מיר האַלטן אין פּרק מ״ב אין ספר התניא, שוין נאָענט צום סוף פון דעם פּרק, אויפן לעצטן בלאַט, דף ס״א (זייט 121), אין דער ערשטער שורה פון אויבן: «ועוד זאת יזכור». אין פאַרגאַנגענעם שיעור האָבן מיר געלערנט עטלעכע שורות, אָבער דאָ הייבט זיך אָן דער ענין אַליין. לאָמיר דעריבער קודם קורץ איבערחזרן וואָס מיר האָבן ביז אַהער געלערנט, און פון דאָרט גייען מיר ווײַטער.
פּרק מ״ב רעדט וועגן דער פראַגע: ווי אַזוי קען יעדער איינער קומען צו יראת שמים. אין פּרק מ״א האָבן מיר געלערנט אַז יראת שמים איז די סאַמע יסודותדיקע זאַך אין עבודת ה', און דער אַלטער רבי רופט עס אָן «ראשית העבודה ועיקרה ושורשה». אין פּרק מ״ב קומט צו דער חידוש, אַז יעדער איינער קען צוקומען דערצו, און נאָך מער: עס ווערט געבראַכט די לשון פון דער גמרא אַז דאָס איז «זוטר», אַ קליינע און אַ גרינגע זאַך פאַר יעדן. און ווי עס איז שוין באַאַריכות אויסגעטײַטשט געוואָרן לויטן ביאור התניא אין די ווערטער פון דער גמרא: וויבאַלד אין דער נשמה פון יעדן איד איז דאָ אַ בחינה פון משה רבינו, און בײַ משה רבינו איז יראת שמים טאַקע אַ זאַך וואָס איז זוטר, האָט יעדער איד די כח צו אויפוועקן די בחינת משה רבינו וואָס אין אים, און מיט דעם כח צוקומען צו יראת שמים.
עס זײַנען פאַראַן פאַרשיידענע התבוננותן אין וועלכע דער איד דאַרף זיך אַרײַנטראַכטן כדי צו שטאַרקן בײַ זיך די יראת שמים. איינע פון די הויפּט נקודות איז, אַז דער אויבערשטער קוקט אויף אים יעדע רגע, פּרוּווט אויס זײַנע מעשים, פּרוּווט אויס זײַנע כליות און האַרץ, זעט און הערט אַלץ וואָס טוט זיך מיט אים, און יעדער קלענסטער פּרט געפינט זיך בהשגחה אין יעדער רגע. דער דאָזיקער געדאַנק אַליין דאַרף ברענגען דעם מענטשן צו יראת שמים: וויבאַלד דער אויבערשטער קוקט און זעט פּונקט איצט זײַנע מעשים, הערט פּונקט איצט זײַנע רייד און ווייסט וואָס טוט זיך מיט אים, דאַרף ער זיך אויפפירן לויט דעם, און עס איז דאָ קיין הפקרות ניט.
אויף דעם ווערט געבראַכט די לשון פון דער משנה אין פּרקי אבות: «עין רואה ואוזן שומעת, וכל מעשיך בספר נכתבים», אַן אויג זעט, אַן אויער הערט, און אַלע דײַנע מעשים ווערן אין אַ בוך פאַרשריבן. ווען אַ מענטש טראַכט זיך דאָס אַרײַן, זאָגט די משנה אַליין, «ואין אתה בא לידי עבירה», וועסטו ניט קומען צו קיין עבירה. די דאָזיקע התבוננות היט אים אָפּ פון דורכפאַלן און פון אַריבערגיין אויפן רצון ה'. און כאָטש דער המשך פון דער משנה, «וכל מעשיך בספר נכתבים», פּועל'ט אויך, זײַנען פאָרט שוין די ערשטע ווערטער, «עין רואה ואוזן שומעת», וואָס לייגן אין אים אַרײַן די יראה.
