אין פאריגן חלק האבן מיר געלערנט וועגן די פילע צמצומים וואס דער אויבערשטער האט זיך, כביכול, מצמצם געווען כדי צו באשאפן דעם מענטשן, און וועגן דעם יסוד פון «כמים הפנים לפנים». פון דעם גייט דער אלטער רבי ווייטער, און ער פאדערט פון מענטשן ער זאל זיך פירן מיט דער זעלבער מאס אנטקעגן דעם באשעפער:
«כי ראוי לאדם גם כן להניח ולעזוב כל אשר לו» (עס פאסט אז דער מענטש זאל אויך אוועקלייגן און איבערלאזן אלץ וואס ער פארמאגט) - ווען עס קומט צו ענינים פון תורה און מצוות, דארף ער אוועקשטעלן אין א זייט אלע אייגענע חשבונות און אלע השגות.
«מנפש ועד בשר» (פון דער נפש ביז'ן בשר) - סיי אויב עס רעדט זיך וועגן א נפש'יונעם ענין וואס רירט אים אן ביז דער נפש אליין, און סיי אויב עס רעדט זיך וועגן א תאווה וואס שייך צו זיין בשר: ווען די זאך שטייט אנטקעגן תורה און מצוות, איז איר ארט אין א זייט.
«ולהפקיר הכל» (און הפקר מאכן אלץ) - אלץ, אן קיין שיור.
די דריי אויסדרוקן זענען מדוקדק: דער טאטע פון רבי'ן, דער מקובל ר' לוי יצחק, איז מבאר אז דער אלטער רבי רמז'ט דא אנטקעגן די דריי צמצומים וואס זענען פון זייט דעם אויבערשטן, אין די דריי עולמות בריאה, יצירה און עשיה. אזוי ווי דער אויבערשטער האט זיך מצמצם געווען אין זיי אלע, אזוי ווערט געפאדערט פונעם מענטשן ער זאל זיך מצמצם זיין אין אלע סארטן צמצומים.
און צו וואס איז דאס אלץ? «בשביל לדבקה בו יתברך» (כדי זיך צו צוקלעפן צו אים יתברך) - צוליב דעם ציל פון דביקות אין באשעפער און מקיים זיין זיין רצון, אזוי אז קיין זאך אין דער וועלט זאל נישט זיין קיין מניעה און קיין עיכוב. אויך דא, אין דער פאזיטיווער זייט, נעמט דער אלטער רבי דריי אויסדרוקן - «בדביקה חשיקה וחפיצה» - אנטקעגן די זעלבע דריי עולמות, פונקט ווי ער האט גענומען דריי אויסדרוקן אין דער זייט פון דריקן און מצמצם זיין. דער מענטש לאזט איבער נפש, בשר און אלץ, און ער קומט אן צו דביקה, חשיקה און חפיצה.
«ולא יהיה שום מונע מבית ומחוץ» (און עס זאל נישט זיין קיין שום מניעה, נישט פון אינעווייניק און נישט פון דרויסן) - נישט קיין אינערליכע מניעות, ווי זיינע מחשבות און זיינע נפש'יונע ענינים, און נישט קיין אויסערליכע מניעות פון וועלכן סארט נאר. «לא גוף ולא נפש ולא ממון ולא אשה ובנים» (נישט דער גוף, נישט די נפש, נישט געלט און נישט ווייב און קינדער) - ווען די זאך שטייט אנטקעגן תורה און מצוות, איז נישטא קיין זאך אין דער וועלט וואס קען זיין א שטער. דער מענטש דארף אוועקשטעלן די ריכטיגע פראפארציע און די ריכטיגע סדר פון וויכטיגקייטן אין יעדער זאך, און אלץ איז מדה כנגד מדה, «כמים הפנים לפנים».
מיט דעם האט דער אלטער רבי פארענדיקט דעם געדאנק וואס ער האט אנגעהויבן אין אנהויב פרק מ"ו: צו דערקלערן א אידן ווי אזוי ער קען אנקומען צו אהבת השם אויף א גרינגן און א שנעלן אופן, אויפ'ן יסוד פונעם ענין «כמים הפנים לפנים כן לב האדם אל האדם».
