אין פריערדיקן טייל האָבן מיר געלערנט אַז די נשמות פון צדיקים געהערן צו עולם הבריאה. איצט גייט דער אַלטער רבי ווײַטער און דערקלערט וואו עס געהערן די איבעריקע נשמות ישראל, בײַ וועמען עס אַנטפּלעקט זיך תמיד נאָר די נידעריקערע מדריגה פון אַ נאַטירלעכער אהבה און יראה.
«וכן שאר כל נשמות ישראל שעבדו את ה' בדחילו ורחימו המסותרים בלב כללות ישראל - אין עולות לשם»: נשמות וואָס זייער עבודה איז מיט אַ נאַטירלעכער אהבה און יראה, די פאַרבאָרגענע אהבה אין האַרצן פון יעדן איד, גייען נישט אַרויף אין עולם הבריאה, נאָר זיי געהערן צו עולם היצירה. דאָס קומט בהמשך צו וואָס מיר האָבן געלערנט, אַז די צדיקים געהערן צו עולם הבריאה: אפילו בײַ צדיקים, ווען עס לײַכט בײַ זיי די מדריגה פון רוח און נישט די מדריגה פון נשמה, און אַזוי אויך בײַ די איבעריקע נשמות ישראל וואָס דינען פון דער אהבה מסותרת - אַזוי לאַנג ווי דער ענין פון התבוננות אַנטפּלעקט זיך נישט און וועקט זיך נישט אויף, געהערט דאָס נישט צו עולם הבריאה נאָר צו עולם היצירה.
«רק בשבת וראש חודש לבד»:
אָבער עס איז דאָ אַ יוצא מן הכלל: שבת און ראש חודש גייען אַלע אידן אַרויף צו אַ העכערער מדריגה, און אין לשון התניא: צו עולם הבריאה. אין אַ פּשוטן, מער פאַרשטענדלעכן לשון: שבת איז דאָ אַ גרעסערע ג-טלעכע התגלות, דער איד הייבט זיך אויף, און זײַן עבודת השם קען זײַן פון אַ טיפערער מדריגה. פאַרשטייט זיך, אַז וויבאַלד ער האָט אַ בחירה חפשית, ליגט עס אויך אין זײַן האַנט נישט אויסצונוצן די ספּעציעלע כוחות וואָס אַנטפּלעקן זיך צו אים שבת, אָבער בהחלט ווערט שבת געגעבן אַ איד אַ יכולת וואָס ער האָט נישט אַלע טעג פון דער וואָך, ווײַל די גאַנצע וועלט הייבט זיך אויף. אפילו בײַ צדיקים איז דאָ אַן העכערע התרוממות, ווײַל אין יעדער וועלט אַליין זײַנען אויך דאָ מדריגות.
צי הענגט די עלייה אָפּ אין דער עבודה פון מענטשן, אָדער ער גייט אַרויף פון זיך אַליין? פון דער זײַט פון עבודה הענגט עס אין אים. אָבער שבת טוען זיך אויך אָפּ נאַטירלעכע זאַכן: די גמרא זאָגט בנוגע די דינים פון מעשרות, אַז איינער וואָס איז חשוד אויף מעשרות און מע פרעגט אים אין אַ וואָכעדיקן טאָג צי זײַנע פּירות און גרינסן זײַנען מעושר - מעג מען זיך נישט פאַרלאָזן אויף זײַנע ווערטער, און מען דאַרף מעשר זײַן פאַרן עסן; אָבער אויב מע פרעגט אים שבת און ער ענטפערט אַז די פּירות זײַנען מעושר - מעג מען עסן, ווײַל «אפילו עם הארץ אינו משקר בשבת», אפילו אַן עם הארץ זאָגט שבת נישט קיין ליגן. פאַרשטייט זיך אַז פון דער זײַט פון בחירה חפשית קען ער ליגן זאָגן אפילו שבת, אָבער פון זײַן געוויינטלעכער נאַטור, איידער דער יצר הרע מישט זיך אַרײַן, האָט ער שבת אַן התרוממות.