און ווי די לשון פון דער גמרא בשם רבן יוחנן בן זכאי, אַז אַפילו ווען אַ מענטש טראַכט אַז אַ בשר ודם קוקט אויף אים, האַלט אים דאָס שוין אָפּ, און ער היט זיך פון דער עבירה אַבי אַ מענטש זאָל אים ניט זען. און אויב אַ בשר ודם האַלט אַזוי אָפּ, על אחת כמה וכמה די «עין רואה ואוזן שומעת» פון מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא.
אין פאַרגאַנגענעם חלק האָבן מיר זיך אָפּגעשטעלט אויף אַ פראַגע: ווי אַזוי קען מען זאָגן אויפן אויבערשטן «עין רואה ואוזן שומעת», ער האָט דאָך ניט קיין גוף און ניט קיין דמות הגוף? ווי אַזוי פּאַסט זיך צו רעדן אויף אים מיט מענטשלעכע אויסדרוקן ווי אויג און אויער? און דער ענטפער איז געווען: ער האָט טאַקע ניט קיין גשמיות'דיק אויג און ניט קיין גשמיות'דיקן אויער, אָבער דאָס מאַכט ניט קלענער זײַן זען און זײַן הערן. אדרבה, זײַן זען און זײַן הערן זײַנען ניט באַגרענעצט אַזוי ווי אַ גשמיות'דיק אויג און אויער זײַנען באַגרענעצט, נאָר זיי זײַנען אומבאַגרענעצט לאין ערוך מער ווי אַ גשמיות'דיק אויג און אַ גשמיות'דיקער אויער.
[אין אונדזער דור האָט דער אויבערשטער געגעבן פאַרשיידענע מכשירים, מיט וועלכע אַ מענטש קען זיך דערנענטערן צום שכל ווי אַזוי עס איז מעגלעך אַז פון איין עק וועלט ביזן אַנדערן עק, אין איין רגע, איז דאָ אַן עין רואה ואוזן שומעת אויף יעדן איינציקן פּרט.]
די זעלבע פראַגע קען מען שטעלן אין דער פאַרקערטער ריכטונג. אַזוי ווי מען האָט געפרעגט אויפן אויבערשטן, קען מען פרעגן אויף אונדז: ווי אַזוי פאָדערט מען פון אונדז, פון בשר ודם, אַז מיר זאָלן אויפוועקן בײַ זיך יראת שמים, בשעת ער האָט ניט קיין גוף און ניט קיין דמות הגוף? געוויינטלעך האָט דאָך אַ מענטש מורא פון אַ זאַך וואָס איז מוחש'דיק: ער זעט אַ מוחש'דיקע זאַך, און זי וויקרט אויף אים און רירט אים אָן. אָבער פון אַ זאַך וואָס ער זעט ניט, נאָר ער פאַרשטייט בלויז מיטן שכל אַז אַזוי איז עס, איז זייער שווער אַז די שכליות'דיקע ידיעה זאָל אויף אים ווירקן מיט דער זעלבער שטאַרקייט ווי אַ זען מיט גשמיות'דיקע אויגן. דאָס זען כאַפּט זיך אָן אין עפּעס אַ גשמיות'דיקער זאַך, און דאָס איז וואָס עפנט און פאַרבינדט דעם מענטשן מיטן שכל וואָס שטייט דערהינטער. אָבער אַ זאַך אין וועלכער עס איז בכלל ניטאָ קיין תפיסה, איז ווײַט פון זײַן הרגש.
די פראַגע איז דעריבער ניט אויפן באַשעפער נאָר אויף אונדז: עס מוז זײַן עפּעס אַ גשמיות'דיקער ענין וואָס זאָל אונדז העלפן צוקומען צו יראת שמים. די כוונה איז חס ושלום ניט צו מאַכן דעם אויבערשטן פאַר עפּעס פיזיש, ער האָט ניט קיין גוף און ניט קיין דמות הגוף, אָבער דאָך דאַרף מיר האָבן עפּעס אַ נגיעה צום ענין, אַז דאָס גשמיות'דיקע אויג זאָל זען, און דאָס זאָל בײַ אונדז אויפטאָן יראת שמים. וואָס איז יענע זאַך?