און פון דא זאגט דער אלטער רבי: «ובזה יובן טוב טעם ודעת לתקנת חכמים שתיקנו ברכות קריאת שמע» (און מיט דעם וועט מען פארשטיין מיט א גוטן טעם און דעת די תקנת חכמים פון די ברכות קריאת שמע) - לויט דעם יסוד וואס איז געזאגט געווארן, וועלן מיר פארשטיין גאנץ שיין א ווונדערליכן ענין. עס איז דא א מצות עשה פון דער תורה צו לייענען קריאת שמע צוויי מאל א טאג, שחרית און ערבית, און עס זענען געקומען די חכמי ישראל, די אנשי כנסת הגדולה, און האבן מתקן געווען די «ברכות קריאת שמע» - «שתיים לפניה כו'» (צוויי פאר איר): אין שחרית די ברכה פון «יוצר אור» און די ברכה פון «אהבת עולם», און אין ערבית די ברכה פון «מעריב ערבים» און די ברכה פון «אוהב עמו ישראל». מיט די צוויי ברכות וואס קומען פאר קריאת שמע, אין דער פרי און ביינאכט, האנדלט דער אלטער רבי דא.
און די פראגע איז: «דלכאורה אין להם שייכות כלל עם קריאת שמע» (אז לכאורה האבן זיי בכלל נישט קיין שייכות מיט קריאת שמע) - וואס איז דער שייכות צווישן די ברכות און קריאת שמע? די ברכה פון תפילין איז דאך «אשר קידשנו במצוותיו וציוונו להניח תפילין», און אזוי אויך ברכת התורה און די ברכה פון מזוזה. לויט דער סברא, א ברכה וואס הייסט «ברכת קריאת שמע» האט געדארפט זיין פארמולירט אויף קריאת שמע, «וציוונו לקרוא את שמע» און ענליך. אבער אזא ברכה איז בכלל נישטא, און פארקערט, מען זאגט צוויי ברכות וואס דערמאנען בכלל נישט קריאת שמע, נאר זיי רעדן פון מלאכים און שרפים, פון יציאת מצרים און פון אהבת השם.
און אזוי איז טאקע מוכח פון די פוסקים, ווי דער אלטער רבי ווייזט אן: «כמו שכתב הרשב"א ושאר פוסקים»:
די דעה פון רשב"א, וואס ווערט געברענגט אין בית יוסף להלכה: איינער וואס האט געלייענט די גאנצע קריאת שמע אין איר צייט, פון «שמע ישראל» ביז «אמת», און דערנאך קומט ער דאוונען ווען די צייט פון קריאת שמע איז שוין אריבער, זאגט ער די ברכות קריאת שמע אן קריאת שמע. און אויב די ברכות וואלטן געווען ברכות אויף דער מצוה פון קריאת שמע, וואס פאר א טעם איז דא זיי צו זאגן נאכדעם וואס ער האט שוין געלייענט קריאת שמע? [נאר אין דער אמת'ן האבן זיי א באדייט אויך אן קריאת שמע].
די משנה אין מסכת ברכות זאגט אז די סוף צייט פון קריאת שמע פון שחרית איז ביז דריי שעה, און זי לייגט צו: «הקורא מכאן ואילך לא הפסיד כאדם הקורא בתורה». איז דער ברטנורא מבאר: די קריאת שמע אליין האט ער פארלוירן, ווייל איר צייט איז אריבער, אבער די ברכות קריאת שמע האט ער נישט פארלוירן, און ער קען זיי יא זאגן. ווייטער איז מוכח אז לכאורה, לויט נגלה און לויט פשט, איז נישטא קיין שייכות צווישן די ברכות און קריאת שמע.
קומען אויס צוויי שארפע פראגעס: פארוואס הייסן די ברכות «ברכות קריאת שמע»? און «ולמה תקנו אותן לפניה דווקא?» (און פארוואס האט מען זיי מתקן געווען דווקא פאר איר?) - אויב זיי וואלטן געווען ברכות המצוה, איז פארשטאנדיק אז זייער ארט איז פאר'ן מקיים זיין די מצוה, אזוי ווי די ברכה פון תפילין; אבער אויב זיי זענען בכלל נישט שייך צו קריאת שמע, פארוואס האט מען זיי אוועקגעשטעלט דווקא פאר איר און נישט נאך איר?
