אין המשך צו וואָס מיר האָבן געלערנט: ווען אַ איד הייבט זיך אויף, וואָס הייבט זיך אייגנטלעך אויף? זיין נשמה הייבט זיך אויף, און זיכער הייבן זיך אויך אויף די תורה וואָס ער לערנט און די מצוות וואָס ער טוט. אָבער וואָס הייבט זיך העכער אויף, און וואו ווערט די אלוקות מער אַנטפּלעקט: אין דער נשמה, אָדער אין דער תורה און אין דער מצוה? לויט דעם גאַנצן יסוד וואָס איז ביז אַהער דערקלערט געוואָרן, איז אין תורה און מצוה דאָ אַ גרעסערער גילוי אלוקי ווי אין דער נשמה, און דאָס זאָגט דער אַלטער רבי אין די קומענדיקע שורות.
לאָמיר לייענען די ווערטער פון אינעווייניק: בלאַט נ״ב עמוד ב׳ (זייט 104), די פינפטע שורה פון אויבן:
«והנה כל זה הוא במדור הנשמות ומקום עמידתן» (און אָט דאָס אַלץ איז גערעדט געוואָרן בנוגע דעם מדור פון די נשמות און דאָס אָרט וואו זיי שטייען): אַלץ וואָס איז ביז אַהער דערקלערט געוואָרן, אַז עס איז דאָ אַ נשמה וואָס הייבט זיך אויף צו עולם היצירה און עס איז דאָ אַ נשמה וואָס הייבט זיך אויף העכער, צו עולם הבריאה, איז געזאָגט געוואָרן בנוגע דעם מדור פון דער נשמה, בנוגע דעם אָרט וואו זי שטייט און די דרגא וואו זי געפינט זיך. אין דעם איז טאַקע דאָ אַ נשמה וואָס געהערט צו עולם היצירה און אַ נשמה וואָס געהערט צו עולם הבריאה.
«אך תורתן ועבודתן נכללות ממש בי' ספירות שהן בחינת אלוקות, ואור אין סוף ב״ה מתייחד בהן בתכלית הייחוד» (אָבער זייער תורה און זייער עבודה ווערן ממש אַריינגענומען אין די צען ספירות וואָס זיינען בחינת אלוקות, און דער אור אין סוף ברוך הוא פאַראייניקט זיך מיט זיי אין תכלית היחוד): די תורה וואָס ער לערנט און די מצוות וואָס ער טוט ווערן מיוחד און הייבן זיך אויף צו דער אלוקות פון דער וועלט, סיי אין יצירה און סיי אין בריאה:
«והיינו בי' ספירות דבריאה על ידי דחילו ורחימו שכליים» (דאָס הייסט אין די צען ספירות פון בריאה דורך אַ שכלדיקער דחילו ורחימו): ווען זיין אהבה און יראה זיינען געקומען אַלס רעזולטאַט פון אַ התבוננות אין שכל, און אַזעלכע אהבה ויראה געהערן צו עולם הבריאה, הייבן זיך אויך זיין תורה און זיינע מצוות אויף צו דער אלוקות פון עולם הבריאה.
«ובי' ספירות דיצירה על ידי דחילו ורחימו טבעיים» (און אין די צען ספירות פון יצירה דורך אַ נאַטירלעכער דחילו ורחימו): אויב זיין עבודת השם איז געווען בלויז מיט אַ נאַטירלעכער אהבה און יראה, הייבן זיך זיין תורה און זיינע מצוות אויף צו דער אלוקות פון עולם היצירה.
לאָמיר דאָס אַרויסזאָגן אין אַ פשוטערן לשון:
ווען אַ איד טוט אַ מצוה, איז ער מקיים דעם רצון השם, און דערמיט פאַרבינדט ער זיך מיטן באשעפער. אָבער דאָס איז ניט ביי אַלעמען גלייך, ניט אין דעם זעלבן אופן און ניט אין דער זעלבער דרגא:
אַ קליין קינד, וואָס פאַרשטייט בכלל ניט וואָס ער טוט, און ער טוט אַ מצוה: ער האָט מקיים געווען דעם רצון השם, און דער רצון השם לייכט אין יענער שעה דורך זיינע הענט און פיס.
