארף קלאר מחלק זיין: אין דעם סדר פון די עשר ספירות איז די מדת הרחמים תפארת (חסד, גבורה, תפארת), און דערנאך איז דא די רחמים ווי זיי זענען אין זייער מקור העליון, וואס איז העכער פון די עשר ספירות. און דאס איז באקאנט פון דאווענען: אין א עת רצון זאגט מען «אב הרחמים», און אין געוויינטלעכע צייטן «אב הרחמן». אין די עשרת ימי תשובה זאגט מען יעדן טאג «מי כמוך אב הרחמן», און ביי מנחה שבת «מי כמוך אב הרחמים». «אב הרחמים» איז דער מקור פון די רחמים, א סך העכער, און «אב הרחמן» איז א תואר אויף א מדרגה וואס איז נידעריקער. און יעקב אבינו, וואס איז די מדת הרחמים פון אונטן, הויבט אויף זיין קול צו מעורר זיין און אראפּציען פון די רחמים עליונים ממש.
נאכדעם וואס דער מענטש איז מעורר געווען רחמים אויף זיין נשמה: איז זי דען פארפאלן? ניין. «וישק» לערנט אונדז ווי אזוי מען פארבינדט רחל צוריק צו איר מקור העליון, דהיינו «בבחינת נשיקין, שהיא אתדבקות רוחא ברוחא», די דביקות פון דעם רוח פון מענטש אין דעם רוח פון אלוקות. א נשיקה כפשוטו אין גשמיות: דער מויל פון דעם וואס קושט קומט צו צום פנימיות פון דעם מויל פון דעם געקושטן; און ביים איד מיטן אויבערשטן: דער מענטש פארבינדט זיין פנימיות מיטן אלוקות'דיקן פנימיות. בשעת א איד לערנט תורה, זאגט זיין מויל די ווערטער פון תורה און ער פארבינדט זיי צו זיך, איז ער כביכול קושט דעם אויבערשטן.
און פון וואנען ווייסן מיר אז מען קען דאס רופן א נשיקה? פון א מפורש'ן פסוק אין שיר השירים: «כמו שכתוב ישקני מנשיקות פיהו». און רש״י טייטשט דארטן, אז ער זאל אונדז אנטפּלעקן די סודות התורה און אירע טעמים. דאס איז די נשיקה, די התגלות פון דעם פנימיות דורך דעם דיבור פון תורה.
«דהיינו התקשרות דבור האדם בדבר ה' זו הלכה» (די התקשרות פון דעם רייד פון מענטש מיטן דבר ה', דאס איז הלכה). דער וואס לערנט הלכות לערנט דעם רצון האלוקי, און באלד איז ער דבוק אינעם בורא מיט א דביקות פון א נשיקה.
«וכן מחשבה במחשבה», ער פארבינדט זיין מחשבה מיט דער מחשבה פון קדושה, פון תורה און מצוות.
«ומעשה במעשה», ער פארבינדט זיין מעשה מיט דעם מעשה וואס דער אויבערשטער וויל, «שהוא מעשה המצות, ובפרט מעשה הצדקה וחסד».
און פארוואס דווקא צדקה און חסד? «דחסד דרועא ימינא», ווי דער לשון פון «פתח אליהו»: חסד איז כביכול די רעכטע זייט פון אלוקות, און דער מענטש וואס לייגט אריין זיין געלט אין צדקה פארבינדט זיך מיט דער «דרועא ימינא», דער רעכטער ארעם, און די רעכטע זייט משפּיע איז אויפן גאנצן גוף, «והוא בחינת חיבוק ממש, כמו שכתוב: וימינו תחבקני», א ממש'דיקע בחינה פון ארומנעמען. און דערקעגן, «ועסק התורה בדבור ומחשבת העיון הן בחינת נשיקין ממש».
קומט אויס אז יעקב אבינו גיט אונדז אין דעם פסוק א הוראה פאר יעדן איד ביז היינט: איידער דו הייבסט אן לערנען תורה, טראכט זיך אריין אין וואס עס טוט זיך דא, יעקב, וואס איז די מדת הרחמים, וויל ארויפהייבן דעם איד; זיי מעורר רחמים אויף דיין נשמה, און פון דארטן גיב א «קוש» אין דער תורה, און די דאזיקע התרוממות וועט דיך צוריק פארבינדן מיטן שורש פון דעם ענין.
און דער סיום פונעם פרק: «והנה על ידי זה יכול לבוא לבחינת אהבה רבה בהתגלות לבו, כדכתיב: ליעקב אשר פדה את אברהם, כמו שכתוב במקום אחר» (דורך דעם קען ער קומען צו א בחינה פון אהבה רבה אין דער התגלות פון זיין הארץ). דער מענטש הייבט אן מיט רחמים, און סוף כל סוף ווערט אין אים אויך מעורר אהבת השם.