דער אלטער רבי מאכט קלאר אז דער ענין וועט פארשטאנען ווערן נאר לויט אלץ וואס מען האט געלערנט אין דער קייט פון פרקים מ"ו, מ"ז, מ"ח און מ"ט; אן זיי איז בכלל נישטא קיין פארשטאנד אין דער זאך: «אלא משום שעיקר קריאת שמע לקיים בכל לבבך כו'» (נאר ווייל דער עיקר פון קריאת שמע איז מקיים זיין «בכל לבבך»). דער עיקר און דער ציל פון קריאת שמע איז «ואהבת את ה' אלוקיך בכל לבבך».
און וואס מיינט «בכל לבבך»? זאגט די גמרא אין סוף מסכת ברכות: «בשני יצריך כו'» (מיט ביידע דיינע יצרים).
דער פשט אין גמרא: דער מענטש איז מחויב צו בענטשן אויף דער שלעכטס פונקט ווי ער בענטשט אויף דער גוטס, הייסט עס, ליב האבן דעם באשעפער סיי ווען אים איז גוט און סיי ווען אים איז שלעכט.
און אין א מער אינערליכן פארשטאנד, ווי מען איז דאס געווענליך מבאר: נישט נאר דער יצר טוב זאל ליב האבן דעם אויבערשטן, נאר דער מענטש זאל איבערמאכן אויך זיין יצר הרע, אז אויך ער זאל ליב האבן דעם אויבערשטן.
אבער דא ברענגט דער אלטער רבי אן אנדער פשט: «דהיינו לעמוד נגד כל מונע מאהבת ה'» (דאס הייסט, צו שטיין אנטקעגן יעדן שטער פון דער ליבשאפט צום אויבערשטן) - «בשני יצריך» מיינט, אז דעם יצר טוב נעמט דער מענטש מיט זיך אויפ'ן וועג, און ווען דער יצר הרע שטערט און האלט אפ, גיט ער אים נישט קיין ארט, ער קוקט אויף אים נישט, ער גייט ווייטער און ער האט ליב דעם באשעפער.
און פון וואנען קומט ער צו דעם פשט? פון המשך הפסוק «בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאודך», ווי חז"ל האבן געדרש'נט:
«ובכל נפשך» - «אפילו נוטל את נפשך», מסירות נפש: אויך ווען די ליבשאפט צום אויבערשטן שטויסט זיך אן אין זיין נפש, זאגט דער מענטש זיין נפש א גוטן טאג און ער האט ליב דעם באשעפער.
«ובכל מאודך» - «בכל ממונך»: אויך ווען די ליבשאפט צום אויבערשטן שטויסט זיך אן אין זיין געלט, זאגט ער זיין געלט א גוטן טאג און ער האט ליב דעם אויבערשטן.
קומט אויס אז אזוי איז אויך ביים ערשטן: «בכל לבבך - בשני יצריך», אז ווען דער יצר הרע שטערט די ליבשאפט צום אויבערשטן, זאל דער מענטש זיך מצמצם זיין, אוועקלייגן דעם יצר הרע אין א זייט, און ליב האבן דעם אויבערשטן.
און פונדעסטוועגן, ווען דער יצר הרע גראבט און טומלט, איז נישט גענוג בלויז זיך מאכן נישט וויסנדיק, און עס ווערט דא געפאדערט א התבוננות: זאל דער מענטש זיך אריינטראכטן ביז וויפל עס איז «הפנים לפנים», ווי פיל דער אויבערשטער האט געטאן און טוט פאר אים, און ווי פיל ער האט זיך כביכול מצמצם געווען פאר אים כדי אים צו באשאפן. אין דער וועלטס טבע, ווען א מענטש ווייסט אז עמעצער האט פאר אים געטאן אלץ אן קיין שיעור, און יעצט בעט יענער ביי אים א זאך, און פון דער זייט שטייט איינער וואס זאגט אים «לאז אפ, קוק נישט אויף דעם», וועמען וועט ער פאלגן? עס איז פארשטאנדיק אז ער וועט טאן אלץ פאר דעם וואס האט פאר אים געטאן אלץ, און פונקט אזוי איז לגבי דעם אויבערשטן.