אַ מענטש וואָס פאַרשטייט מער די טיפקייט פון דער זאַך און האָט אַ געפיל אין דעם: אויך ביי אים לייכט דער רצון השם, אָבער אין אַ העכערער רוממות.
און וואָס טיפער די הבנה, אַלץ גרעסער איז די מאָס פון גילוי.
אין וועלכער דרגא עס זאָל ניט זיין איז דער באשעפער דאָ מיט זיין גאַנצער עצמות, אָבער אין גילוי זיינען פאַראַן מדרגות. דערפאַר, אפילו אויב די התרוממות פון דעם איד איז געווען בלויז ביז עולם היצירה: «ובתוכן מלובשות י' ספירות דאצילות ומיוחדות בהן בתכלית, ומאצילן אור אין סוף ב״ה» (און אין זיי זיינען איינגעקליידט די צען ספירות דאצילות, מיוחד מיט זיי בתכלית, און דער וואָס איז זיי מאציל איז דער אור אין סוף ברוך הוא): אין די ספירות פון יצירה זיינען איינגעקליידט די ספירות פון בריאה, און אין זיי די צען ספירות דאצילות, און אין זיי די עצמות פון באשעפער. דער באשעפער געפינט זיך אין יעדן אָרט, און עס איז נישטאָ קיין «מינוס» ביי דעם וועמענס קיום המצוות איז אויף אַ נידעריקערער מדרגה, ווי ער וואָלט זיך חלילה ניט פאַרבינדן מיט אלוקות: ער טוט דעם רצון השם און ער פאַרבינדט זיך. נאָר וואָס, וואָס שטאַרקער די מדרגה פון דער נשמה וואָס ליגט אין דעם קיום, אַלץ העכער וועט זיין זיין נפשדיקער און נשמהדיקער מצב.
אַנדערש איז אָבער מיט דער נשמה אַליין: «מה שאין כן הנשמות, אינן נכללות באלוקות די' ספירות, אלא עומדות בהיכלות ומדורים דבריאה או יצירה» (אַנדערש די נשמות: זיי ווערן ניט אַריינגענומען אין דער אלוקות פון די צען ספירות, נאָר זיי שטייען אין די היכלות און מדורים פון בריאה אָדער יצירה): די נשמה הייבט זיך ניט אויף און ווערט ניט אויף דער זעלבער מדרגה ווי די תורה וואָס ער לערנט און די מצוות וואָס ער טוט.
די באַגריפן זיינען אָפּגעצויגן און הויך. בשעת מיר געפינען זיך נאָך אין דער גשמיות'דיקער עולם העשיה, לייענען מיר די אָפּגעצויגענע ווערטער וואָס שטייען אין דעם פרק, ניט אַזוי ווי אין די פריערדיקע און די קומענדיקע פרקים וואו די אותיות זיינען מער פאַרשטענדלעך, און אַמאָל פאַרשטייען מיר בכלל ניט פון וואָס מע רעדט. די מדרגות זיינען הויך און נעלה, אָבער מע רעדט פון יעדן איד און איד, פון יעדן איינעם. אין דער גשמיות'דיקער וועלט שפּירן מיר ניט די כוחות וואָס ליגן אין יעדער פעולה און אין יעדער מצוה וואָס אַ איד טוט: דער מענטש שפּירט ניט אין וועלכער וועלט ער שטייט, צי אין יצירה צי אין בריאה, און ער שפּירט ניט אַז ער גייט אַרויף מדרגות, ווייל מיר שפּירן ניט די אלוקות וואָס איז אין די זאַכן.