און טאַקע זײַנען דאָ נאַטירלעכע זאַכן וואָס טוען זיך אָפּ שבת פון זיך אַליין, אַזוי ווי מיר געפינען בײַ מאכלים וואָס האָבן שבת אַן אַנדער טעם: הגם מאכלים האָבן נישט קיין בחירה חפשית, באַקומען זיי שבת אַן העכערע הארה און עס איז דאָ אין זיי אַן אַנדער «תבלין». על אחת כמה וכמה פון דער זײַט פון עבודה, אַז שבת איז דאָ אַ יכולת זיך מער אויפצוהייבן.
«דרך העמוד שמגן עדן התחתון לגן עדן העליון»:
דאָס איז אַן אינטערעסאַנטער לשון, און מען דאַרף זיך היטן עס נישט צו פאַרגשמיות'ן אין אונדזער דמיון. «גן עדן התחתון» און «גן עדן העליון» זײַנען די זעלבע באַגריפן מיט וועלכע מיר האָבן זיך ביז איצט פאַרנומען: גן עדן התחתון איז דער נאָמען פון עולם היצירה, און גן עדן העליון איז עולם הבריאה. הייסט עס, אַז מיר האָבן דאָ באַקומען נײַע נעמען אויף די זעלבע וועלטן אַליין, פּונקט ווי מיר האָבן דערקלערט דעם חילוק צווישן דער מדריגה פון רוח און דער מדריגה פון נשמה, צווישן יצירה און בריאה. דעריבער ווערט די התרוממות פון אַלע נשמות שבת צו אַן העכערער וועלט, צו עולם הבריאה, אָנגערופן אַן עלייה צו גן עדן העליון.
און ווי אַזוי גייען זיי אַהין אַרויף? «דרך העמוד», דורכן זײַל. די כוונה איז נישט צו אַ פאַרבאָרגענעם ליפט מיט וועלכן מען פאָרט אַרויף; דער לשון איז געזאָגט געוואָרן אין די אותיות פון קבלה, וואָס גיבן יעדן ענין אַ סדר'דיקן ציור, אָבער עס האָט אַ רוחניות'דיקן באַטײַט. אין איינעם פון די מאמרים (אין ליקוטי תורה אָדער אין תורה אור) ברענגט דער אַלטער רבי דעם באַגריף און דערקלערט, אַז דער «עמוד» איז דער בטול פון אַ איד צו ג-טלעכקייט, זײַן אויסבאַטלען זיך צום אויבערשטן. ווײַל וואָס מאַכט איין וועלט העכער פון דער צווייטער? וואָס העכער די וועלט, אַלץ גרעסער איז די התגלות פון ג-טלעכקייט אין איר, און וואָס נידעריקער די וועלט, אַלץ נידעריקער די התגלות. שבת קומט די נשמה צו אַ העכערן בטול צו ג-טלעכקייט, די גשמיות פון דער וועלט שטערט און באַהאַלט נישט אַזוי שטאַרק, און עס איז דאָ אַ גרעסערע יכולת זיך מבטל צו זײַן - און דער בטול איז דאָס וואָס גיט די כוחות זיך אויפצוהייבן. דאָס איז דער «עמוד» וואָס הייבט אויף דעם מענטשן פון גן עדן התחתון צו גן עדן העליון, צו אַ העכערער מדריגה.
וואָס איז «גן עדן»?
דער אַלטער רבי דערקלערט דאָס אַליין: «לגן עדן העליון שהוא עולם הבריאה». און וואָס איז «גן עדן»? יעדער פאַרשטייט אַז גן עדן איז אַן אָרט וואָס איז שיין און גוט, אָבער וואָס איז דער פּירוש פון דעם? בפשטות איז דאָס נישט קיין פיזישער גשמיות'דיקער באַגריף, הגם חוץ דעם איז אויך פאַראַן אַ גשמיות'דיקער באַגריף, ווי עס ווערט דערציילט אין בראשית אַז אדם הראשון איז געווען אין אַ געוויסן אָרט וואָס הייסט גן עדן, און דאָרטן זײַנען געווען טײַכן וואָס אפילו זייערע נעמען און ערטער ווערן אָנגעגעבן. אָבער עס איז דאָ דער ענין «גן עדן» אַלס אַ רוחניות'דיקער באַגריף, און דאָס איז אַ הויכע מדריגה פון אַ וואונדערלעכן תענוג אין ג-טלעכקייט.