דער אַלטער רבי שטעלט ניט בפירוש די פראַגע בדרך פון אַ קשיא און אַ תירוץ, נאָר ער גייט תיכף צום ביאור, אָבער דער ביאור קומט בעצם צו ענטפערן אויף דער דאָזיקער פראַגע.
און אָט איז די לשון התניא: «ועוד זאת יזכור, כי כמו שבמלך בשר ודם עיקר היראה היא מפנימיותו וחיותו», נאָך אַ זאַך דאַרף דער איד געדענקען: ווען אַ מענטש האָט מורא פון אַ מלך בשר ודם, זעט ער מיט די אויגן דעם גשמיות'דיקן גוף פון מלך, אָבער פון וואָס האָט ער באמת מורא? ניט פון זײַנע הענט, ניט פון זײַנע פיס און ניט פון זײַן גוף. ווײַל אויב עס וועט שטיין לעבן אים אַ פּשוטער מענטש וואָס זעט אויס פּונקט אַזוי ווי ער, מיט די זעלבע רמ״ח אברים און שס״ה גידים, וועט דאָס בײַ אים גאָרנישט אויפטאָן. די יראה איז ניט ווײַל דער מלך איז גרויס אָדער שטאַרק, נאָר ווײַל הינטער דעם גוף וואָס ער זעט שטייט די באַזונדערע פּערזענלעכקייט. קומט אויס, אַז דער עיקר פון דער יראה איז ניט פון מלך'ס גוף נאָר פון זײַן נפש.
און אַ ראיה דערויף: «שהרי כשישן אין שום יראה ממנו», ווען ער שלאָפט איז פון אים גאָר ניטאָ קיין יראה. דעם מלך'ס גוף איז דאָך דער זעלבער גוף סײַ בשעת ער איז וואַך און סײַ בשעת ער שלאָפט, און פונדעסטוועגן בשעת זײַן שלאָף איז אין אים ניטאָ יענער תוקף, און פון אים איז ניטאָ יענע יראה וואָס איז דאָ בשעת ער איז וואַך און ער קוקט.
שטעלט זיך די פראַגע: אויב דער מענטש האָט מורא פון מלך'ס נפש און פון זײַן פּערזענלעכקייט, זעט ער דען זײַן נפש און זײַן פּערזענלעכקייט? זיי זעט ער ניט מיטן גשמיות'דיקן אויג, נאָר מיט די אויגן פון שכל: זײַן שכל זאָגט אים אַז דאָ איז אַ מלך, דאָ איז אַ פּערזענלעכקייט, דאָ איז אַ באַזונדערער מענטש. דאָס גשמיות'דיקע אויג ווײַזט אים אָבער ניט מער ווי דעם גוף גשמי.
נאָר דער אמת איז, אַז ווען אַ מענטש קוקט אויפן גשמיות'דיקן גוף פון מלך, איז עס ניט אַזוי אַז ער זעט אַ געוויינטלעכן גוף, און דערנאָך לייגט זײַן שכל צו און זאָגט אים אַז דאָ איז פאַראַן אַ פּערזענלעכקייט פון אַ מלך און דעריבער דאַרף ער פון אים מורא האָבן. די פּערזענלעכקייט פון מלך איז אַזוי שטאַרק און אַזוי תיכף פאַרבונדן מיט זײַן גוף, אַז ווען ער זעט דעם גוף פון מלך, זעט ער זײַן פּערזענלעכקייט. כאָטש די פּערזענלעכקייט זעט ער ניט מיט גשמיות'דיקע אויגן, און וואָס עס קומט אין אויג איז נאָר דער גוף, איז פאָרט דער גוף אַזוי פאַרבונדן מיט זײַן פּנימיות און מיט זײַן פּערזענלעכקייט, אַז מען טיילט בכלל ניט אָפּ צווישן דעם זען פון שכל און דעם זען פון אויג: וואָס ער זעט מיטן אויג פאַרבינדט זיך תיכף מיט וואָס ער זעט מיט די אויגן פון שכל, און פון דעם האָט ער פון אים אַ יראה.