דער משל פון דער פור:
אַ גרופּע חסידים זיינען געפאָרן צום צדיק, און דעם גאַנצן וועג זיינען זיי געזעסן אין דער פור און גערעדט וועגן די ענינים וואָס ווערן באַהאַנדלט אין דעם פרק: וועגן די עולמות העליונים, וועגן די מלאכים פון עולם היצירה, וועגן די נשמות וואָס הייבן זיך אויף צו עולם הבריאה. זיי האָבן פאַרשטאַנען פון וואָס מע רעדט, זיי האָבן דערצו געהערט, זיי האָבן דאָס באַהאַנדלט און דערמיט געלעבט. פּונקט נעבן זיי, אַ מעטער אַוועק, זיצט דער בעל עגלה, וואָס פאָרט צו דעם זעלבן אָרט און פירט זיי אַהין, און אין זיין קאָפּ דרייט זיך בלויז דאָס געלט וואָס ער וועט באַקומען צום סוף פון דער נסיעה. און נאָך אַ מעטער פאָרויס שטייט דאָס פערד, וואָס פאָרט פּונקט צו דעם זעלבן אָרט, און אין זיין קאָפּ ליגט בלויז די היי וואָס ער וועט ענדלעך באַקומען ווען מע וועט אָנקומען אין דער קרעטשמע. אין דעם זעלבן ראַדיוס פון צוויי-דריי מעטער: חסידים וואָס רעדן וועגן עולם האצילות, אַ בעל עגלה וואָס איז פאַרנומען מיט געלט, און אַ פערד וואָס איז פאַרנומען מיט היי, און אַלע געפינען זיך אויף דער זעלבער פלאַך, פאָרן און גייען פאָרויס מיט דעם זעלבן טעמפּאָ.
זאָגט דער פתגם: צי דערפאַר וואָס דאָס פערד טראַכט פון היי און דער בעל עגלה ליגט אין געלט, זיינען שוין די מלאכים ניט קיין מלאכים?! די חסידים אין דער פור זיינען מלאכים, און דאָס איז דער ריינער אמת: זיי געפינען זיך דאָרט און זיי לעבן דערמיט. און דאָס פערד, זייענדיק אַ פערד, האָט אין זיין וועלט גאָרנישט אַחוץ היי. אויך מיר זיינען אַמאָל ענלעך צום בעל עגלה אָדער צום פערד, יעדער אויף דעם אָרט וואו ער האַלט, און מיר זעען בלויז אַז פאָרנט איז דאָ אַ פור וואו מע רעדט וועגן עולמות, וועגן מלאכים און וועגן ספירות. אָבער לכל הפחות איז מען אונדז מתיר אַריינצוקוקן אין דער פור, איבערצודרייען דעם קאָפּ און זען פון וואָס מע רעדט דאָרט.
די נקודה איז, אַז די מצוות וואָס מיר טוען היינט, הגם מיר געפינען זיך אין אַ וועלט פון היי, פאַרבינדן זיך מיט די עולמות העליונים אויף אַ העכערער מדרגה. נאָר וואָס, כל זמן די נשמה איז אין גוף, שטערט דער גוף און פאַרמישט; און ווען די נשמה גייט אַרויס פון גוף קען זי זיך אויפהייבן און פאַרבינדן מיט יענע מדרגות וואָס זי געהערט צו אין עצם. און ביי גרויסע צדיקים, וועמענס גוף פאַרשטעלט און שטערט ניט אַזוי שטאַרק, געהערן זיי אויך בשעת זייער נשמה איז אין גוף צו אַ העכערער וועלט.
«ונהנין מזיו השכינה»:
די נשמה אַליין קען זיך ניט אויפהייבן צו דער הויכער דרגא וואו די תורה געפינט זיך. זי הייבט זיך טאַקע אויף צו דער מדרגה פון יצירה אָדער בריאה, אָבער ווי דער אַלטער רבי זאָגט: «עומדות בהיכלות ומדורין דבריאה או יצירה ונהנין מזיו השכינה» (זיי שטייען אין די היכלות און מדורים פון בריאה אָדער יצירה און האָבן הנאה פון זיו השכינה). און דאָס איז דער לשון חז״ל אין גמרא: «צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהם ונהנין מזיו השכינה». און וואָס איז יענער זיו? «הוא אור אין סוף ב״ה המיוחד בי' ספירות דבריאה או יצירה» (דאָס איז דער אור אין סוף ברוך הוא וואָס איז מיוחד מיט די צען ספירות פון בריאה אָדער יצירה): זיי האָבן די הכרה, די תפיסה און די פאַרבינדונג מיט אלוקות אויף דער זעלבער מדרגה וואו זיי געפינען זיך.
און פאַרוואָס נאָר פון דעם זיו?
ווער עס זעט אַ צימער פון וועלכן עס לייכט אַרויס אַ וואונדערלעכער אור, וועט ניט בלייבן אין דרויסן כדי הנאה צו האָבן בלויז פון דעם שיין, נאָר ער וועט אַריינגיין אינעווייניק. נאָר וואָס, די נשמות קענען זיך ניט פאַרבינדן מיט דער זאַך אַליין, זיי זיינען ניט קיין כלי דערצו: די נשמה איז אַ נברא, און אַ נברא קען זיך ניט פאַראייניקן מיט אלוקות, און ער קען ניט מער ווי הנאה האָבן פון דעם זיו וואָס איז אין דער זאַך.