נעבן דעם פשט פון גמרא אז «לבבך» מיינט «שני יצריך», ברענגט דער אלטער רבי נאך א פשט אין ווארט «ולבבך»: די זאך וואס דער מענטש האט ליב מיט זיין גאנצן הארץ, «הן האשה וילדיה, שלבבו של אדם קשורה בהן בטבעו» (דאס זענען די ווייב און אירע קינדער, וואס דאס הארץ פון מענטשן איז מיט זיי פארבונדן פון נאטור). און ווען די תורה זאגט אז די זאך שטייט אנטקעגן תורה און מצוות, דארף ער טאן דעם רצון השם.
און דער טבע אליין איז נישט קיין צופאל, נאר «כמו שאמרו רז"ל על פסוק כי הוא אמר ויהי - זו אשה, הוא צוה ויעמוד - אלו בנים». דער אויבערשטער אליין האט אריינגעלייגט און איינגעפלאנצט אין מענטשן די ליבשאפט צו זיין ווייב און די ליבשאפט צו זיינע קינדער (און דער וואס האט נישט די ליבשאפט, איז ער אנטקעגן דעם טבע וואס דער באשעפער האט אין אים אריינגעלייגט). און דער זעלבער אויבערשטער וואס האט אים געגעבן דעם טבע, איז דער וואס זאגט לויט דער תורה אז ער דארף טאן פאר זיי אלץ, אן קיין שיעור, און ער איז אויך דער וואס זאגט אז ווען די זאך שטייט אנטקעגן תורה און מצוות, זאל ער טאן דעם רצון השם.
«ונפשך ומאדך כמשמעו - חיי ומזוני» (און «נפשך» און «מאדך» ווי דער פשוטער פשט, לעבן און פרנסה) - זיין לעבן און זיין געלט, און דאס איז «ואהבת את ה' אלוקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאודך»: «להפקיר הכל בשביל אהבת השם» (הפקר מאכן אלץ פאר דער ליבשאפט צום אויבערשטן).
[דא דארף מען מאכן א וויכטיגע הבהרה, מען זאל נישט נעמען די ווערטער פשוט'ער ווי זיי זענען: «להפקיר» איז נישט קיין רשות צו פירן זיך מיט הפקרות. א מענטש איז קרוב אצל עצמו, און א מאל מאכט ער זיך איין אז ער איז מפקיר זיין ווייב און קינדער «פאר'ן אויבערשטן», און עס איז נישט אזוי. דערפאר זאגט מען «עשה לך רב», דער מענטש דארף באקומען די ריכטיגע הדרכה ווען ער זאל נישט גיין צו א שיעור תורה צוליב זיין ווייב און קינדער, און ווען ער זאל דווקא יא גיין צום שיעור און נישט פאלגן זיי; און נישט זיך פירן לויט וואס עס פאלט אים איין, ווייל אויב ער וועט טאן ווי ער וויל, וועט ער נישט דווקא טאן די ריכטיגע זאכן.
א דוגמא דערצו: א מענטש האט געהערט אין א שיעור אז מען דארף נעגל וואסער יעדעס מאל וואס מען שטייט אויף פון שלאף, איז ער געקומען און געזאגט זיין ווייב, וואס שטייט אויף אכט מאל א נאכט צו פיטערן דאס קינד, אז פון היינט אן דארף זי נעמען נעגל וואסער ביי יעדן אויפשטיין איידער זי פיטערט דאס קינד, און דערמיט האט ער אויף איר ארויפגעלייגט א שווערע לאסט בשם «דער רב האט געזאגט». ווען זי איז געגאנגען פרעגן ביים רב, האט דער רב געזאגט צום מאן: «ערשטנס, וואס איך האב געזאגט איז ריכטיג, און מען דארף יא נעמען נעגל וואסער, אבער דאס דארף דער מאן טאן». ער זאל אויפשטיין יעדעס מאל, ברענגען דעם קוואָרט און געבן וואשן, און דערנאך זאל די ווייב פיטערן דאס קינד. ארויפלייגן די לאסט אויף א צווייטן בשם ההלכה איז נישט «מפקיר זיין אלץ», נאר זיך פירן מיט הפקרות.
