אין פריערדיקן טייל האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויפן חילוק צווישן דעם מקיים זיין די מצווה במעשה און בדיבור, און צווישן דער כוונה פון דער מצווה. איצט דארף מען אויסקלארן: וואס איז די מעלה וואס די כוונה האט אקעגן דעם מעשה?
דארף מען פריער ארויסהייבן און באטאנען: דאס איז נישט קיין מעלה אין דער מהות פון זאך. מען זאל נישט טראכטן, אז אין א מעשה איז דער מענטש נידעריקער און ווייניקער ווערט ווייל ער איז גשמיות, און אין א כוונה איז ער העכער. פון זייט פון דער מהות פון ענין איז צווישן זיי בכלל נישטא קיין חילוק. די מעלה פון דער כוונה איז לגבי דעם מענטשן אליין, לגבי זיין דערהערן: אין א כוונה וועט ביי אים לייכטן א גרעסערע הארה, אבער נישט אין דער זאך אליין.
א איד וואס לייגט תפילין בפועל ממש, אן קיין שום כוונה, האט מקיים געווען דעם רצון הבורא הונדערט פראצענט, און אז ער האט מקיים געווען דעם רצון הבורא איז ער דאך בשעת מעשה פארבונדן מיט אים. א משל: א מענטש שטעקט אריין דעם שטעקער אין קאנטאקט און ער פארשטייט בכלל נישט ווי אזוי דאס ווירקט, ער האט קיינמאל נישט געהערט פון דעם ענין פון עלעקטער און ווייסט גארנישט, נאר ער ווייסט אז ווען ער פארבינדט דעם שטעקער קומען ארויס די רעזולטאטן. וועט ער דען האבן ווייניקער רעזולטאטן אין דער מציאות ווייל ער האט נישט געהאט קיין שום כוונה? אזוי אויך ביים מעשה המצווה: דער וואס טוט, ווערט פארבונדן. און אפילו די כוונה אליין, אין נמשל, איז נישט מער ווי א רצון אלוקי, ווי עס וועט באלד ערקלערט ווערן.
און אזוי איז אויך ביי דאווענען: אוודאי דארף מען האבן א כלליות'דיקע כוונה, אז דער מענטש ווייסט אז ער שטייט און רעדט איצט מיטן אויבערשטן. אבער אפילו אויב ער האט נישט מכוון געווען ביי יעדן איינציקן ווארט און נישט מכוון געווען פירוש המילות, און ער האט ארויסגערעדט פון מויל די גאנצע שמונה עשרה, דארף ער נישט נאכאמאל דאווענען על פי הלכה (אחוץ דער ערשטער ברכה, ווי מיר האבן געלערנט). עס פעלט נישט נישט אין די מצוות שבדיבור און נישט אין די מצוות שבמעשה.
לאמיר זען דעם לשון אינעווייניק (זייט 100, אומגעפער אכט שורות פון אונטן):
“ולא שדבקות המחשבה ושכל האדם בו יתברך, היא מצד עצמה למעלה מדבקות קיום המצוות מעשיות בפועל ממש”, מען זאל נישט מיינען אז די דביקות פון דער מחשבה איז אין איר מהות העכער, און אז זי האט א גרעסערע מעלה ווי דער קיום במעשה. פון זייט פון ענין אליין, פון זייט פון דעם רצון האלוקי, איז צווישן זיי נישטא קיין חילוק.
און ווי דער באקאנטער לשון: “אילו נצטווינו לחטוב עצים”, ווען דער ציווי וואלט געווען צו האקן האלץ, וואלט דאס געווען די מצווה. מען האט אונז באפוילן לייגן תפילין, לייגן מיר תפילין. ווארום די גאנצע מעלה פון א מצווה איז דאס וואס זי איז דער רצון האלוקי, און נישט ווייל מיר האבן דערביי געפילן אדער הבנות. אויך די כוונה איז נישט סתם א «צוגאב»: זי איז אויך הונדערט פראצענט א רצון אלוקי פונקט ווי דער מעשה. פון זייט פונעם אלוקישן ענין וואס ליגט אין דעם איז נישטא קיין חילוק צווישן כוונה און מעשה: מען דארף האבן די און מען דארף האבן יענץ, און דער אויבערשטער האט באשטימט וואס איז מעכב און וואס איז נישט מעכב. אבער פון זיין זייט, סיי ווען א מענטש איז מכוון און סיי ווען ער טוט א מעשה, אין ביידע פעלער איז ער מקיים דעם רצון האלוקי און ווערט דערמיט פארבונדן מיט אים. דא איז נישטא «נענטער» און «ווייניקער נאנט», נאר ביידע שטייען פונקט אויף דער זעלבער מדריגה, מיט דער זעלבער שטארקייט פון גילוי און פון התחברות.