און ווער האָט געפּועלט יענעם זיו? די נשמה אַליין, מיט איר עבודה. און אין לשון פון אַלטן רבין: «והוא זיו תורתן ועבודתן ממש» (און דאָס איז ממש דער זיו פון זייער תורה און זייער עבודה): די תורה און די מצוות וואָס אַ איד איז מקיים דאָ אין דער גשמיות'דיקער וועלט, הגם ער שפּירט ניט די עוצמה פון דער זאַך. ער האָט גענומען תפילין און אָנגעלייגט אויף דער האַנט, ער האָט גענומען אַ בלאַט גמרא און געלערנט עטלעכע שורות, און עס דאַכט זיך אים אַז דאָס איז אַ טעכנישע, סתם'דיקע און פּשוטע זאַך, און דאָס איז דער רצון השם, און דאָס איז ממש אלוקות. נאָר וואָס, בשעת מיר געפינען זיך אין דער וועלט זיינען מיר מקיים, און מיר זעען ניט דעם זיו פון דער זאַך און פאַרשטייען בכלל ניט איר עוצמה, און פונדעסטוועגן ווירקט עס און עס איז דאָ.
ווען די נשמה גייט אַרויף אויבן קען זי בלויז אָנקוקן די מצוות וואָס זי האָט מקיים געווען: מקיים זיין קען זי ניט, און אפילו זיין ווי זיי קען זי ניט, ווייל די מצוה איז דער רצון, ממש אלוקות, און זי איז אַ נברא. אָבער וואָס יאָ קען זי? הנאה האָבן פון דער אלוקות'דיקער עוצמה וואָס ליגט אין דער מצוה וואָס זי האָט מקיים געווען. און דערמיט ענדיקט דער אַלטער רבי: «כי שכר מצווה היא מצווה עצמה» (ווארים דער שכר פון אַ מצוה איז די מצוה אַליין).
«שכר מצוה מצוה»:
אַ איד וואָס גייט אַרויס אַרבעטן אין אַ פאַבריק שאַפט ניט מיט זיין אַרבעט דעם שכר און די באַצאָלונג; מיט זיין אַרבעט שאַפט ער די פּראָדוקציע, לויט דער פאַבריק וואו ער געפינט זיך, און צום סוף חודש באַקומט ער זיין שכר. דער שכר איז ניט קיין דירעקטער, מעשה'דיקער רעזולטאַט פון דער אַרבעט וואָס ער האָט געטאָן: ניט ער האָט געשאַפן דאָס געלט. אין רוחניות איז עס אָבער ניט אַזוי: דער שכר וואָס אַ איד באַקומט, «שכר מצוה», איז די מצוה אַליין. וואָס איז דער שכר פון אַ מצוה? די מצוה. דער קיום פון אַ מצוה דאָ אין דער גשמיות'דיקער וועלט איז אַליין דער שכר, און דאָס איז פּונקט די זאַך פון וועלכער די נשמה וועט באַקומען אַ זיו און אַ הנאה.
און אויף וועלכער מדרגה וועט די נשמה באַקומען דעם זיו? די מצוה וואָס איז געטאָן געוואָרן האָט געקענט זיך אויפהייבן ביז עולם האצילות, און דאָס הענגט אָפּ אין מענטשן אַליין: אין זיין כוח איז זי אויפצוהייבן, און אין זיין כוח איז זי צו לאָזן אונטן, אַלץ לויט דעם אופן ווי ער איז זי מקיים. דער זיו ווערט ניט געגעבן אומזיסט, נאָר דער אויבערשטער גיט אים לויט דעם וואָס עס איז געטאָן געוואָרן: אויב ער האָט זיך אָנגעשטרענגט און אַריינגעלייגט אין דער מצוה אַ הויכע חיות וואָס געהערט צו עולם הבריאה, הייבן זיך זיינע מצוות אויף צו עולם הבריאה, און ווען זיין נשמה וועט הנאה האָבן פון דעם זיו פון דער מצוה וועט דאָס זיין אַ זיו פון עולם הבריאה, ווייל דער איד איז דאָך דער וואָס האָט זי אַהין אויפגעהויבן בשעת ער איז זי געווען מקיים. און אויב ער איז די מצוה מקיים געווען מיט אַ געפיל פון עולם היצירה, אַ נידעריקער געפיל, האָט ער זי אַהין אויפגעהויבן און פון דאָרט וועט ער באַקומען. קומט אויס, אַז דער איד שאַפט ממש מיט זיין עבודה דעם רעזולטאַט, און דאָס איז דער ענין פון «שכר מצוה מצוה»: ער איז דער וואָס באַשטימט זיין שכר, לויט דער מדרגה פון זיין עבודה און לויט דער עוצמה פון דער זאַך.