עס לוינט צוצולייגן: אין געלט ענינים איז דער מענטש מדקדק און פרעגט נאכאמאל און נאכאמאל, צי דארף ער מפקיר זיין זיין געלט אויך יעצט? צי איז ער מחויב צו קויפן דווקא פון מהודר'דיקן און אוועקגעבן נאך עטליכע הונדערט שקל, אדער עס איז גענוג מיט א ביליגערן? מיט דער זעלבער מאס פונקט, און לכל הפחות אזוי ווי ביי זיין געלט, דארף ער פרעגן און מדקדק זיין ווען עס קומט צו זיין ווייב און קינדער: צי איז דא טאקע א ארט מפקיר צו זיין. אבער עס איז קלאר אז ווען מען דארף, דארף מען, ווייל אזוי זאגט די תורה.]
און לאמיר זיך אומקערן צו דער פראגע: דאס איז דער ציל פון קריאת שמע, און דער מענטש דארף וויסן אז דאס איז דער ציל. און ווי אזוי קומט מען אן דערצו? דערויף זענען געקומען די ברכות קריאת שמע וואס מען זאגט פאר איר. דער גאנצער תוכן פון די ברכות קריאת שמע, ווי מיר וועלן בארייכערן אין המשך, איז א באשרייבונג פון די צמצומים וואס דער אויבערשטער האט זיך כביכול מצמצם געווען פאר אונז, כדי אונז צו באשאפן און כדי אונז צו העלפן, און דאס איז דער ענין פון פרקים מ"ח און מ"ט אין תניא.
תיכף נאכדעם וואס מען דערציילט אין די ברכות ווי אזוי דער אויבערשטער איז זיך מצמצם פאר אונז, זאגט מען «ואהבת את ה' אלוקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאודך». דאס איז די סיבה פארוואס זיי הייסן «ברכות קריאת שמע», און דאס איז די סיבה פארוואס מען האט זיי אוועקגעשטעלט דווקא פאר איר: ווייל אויב נישט, פון וואנען פלוצלינג זאל א מענטש פאדערן פון זיך אין מיטן טאג מוסר זיין און מפקיר זיין אלץ? דערפאר שטעלט מען פאראויס א לאנגע הקדמה, דער גאנצער תוכן פון די דאזיקע פרקים, אז דער אויבערשטער טוט פאר אונז אלץ; און ווען מיר וועלן דאס פארשטיין, וועלן מיר אויך טאן פאר אים מער פון אלץ, כדי צו פארבינדן און צוקניפן אלץ צום אויבערשטן.
בקיצור: אין דעם חלק האבן מיר געלערנט אז אזוי ווי דער אויבערשטער האט זיך מצמצם געווען פאר'ן מענטשן, אזוי פאסט פאר'ן מענטשן «להניח ולעזוב כל אשר לו מנפש ועד בשר ולהפקיר הכל», אנטקעגן די זעלבע דריי צמצומים, און אנקומען צו «דביקה חשיקה וחפיצה», אן קיין שום מניעה נישט פון אינעווייניק און נישט פון דרויסן: נישט דער גוף, נישט די נפש, נישט געלט און נישט ווייב און קינדער. דערמיט ענדיקט זיך דער געדאנק וואס האט זיך געעפנט אין פרק מ"ו. אויף דעם יסוד האט דער אלטער רבי מבאר געווען די תקנה פון די ברכות קריאת שמע, וואס לכאורה האבן זיי נישט קיין שייכות צו קריאת שמע (ווי עס איז מוכח פון רשב"א אין בית יוסף און פון דער משנה «לא הפסיד כאדם הקורא בתורה»): דער עיקר פון קריאת שמע איז «בכל לבבך», און «בשני יצריך» מיינט צו שטיין אנטקעגן יעדן שטער פון דער ליבשאפט צום אויבערשטן, אזוי ווי «בכל נפשך» און «בכל מאודך»; און אזוי אויך «ולבבך», דאס זענען זיין ווייב און קינדער וואס זיין הארץ איז מיט זיי פארבונדן פון נאטור, א טבע וואס דער באשעפער אליין האט אין אים אריינגעלייגט. און דערפאר האט מען די ברכות אוועקגעשטעלט דווקא פאר איר, אלס א הקדמה וואס דערציילט ביז וויפל דער אויבערשטער איז זיך מצמצם פאר אונז.
אין קומענדיגן חלק וועלן מיר זיך אפגעבן מיט די ברכות קריאת שמע אליין און מיט זייער תוכן, און מיר וועלן זען בארייכערונג ווי אזוי עס ווערן אין זיי באשריבן די צמצומים וואס דער אויבערשטער האט מצמצם געווען זיין ליכט פאר אונז.