[אוודאי איז קלאר אז זיין רצון יתברך איז אז די דאזיקע ענינים זאלן ליגן אויך אין מוח און אין הארץ פונעם מענטשן, און ווען זיי ליגן נישט בשעת מעשה, איז דא א חסרון אין דעם קיום פון דעם רצון האלוקי, א «גוף בלא נשמה». נאר וואס, דאס איז נישט מעכב, און אפילו דער חסרון איז נישט אין דער רוחניות'דיקער מעלה פון דער זאך: דער מענטש זאל נישט מיינען אז ווען ער איז מכוון איז ער נענטער צום באשעפער. ער האט מקיים געווען נאך א רצון און ער האט אינגאנצן אויסגעפילט די מצווה, אבער ער איז נישט נענטער געווארן].
לאמיר דאס אפמשל'ן מיט צוויי מצוות: מזוזה און תפילין. אוודאי, אויב מען דארף האבן א מזוזה און איך האב זי נישט אנגעקלאפט, פעלט דער קיום המצווה. אבער איז די מזוזה מקרב דעם מענטשן צום באשעפער מער ווי תפילין, פון זייט פון דעם רצון האלוקי? ניין. דאס איז א רצון און דאס איז א רצון. אוודאי דארף מען האבן סיי א מזוזה סיי תפילין, אבער פון זייט פון דער יסוד'יקער מעלה וואס קומט דא פאר, דאס וואס עס איז א רצון אלוקי, איז אין דעם מעשה נישטא קיין שום פחיתות. דאס איז דער דגוש וואס דער אלטער רבי וויל ארויסהייבן: טראכט נישט אז דער מעשה איז א רצון אלוקי אויף א נידעריקערן מדרגה און די כוונה איז א רצון אלוקי אויף א פולקומענעם מדרגה. פון זייט פון דעם ענין פון רצון האלוקי, איז א מעשה א רצון אלוקי און א כוונה איז א רצון אלוקי, און דארט וואו ער וויל אז דו זאלסט מכוון זיין, איז די כוונה זיין רצון, און דאס איז איר גאנצע מעלה. נישטא קיין מעלה אין דער כוונה פון זייט דער כוונה אליין.
און כדאי ארויסצוהייבן אויך די צווייטע זייט פון דעם יסוד: א כוונה אליין, אן א מעשה, האט נישט קיין שום ווערט, און א כוונה פאר זיך אליין איז נישט ראוי צו קיין ברכה.
“אם לא כיוון, לא יצא”:
מיר האבן דאס געלערנט אינעם אנהייב פון פרק ל״ח, ביים ערשטן פסוק פון קריאת שמע, אז אויב ער האט נישט מכוון געווען איז ער נישט יוצא. דארט איז דער רצון פון אויבערשטן אז עס זאל אויך זיין די כוונה: פונקט ווי ער וויל אז די תפילין זאלן געלייגט ווערן אויף דער לינקער האנט, און אז איינע זאל זיין אויפן קאפ און איינע אויף דער האנט, אזוי וויל ער אז אין דעם פסוק זאל זיין א כוונה. דאס איז זיין פינקטלעכער ציווי, אבער נישט ווייל אין א כוונה איז דער מענטש נענטער. פון זיין זייט איז נישטא קיין חילוק, און די גאנצע מעלה פון דער כוונה איז לגבי דעם מענטשן.
און אזוי איז זיין לשון: “אלא מפני שזהו גם כן רצונו יתברך לדבקה בשכל ומחשבה ובכוונת המצוות מעשיות ובכוונת קריאת שמע ותפילה ושאר ברכות”, די מעלה פון דער כוונה איז נישט פון זייט דעם וואס זי איז א כוונה, נאר ווייל דאס איז דער רצון האלוקי: דער אויבערשטער וויל אז ביי די און ביי יענע געלעגנהייטן זאלן מיר זיך צו אים צוקלעפן דורכן שכל און דורך דער מחשבה.
“והארת רצון העליון הזה, המאירה ומלובשת בכוונה זו היא גדולה לאין קץ למעלה מעלה מהארת רצון העליון המאירה ומלובשת בקיום המצוות עצמן במעשה או בדיבור בלי כוונה”, און דאס איז דער דיוק: נישט דער רצון אליין איז גרעסער, ווארום עס איז דאך איין רצון, נאר די הארה פון דעם רצון. אין א כוונה איז די הארת הרצון גרעסער, און אין א מעשה אן א כוונה איז זי מער מצומצם.