און וואו באַקומט דער איד מער, דאָ אונטן אָדער דאָרט אויבן? דאָ באַקומט מען מער ווי דאָרט, ווייל דאָ ווערט געשאַפן די אמת'ע פאַרבינדונג מיטן רצון הבורא, דאָ איז מען מקיים זיין רצון. די נשמה אויבן קען שוין ניט מקיים זיין דעם רצון הבורא, ווייל דער רצון הבורא איז דאָ אין דער גשמיות'דיקער וועלט, און דאָרט באַקומט מען בלויז די רעזולטאַטן פון דער מעשה. און דער אמת'ער תענוג פון דער נשמה איז די פאַרבינדונג מיטן באשעפער, און וואו פאַרבינדט מען זיך מיטן באשעפער? אין אַ מצוה, דאָ. דער מענטש פאַרבינדט זיך מיטן באשעפער און ער שפּירט דאָס ניט, און דאָס איז די פּראָבלעם וואָס דער גוף פאַרשאַפט.
קומט אויס, אַז מע דאַרף אונטערשטרייכן צוויי זאַכן פון די צוויי עקן:
פון איין זייט: עס איז דאָ אַ הנאה פון זיו השכינה, אַ נשמה'דיקע הרגשה פון דעם תענוג פון אלוקות. דאָ אין דער וועלט קען דער מענטש דאָס ניט שפּירן, און די נשמה שפּירט דאָס אויבן; און פון וועלכער דרגא וועט זי שפּירן? לויט איר עבודה דאָ אונטן.
פון דער צווייטער זייט: דער עיקר פון אַ אידנס פאַרבינדונג מיטן באשעפער איז דאָ אונטן, ווי מיר האָבן געלערנט אין פרק ל״ו, «דירה בתחתונים». דאָ אונטן פאַרבינדט זיך אַ איד מיטן באשעפער אין יעדער איינציקער רגע.
«על כרחך אתה חי ועל כרחך אתה מת»:
פאַרוואָס זאָגט מען אין פרקי אבות «על כרחך אתה חי ועל כרחך אתה מת» (על כרחך לעבסטו און על כרחך שטאַרבסטו)? לכאורה זיינען די צוויי זאַכן סותר איינע די אַנדערע: אויב «על כרחך אתה חי», הייסט עס אַז די נשמה וויל ניט אַראָפּקומען און מע האָט זי אַהער געבראַכט בעל כרחה, דאַרף זי דאָך איר גאַנץ לעבן דאָ אונטן בעטן צו אַנטלויפן פון דאַנען; און פון דער אַנדערער זייט, ווען מע זאָגט איר אַז עס איז געקומען די צייט אַרויפצוגיין אויבן, וויל זי ניט, «על כרחך אתה מת».
און די תשובה איז, אַז פאַר איר אַראָפּקומען האָט די נשמה הנאה פון דעם זיו וואָס אויבן, און זי ווייסט אַז דאָ אונטן איז אין גאַנצן טרוקן, און דערפאַר וויל זי ניט אַראָפּקומען. אָבער נאָכדעם וואָס זי איז אַהער אַראָפּגעקומען גיט זי זיך אָפּ אַ חשבון, אַז דאָ אונטן קען מען מקיים זיין דעם רצון השם, און דעמאָלט דערמאָנט זי זיך אַז יענער גאַנצער זיו וואָס אויבן קומט בעצם פון דעם קיום וואָס דאָ, און דערפאַר וויל זי שוין ניט אַוועקגיין. וואָס מער צו זיין דאָ, וואָס מער מקיים צו זיין דאָ, ווייל דאָ איז דער גרעסטער תענוג, הגם דער מענטש שפּירט אים ניט, ווייל דאָ פאַרבינדט ער זיך מיט דער זאַך אַליין.