מען קען דאָס פאַרשטיין פון אַ מענטשן וואָס פאַרשטייט און האָט ליב אַ ניגון, און ער הערט אַ טיפן וואונדערלעכן ניגון פון אַ איד וואָס גיסט אויס זײַן האַרץ אין תפילה: וויבאַלד ער האָט ליב און פאַרשטייט און איז שייך צו דער איידלקייט פון ניגון, האָט ער אַ תענוג פונעם ענין. אַזוי אויך אַ מענטש וואָס האָט אַ באַגריף אין אַן איידעלן וואונדערלעכן שכל פון קדושה, ווען ער הערט וואונדערלעכע ענינים און ער גייט אַרײַן אין זיי - האָט ער אַ תענוג פון דער וועלט אַליין אין וועלכער ער געפינט זיך, און ער פילט זיך אין גן עדן. דאָס איז וואָס עס שטייט אַז די נשמות זיצן אין גן עדן און הנאה האָבן פון זיו השכינה, דהיינו אַן התגלות פון ג-טלעכקייט צו דער נשמה.
דעריבער ווערט עולם הבריאה אָנגערופן «גן עדן העליון», ווײַל דאָס איז דער תענוג וואָס קומט פון עולם הבריאה, וועמענס ענין איז, ווי מיר האָבן געלערנט: שכל, הבנה און התבוננות אין ג-טלעכקייט. און אין לשון פונעם אַלטן רבי'ן: «להתענג על ה' וליהנות מזיו השכינה, כי אין הנאה ותענוג לשכל נברא אלא במה שמשכיל ומבין ויודע ומשיג בשכלו ובינתו מה שאפשר לו להבין ולהשיג מאור אין סוף ברוך הוא על ידי חכמתו ובינתו יתברך», דאָס הייסט: אַ נבראדיקער שכל האָט נישט קיין הנאה און תענוג אויסער אין דעם וואָס ער פאַרשטייט און איז משיג מיט זײַן שכל און בינה פון אור אין סוף ברוך הוא דורך זײַן חכמה און בינה יתברך. אַ שכל פון אַ נברא, פון וואַנען קומט אים אַ תענוג? פון דער הבנה. אַ מענטש וואָס האָט אַ שכל און האָט ליב צו לערנען און זיך צו פאַרטיפן, ווען ער פאַרשטייט אַ זאַך פילט ער אַ תענוג: ווער עס האָט געלערנט אַ בלאַט גמרא אָדער אַ פּרק תניא און עס גוט פאַרשטאַנען, האָט אַ תענוג פונעם ענין. און וואָס מער זײַן שכל וועט אײַנזען טיפערע און איידעלערע ענינים אין ג-טלעכקייט, און וואָס ברייטער זײַן הבנה וועט זײַן, אַלץ העכער איז זײַן תענוג. ווען דער אויבערשטער אַנטפּלעקט פאַרן מענטשן די מדריגה פון חכמה אלוקית און בינה אלוקית, לײַכט בײַ אים דער ענין און ער הייבט זיך אויף.
און וואָס איז דער פּירוש אַז דער איד געהערט אין דער רגע צו עולם הבריאה? ער איז דאָך דאָ, אַ נשמה אין אַ גוף, און מען זעט אים גיין צווישן אונדז. די כוונה איז, אַז בײַ אים לײַכט אַן התגלות פון ג-טלעכקייט באופן פון דער טיפסטער הבנה, און דאָס איז זײַן תענוג - דאָס הייסט אַז ער געפינט זיך אין גן עדן העליון. און דאָס איז וואָס עס ווערט געזאָגט אויף שבת «וקראת לשבת עונג» און «אז תתענג על ה'»: דער עונג שבת איז נישט פונעם טשאָלנט און פון די מעדנים, נאָר אַ תענוג פון ג-טלעכקייט, און דער דאָזיקער תענוג פון שבת איז די עלייה צו גן עדן העליון, צו דעם וואָס ער קען פאַרשטיין פון דער הארה פון עולם הבריאה.
אַ סך הכל פון וואָס מיר האָבן ביז איצט געלערנט:
די צדיקים: געפינען זיך תמיד אין עולם הבריאה.