און אין לשון פונעם אַלטן רבי'ן: «והנה פנימיותו וחיותו אינה נראית לעיני בשר, רק בעיני השכל על ידי ראיית עיני בשר בגופו ולבושיו, ויודע שחיותו מלובש בתוכם», די פּנימיות און די חיות פון מלך ווערן ניט געזען מיט די אויגן פון בשר, און מען זעט זיי נאָר מיט די אויגן פון שכל. אָבער דאָס זען פון שכל אַליין איז ניט גענוג: אויב אַ מענטש וועט זיצן אין שטוב און פאַרשטיין מיטן שכל אַז עס איז דאָ אַ מלך און זײַן פּערזענלעכקייט איז אַזוי און אַזוי, בשעת דער מלך איז אין איין אָרט און ער אין אַן אַנדער אָרט און ער זעט גאָרנישט, וועט דאָס בײַ אים גאָרנישט אויפטאָן. עס מוז דאָ זײַן אַ חיבור פון ביידע זאַכן אין איינעם, דאָס זען מיט די גשמיות'דיקע אויגן און דאָס זען מיט די אויגן פון שכל, און ווען ביידע קומען ווי איינס, פּועל'ט דאָס אין מענטשן אַ יראה. אין דער זעלבער סעקונדע וואָס ער זעט דעם גשמיות'דיקן גוף פון מלך, זאָגט אים זײַן שכל: ווייס וואָס דו זעסט דאָ, דאָס איז ניט קיין זאַק פלייש און ביינער, נאָר דעם מלך'ס חיות איז אין אים אײַנגעקליידט. קומט אויס, אַז מיטן זען דעם גוף פון מלך זעט ער תיכף זײַן חיות.
לסיכום: אין דעם חלק האָבן מיר איבערגעחזרט די יסודות פון פּרק מ״ב, אַז יראת שמים איז אַ זאַך וואָס איז זוטר פאַר יעדן איד מכח דער בחינת משה רבינו וואָס אין זײַן נשמה, און וועגן דער התבוננות אין «עין רואה ואוזן שומעת» וואָס היט אָפּ פון עבירה. מיר האָבן זיך אָפּגעשטעלט אויף דער פאַרקערטער פראַגע פון דער וואָס איז געפרעגט געוואָרן אין פאַרגאַנגענעם חלק: ניט ווי אַזוי מען זאָגט אויפן באַשעפער «עין רואה ואוזן שומעת», נאָר ווי אַזוי מען פאָדערט פון אונדז מורא צו האָבן פון אַ זאַך וואָס איז ניט מוחש'דיק, בשעת דעם מענטשנס הרגשים ווערן באַווירקט פון וואָס זײַנע אויגן זעען. דער ביאור הייבט זיך אָן מיטן משל פונעם מלך: דער עיקר פון דער יראה איז ניט פון זײַן גוף נאָר פון זײַן פּנימיות און חיות, און אַ ראיה דערויף פונעם שלאָפנדיקן מלך, פון וועמען עס איז ניטאָ קיין יראה. און פונדעסטוועגן ווערט די פּנימיות ניט געכאַפּט אַנדערש ווי צוזאַמען מיטן זען מיט די אויגן פון בשר זײַן גוף און זײַנע לבושים, מיט אַ וויסן אַז זײַן חיות איז אין זיי אײַנגעקליידט.
אין קומענדיקן חלק וועלן מיר ממשיך זײַן אין די ווערטער פונעם אַלטן רבי'ן און זען ווי אַזוי מען לערנט אָפּ פונעם משל צום נמשל אין דער עבודה פונעם מענטשן.