און וואָס טוט זיך מיטן גשמיות'דיקן שכר?
אין תורה שטייט אויך אַ גשמיות'דיקער שכר: «אם שמוע תשמעו אל מצוותי . . ונתתי גשמיכם בעתם», «כבד את אביך ואת אמך . . למען יאריכון ימיך». אַ גשמיות'דיקער שכר איז זיכער דאָ, אָבער ער איז ניט דער עיקר שכר און ניט די תכלית פון דער זאַך. דער רוב גשמיות'דיקער שכר וואָס שטייט אין תורה, וואָס קלינגט אין די אויערן ווי אַ שכר, איז אין גדר פון «תנאי עבודה», אַרבעטס-באַדינגונגען: ווי אַ מענטש וואָס קומט צו דער אַרבעט און באַקומט גוטע באַדינגונגען, אַן אויטאָ, אַ טעלעפאָן, אַ קאַלט-געהאַלטענע אָפיס. דאָס איז ניט זיין שכר, נאָר זיינע אַרבעטס-באַדינגונגען; און אויב ער אַרבעט ווי געהעריק באַקומט ער אַן אַרויפרוק, און אויך דער אַרויפרוק איז ניט מער ווי בעסערע אַרבעטס-באַדינגונגען, ניט דער שכר אַליין. אויך דאָ אין דער גשמיות'דיקער וועלט, זייענדיק אַז מיר דאַרפן האָבן אַז דער גוף זאָל ניט פאַרמישן און ניט שטערן, זאָגט דער אויבערשטער צו באַקוועמע לעבנס-באַדינגונגען, כדי מיר זאָלן קענען בעסער מקיים זיין די מצוות. אָבער דער אמת'ער שכר, «שכר מצוה», איז די מצוה אַליין.
בקיצור: אין דעם טייל האָבן מיר געלערנט, אַז די מדרגות פון בריאה און יצירה זיינען געזאָגט געוואָרן בנוגע דעם מדור פון די נשמות און דאָס אָרט וואו זיי שטייען, אָבער די תורה און די עבודה פון מענטשן ווערן ממש אַריינגענומען אין די צען ספירות וואָס זיינען בחינת אלוקות: אין בריאה דורך דחילו ורחימו שכליים, און אין יצירה דורך דחילו ורחימו טבעיים, און אין זיי זיינען איינגעקליידט די צען ספירות דאצילות, און זייער מאציל איז דער אור אין סוף. די נשמה אַליין ווערט ניט אַריינגענומען אין אלוקות, נאָר זי שטייט אין די היכלות און מדורים און האָט הנאה פון זיו השכינה, וואָס איז ממש דער זיו פון איר תורה און איר עבודה, לויט דער דרגא וואו זי האָט זיי אויפגעהויבן בשעת זי איז זיי געווען מקיים, «כי שכר מצוה היא המצוה עצמה». מיר האָבן זיך אָפּגעשטעלט אויפן משל פון דער פור, אויף דעם וואָס דער עיקר פון דער פאַרבינדונג מיטן באשעפער איז דאָ אונטן אין מקיים זיין זיין רצון, אויפן ביאור פון «על כרחך אתה חי ועל כרחך אתה מת», און אויפן אָרט פון דעם גשמיות'דיקן שכר ווי בלויז «תנאי עבודה»: דער עצם קיום פון דער מצוה איז דער גרעסטער שכר, און די הנאה פון דעם זיו פון דער זאַך איז אויבן, אין די עולמות העליונים.
ביז אַהער, פון אָנהייב פרק, האָט דער אַלטער רבי גערעדט וועגן צוויי מדרגות אין דער נשמה: די וועמענס עליה איז צו עולם היצירה, און די וועמענס עליה איז העכער, צו עולם הבריאה. אין דעם קומענדיקן אָפּשניט גייט ער ווייטער און רעדט וועגן די וואָס דערגרייכן אַ נאָך העכערע דרגא, די וואָס געהערן צו עולם האצילות, און מיט דעם וועלן מיר זיך אי״ה אָפּגעבן אין דעם קומענדיקן שיעור.