“כגודל מעלת אור הנשמה על הגוף שהוא כלי ומלבוש הנשמה”, פונקט ווי עס איז דא א מעלה פון דעם אור הנשמה אויפן גוף, וואס דינט איר ווי א כלי און א מלבוש. און דער נמשל אין מצוות: “כמו גוף המצווה שהוא כלי ומלבוש לכוונתה”.
און נאכאמאל באטאנט עס דער אלטער רבי מיט א נאך קלארערן לשון: “ואף שבשתיהן”, אין דער מצווה און אין איר כוונה, “מלובש רצון אחד פשוט בתכלית הפשיטות בלי שום שינוי וריבוי חס ושלום”. דער רצון האלוקי איז לגמרי פשוט: ער איז נישט דא מער און דארט ווייניקער, און דער רצון האלוקי איז נישט דא מער «ריין» און דארט מער «גראב» חס ושלום. אין א רצון קען מען נישט מחלק זיין. און אויב אזוי, איז די גאנצע מעלה פון מעשים און פון כוונות נאר דאס וואס דורך זיי ווערן מיר פארבונדן מיטן רצון האלוקי, און דער רצון געפינט זיך אין ביידן גלייך, ווארום ער איז “מיוחד במהותו ועצמותו יתברך בתכלית הייחוד”: די מצווה פון דער כוונה פאראייניקט זיך מיט אים בתכלית האיחוד, און די מצווה פון דעם מעשה פאראייניקט זיך מיט אים בתכלית האיחוד, אן קיין שום חילוק.
און וואס איז פונדעסטוועגן דער חילוק צווישן זיי? “ההארה אינה שווה בבחינת צמצום והתפשטות”. און ווי דער משל וואס מיר האבן שוין דערמאנט: אין גשמיות איז דער גאנצער חילוק צווישן דומם, צומח, חי און מדבר נאר אין דער מאס פון התפשטות אדער צמצום פון דער חיות, בשעת דער באשעפער געפינט זיך אין זיי אלעמען בשווה, נאר אז דארט איז די זאך בהסתר. דא איז פארקערט: סיי אין דער כוונה סיי אין דעם מעשה איז דער באשעפער דא בגילוי, אין ביידן, און דער גאנצער חילוק איז נאר אין צמצום און התפשטות פון דער הארה.
ווארום די מעלה פונעם מענטשן איז דאס וואס ער איז א בעל שכל: מיטן שכל דערהערט ער מער, און דער שכל ווירקט אויף זיין הארץ און אויף זיין פנימיות. דעריבער, ווען ער האט א כוונה, לייכט ביי אים דער רצון האלוקי מער, און ווען ער האט נישט קיין כוונה, לייכט ביי אים דער רצון האלוקי נישט אזוי. אבער דאס איז נאר א חסרון אין דער הארה ביים מענטשן, און אין דער עצם התחברות צום רצון האלוקי פעלט גארנישט.
צוויי דוגמאות אויף דעם יסוד:
די ערשטע דוגמא, מבצע תפילין. דער רבי האט געבעטן מען זאל ארויסגיין אין גאס און לייגן תפילין מיט אידן, און עס זענען געווען פילע (און אויך היינט זענען פאראן אזעלכע) וואס האבן געפרעגט וואס איז דערפון דער תועלת: נעם דעם אידן אויף א סעמינאר, זיץ מיט אים א חודש, ענדער זיין וועלט-באנעם און זיין פנימיות, דאן קען מען זאגן אז דו האסט עפעס אויפגעטאן; אבער וואס האסטו אויפגעטאן דערמיט וואס דו האסט מיט אים געלייגט תפילין איין מאל, און דערנאך גייט ער ווייטער אין זיין לעבן? דער ענטפער איז דער יסוד וואס מיר האבן דא ערקלערט: ווילסטו פארבינדן אידן מיטן אויבערשטן, אדער פארבינדן זיי מיט זיך אליין, מיט זייערע געפילן און מיט זייער שכל? אויב ווילסטו זיי פארבינדן מיטן אויבערשטן, טו דעם רצון פון אויבערשטן: היינט דארף ער לייגן תפילין, לייג מיט אים תפילין. ווילסטו דערנאך לערנען מיט אים? לערן מיט אים, און אוודאי איז אויך דאס א מצווה. אבער מען טאר נישט מזלזל זיין אין דעם לייגן תפילין און מען טאר נישט פארקלענערן איר ווערט, ווארום דער זלזול דערין ווייזט אויף א יסוד'יקן נישט-פארשטיין אין דער מהות פון דער התחברות מיטן אויבערשטן: זי קומט נישט פון אונז, נאר פון אים. ווען די זאך וואלט אפגעהאנגען אין אונז, און מיר וואלטן פרובירט ארויפצוקריכן צו אים, וואלטן מיר קיינמאל נישט דערגרייכט גארנישט. ער איז אראפגעקומען צו אונז, «וירד ה׳ על הר סיני», און האט אונז געזאגט: איך גיב אייך כלים זיך צו פארבינדן מיט מיר. און דאס וואס ער האט אונז געגעבן, דאס איז וואס פארבינדט אונז: ער האט אונז געגעבן א מעשה און ער האט אונז געגעבן א כוונה, און אלץ וואס מיר דארפן טאן איז זיך פארבינדן מיט זיינע רצונות.