דער פסוק «כה אמר ה'... ליעקב אשר פדה את אברהם» איז א וואונדער: וואו געפינען מיר אז יעקב האט אויסגעלייזט אברהם אבינו? אין פּשט דארף מען איבערשטעלן די ווערטער, ווי עס וואלט געשטאנען: «כה אמר ה' אשר פדה את אברהם, ליעקב», דאס הייסט, דער אויבערשטער וואס רעדט צו יעקב איז דער וואס האט אויסגעלייזט אברהם.
אבער דער מדרש טייטשט א זייער אינטערעסאנטן טעם אויף דעם לשון: דאס וואס אברהם אבינו איז אויסגעלייזט געווארן פון אור כשדים און ניצול געווארן פון כבשן האש, איז געווען אין זכות פון יעקב. א משל צו א מלך וואס האט געוואלט ווארפן א מענטש אין דעם פייערדיקן אויוון. זענען געקומען און האבן פארגעלייגט פאר אים פארשידענע טעמים אים צו ראטעווען, און ער האט געזאגט: קיין טעם איז מיך נישט מכריע. ביז עס איז געקומען דער סניגור און האט געזאגט: איך זע מיט א בליק אויף דער צוקונפט אז דער דאזיקער מענטש וועט חתונה האבן, און זיין טאכטער וועט חתונה האבן מיטן זון פון מלך. האט דער מלך געזאגט: אויב אזוי, וועלן מיר דען פארברענען דעם מענטשן און אפּשטעלן די זאך? לאזט אים ארויס. אזוי אויך איז אברהם אויסגעלייזט געווארן אין זכות פון יעקב, וואס פון אים וועט ארויסקומען יעקב און דאס גאנצע כלל ישראל, און דערפאר שטייט «ליעקב אשר פדה את אברהם», אז יעקב איז די סיבה און דער מקור פון דער גאולה.
און אין פנימיות התורה טייטשט מען אזוי: אברהם איז חסד, און די מדת החסד איז אהבה. א מענטש וואס זיין אהבה איז פארשטעלט, וואס קומט נישט בוא מעורר צו זיין אין זיין הארץ א אהבת ה', איז זיין אהבה ווי איינער וואס געפינט זיך אין א פייערדיקן אויוון, פארשפּארט מיט א שלאס און א ריגל. און ווי אזוי לייזט ער אויס דעם «אברהם» וואס אין אים? «ליעקב אשר פדה את אברהם»: ער זאל נעמען די מדה פון יעקב, די מדת הרחמים, זיין מעורר רחמים אויף זיין נשמה, און ער וועט זען אז די רחמים לייזן אויס זיין אהבה.
לסיכום: אין דעם חלק האבן מיר געלערנט ווי אזוי א מענטש איז מעורר רחמים רבים אויף זיין נשמה: די עצם ירידה אין דעם גוף, ובפרט ווען ער דערמאנט זיך אן אלע זיינע מעשים, דיבורים און מחשבות «שלא טובים המה». מיר האבן מבאר געווען «מלך אסור ברהטים» אין צוויי פירושים: שטריק, און דאס לויפן פון די מחשבות («רהיטי מוחא»); אויך «יעקב חבל נחלתו» און «סוד גלות השכינה»; און «וישוב אל ה' וירחמהו», אז ער זאל רחמנות האבן אויפן «שם ה'» «השוכן אתם בתוך טומאתם». דערנאך האבן מיר זיך אפּגעשטעלט אויפן פסוק «וישק יעקב לרחל וישא את קולו ויבך»: יעקב איז די מדת הרחמים וואס איז מעורר רחמים אויף רחל, כנסת ישראל און דער מקור פון אלע נשמות; «וישא את קולו» צו «אב הרחמים ומקורם»; און «וישק» איז די בחינה פון נשיקין, די פארבינדונג פון דעם פנימיות פון מענטש מיטן אלוקות'דיקן פנימיות אין דיבור, אין מחשבה און אין מעשה, ובפרט אין צדקה און חסד וואס זענען די בחינה פון א חיבוק. און צום סוף: «ליעקב אשר פדה את אברהם», אז די מדת הרחמים איז די וואס לייזט אויס די אהבה.
פרק מ״ה איז א פרק וואס שטייט פאר זיך אליין, וואס זיין גאנצער ענין איז צו נעמען די מדת הרחמים און דורך איר קומען צו אהבת השם, און ער האט נישט קיין המשך אינעם קומענדיקן פרק. אינעם קומענדיקן חלק וועלן מיר, אם ירצה השם, אריבערגיין צום ווייטערדיקן פרק אין ליקוטי אמרים.