דער צדיק אין דער מדריגה פון רוח: ווען עס לײַכט בײַם צדיק די מדריגה פון רוח, געהערט ער צו עולם היצירה.
רוב נשמות: די וואָס זײַנען נישט קיין צדיקים, וועמענס עבודת השם איז נאָר מיט אַ נאַטירלעכער אהבה און יראה, געהערן צו עולם היצירה.
שבת און ראש חודש: אַלע אידן גייען אַרויף אין עולם הבריאה, און דערמיט שפּרינגען זיי אַריבער די מלאכים, וואָס בלײַבן אין דער מדריגה פון עולם היצירה.
מלאכים האָבן נישט קיין עלייה שבת און ראש חודש, זיי בלײַבן תמיד אין דער זעלבער מדריגה, אָן אַ שינוי. אָבער אַ איד, אפילו אַ פּשוטער איד וואָס האָט די גאַנצע וואָך נאָר געקענט אויפוועקן אַ געפיל וואָס געהערט צו עולם היצירה, שיידט זיך שבת און ראש חודש אָפּ פון די מלאכים און הייבט זיך אויף צו אַ מדריגה העכער פון זיי. פרעגט זיך די פראַגע: פאַרוואָס קומט אים זיך אויפצוהייבן? זײַן עבודת השם איז דאָך מיט אַ נאַטירלעכער אהבה, און דערמיט איז ער דאָך ענלעך צו די מלאכים. די מעלה פון אַ איד אויף אַ מלאך איז אין זײַן שכל, אָבער בײַ דעם דאָזיקן אידן איז די עבודה נישט מיט שכל נאָר פון די נאַטירלעכע מידות. מיט וואָס, הייסט עס, איז ער בעסער פונעם מלאך, און פאַרוואָס קומט אים אַרויפצוגיין?
און אין לשון פונעם אַלטן רבי'ן: «ומה שזוכות נשמות אלו לעלות למעלה מהמלאכים, אף שעבדו בדחילו ורחימו טבעיים לבד» - פאַרוואָס זײַנען די נשמות פון כלל ישראל, וועמענס עבודה איז בדרך כלל מיט אַ נאַטירלעכער אהבה און יראה, זוכה זיך אויפצוהייבן פון צײַט צו צײַט, איין מאָל אַ וואָך און איין מאָל אַ חודש?
ענטפערט דער אַלטער רבי: «היינו מפני שעל ידי דחילו ורחימו שלהם אתכפיא סטרא אחרא המלובשת בגופם» - אַ איד האָט אַ מעלה וואָס אַ מלאך האָט נישט, און אפילו ווען דער מלאך וואָלט געוואָלט קען ער נישט דערגרייכן דערצו: אַלס רעזולטאַט פון דער נאַטירלעכער אהבה און יראה וואָס אַ איד האָט, קעמפט ער און ראַנגלט זיך מיטן יצר הרע, מיט דער סטרא אחרא און מיט דער קליפה וואָס שטערט אים, און יעדע פעולה וואָס ער טוט ווערט געטאָן מיט אַ מי און מיט אַ מלחמה. אַ מלאך האָט נישט קיין יצר הרע, ער האָט נישט קיין מלחמה און נישט קיין ראַנגלעניש, אָבער אַ איד האָט יאָ. און מיר האָבן שוין עטלעכע מאָל געלערנט אין תניא, אַז די עבודה פון «אתכפיא סטרא אחרא» איז וואָס ברענגט די העכסטע ג-טלעכע התגלות, די וואונדערלעכסטע התגלות וואָס קען נאָר זײַן, און דאָס איז די גרעסטע זאַך וואָס אַ איד קען דערגרייכן. דאָס איז דער ענטפער אויף דער פראַגע: וויבאַלד בײַם אידן איז דאָ אַן «אתכפיא סטרא אחרא המלובשת בגופם», דעריבער איז ער זוכה אַרויפצוגיין העכער פון די מלאכים.
אין קומענדיקן טייל וועלן מיר ווײַטער גיין און זיך פאַרטיפן אין ענין פון «אתכפיא סטרא אחרא» און אין זײַן מעלה אין עבודת השם.