די צווייטע דוגמא, אין א גאנץ אנדער ענין: תיקון ליל שבועות. אין דער נאכט פון חג השבועות איז דער מנהג צו זאגן דעם «תיקון», וואס דער עיקר פון אים איז לייענען פון דער תורה. ווער עס קען זיין אויפבוי ווייסט אז ער איז געבויט פון שטיקלעך וואס זענען צוגעקלעפט איינס צום אנדערן, און נישט תמיד זעט מען דעם פארבינד צווישן זיי: עס זענען דא לאנגע און פארשטענדלעכע שטיקער, און אמאל דריי פסוקים פון אנהייב פרשה און דריי פסוקים פון סוף פרשה. און לכאורה, וואס איז דער תועלת פון זאגן ווערטער אן פארשטיין? וואלט דאך בעסער געווען זיך אוועקצוזעצן און לערנען איין פרשה בעומק און פארשטיין יעדעס איינציקע ווארט. און טאקע זענען פאראן וואס קוקן אויף דעם מיט א זלזול, און דא איז פונקט די נקודה: אין דער נאכט פון חג השבועות, דער יום טוב פון מתן תורה, דארפסטו אריינעמען אין זיך אז דער עיקר פון דיין התחברות צו דער תורה איז נישט דיין שכל, נאר דאס וואס זי איז די תורה פון באשעפער. אויב דו האלטסט אז דיין התחברות צום אויבערשטן קומט פון דיין שכל, זוך נאר זאכן וואס זענען אינטערעסאנט און פארשטענדלעך; אבער דער אמת איז אז דו ווערסט פארבונדן מיט אים ווייל דאס איז זיין תורה און דאס זענען זיינע הייליקע אותיות, און סיי אויב האסטו פארשטאנען סיי אויב נישט, מאכט דאס נישט אויס אין דעם עצם ענין.
[און אזוי אויך ווען מען לערנט אן ענין וואס לכאורה איז נישט נוגע צו אונז, למשל די ענינים פון קרבנות, און עס שטעלט זיך די פראגע «וואס איז דאס נוגע צו אונז?», איז דאס די זעלבע נקודה, און מיט הילף פון אויבערשטן וועט עס זיין נוגע צו אונז תיכף ומיד ממש. און מען קען ברענגען נאך אזעלכע דוגמאות].
בקיצור: אין דעם טייל האבן מיר געלערנט אז דער מעשה האט נישט קיין שום פחיתות לגבי דער כוונה. דער רצון האלוקי וואס איז מלובש אין דער מצווה און אין איר כוונה איז איין רצון פשוט בתכלית הפשיטות, אן קיין שינוי און קיין ריבוי, מיוחד במהותו ועצמותו יתברך בתכלית האיחוד, און מען קען אין אים נישט מחלק זיין; די מצווה פון דעם מעשה פארבינדט דעם מענטשן מיטן באשעפער פונקט ווי די מצווה פון דער כוונה. די גאנצע מעלה פון דער כוונה איז דאס וואס אויך זי איז זיין רצון יתברך, און דער איינציקער חילוק איז אין דער הארת רצון העליון: אין דער כוונה איז זי בהתפשטות, און אין א מעשה אן א כוונה בצמצום, און דאס נאר לגבי דעם מענטשן. פון דא קומט דער יסוד וואס איז נוגע למעשה בפועל: אונזער התחברות צום אויבערשטן קומט פון אים און פון זיינע רצונות, און נישט פון אונזער הבנה און אונזערע געפילן.
אינעם קומענדיקן טייל וועלן מיר ממשיך זיין אין דער ערקלערונג פון די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן אין פרק ל״ח.