אין פריערדיקן חלק האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויפן כלל, אז פאר א מצווה וואס קען נישט געטאן ווערן דורך אנדערע, איז מען מבטל תלמוד תורה. איצט וועלן מיר זיך אפשטעלן אויפן טעם פון דעם, און אויף דער באזונדערער מעלה פון לימוד התורה ווען די מצווה קען יא געטאן ווערן דורך אנדערע.
דער טעם פארוואס מען איז מבטל תורה פאר א מצווה וואס קיין אנדערער קען זי נישט מקיים זיין איז, ווייל «כי זה כל האדם»: דאס איז די שליחות פונעם מענטשן אין דער וועלט, דער תכלית פון זיין בריאה און פון זיין ירידה אהער אין דער וועלט, מאכן פאר אים יתברך א דירה בתחתונים דווקא, איבערמאכן די חשוכה צו אורה. «ומלא כבוד ה' את כל הארץ», די גשמיות'דיקע ערד דייקא, «ונגלה כבוד ה' וראו כל בשר יחדיו», דער גשמיות'דיקער בשר, אזוי ווי אלע פסוקים וואס זענען געבראכט געווארן באריכות אין די פריערדיקע פרקים.
א מצווה וואס מען קען זי טאן דורך אנדערע:
אנדערש איז עס ווען די מצווה קען מקוים ווערן דורך אנדערע. דעמאלט דארף דער מענטש מאכן דעם חשבון: זיין אויפגאבע איז צו מזכך זיין זיין נפש, און וואו ווערט ער מער מזוכך? אין לימוד התורה. דערפאר «אין מבטלים תלמוד תורה, אף שכל התורה אינה אלא פירוש המצוות המעשיות», מען איז נישט מבטל תלמוד תורה, הגם די גאנצע תורה איז נאר א פירוש אויף די מעשה'דיקע מצוות.
און לכאורה איז דאס א חידוש: וואס לערנט דען דער מענטש בשעת ער איז עוסק אין תורה? דעם פירוש פון די מצוות. ער לערנט הלכות סוכה אדער הלכות לולב, דאס הייסט ווי אזוי מען איז מקיים די מצווה בפועל. ווי אזוי זאגט מען אים אז ווען עס איז דא ווער עס זאל מקיים זיין די מצווה אין זיין פלאץ, זאל ער ווייטער לערנען? אויב עס שטייט פאר אים א איד מיט א לולב און ער קען אים מזכה זיין מיט דער מצווה פון לולב, און עס איז דארט דא נאך א מענטש וואס קען דאס טאן, זאגט מען אים: שיק דיין חבר ער זאל אים מזכה זיין, און דו לערן ווייטער. ער לערנט דאך איצט דעם פירוש פון דער מצווה, פארוואס זאל ער נישט גיין און זי מקיים זיין בפועל?
דערויף ענטפערט דער אלטער רבי: «והיינו משום שהיא בחינת חכמה בינה ודעת של אין סוף ברוך הוא, ובעסקו בה ממשיך עליו אור אין סוף ברוך הוא ביתר שאת והארה גדולה לאין קץ מהארה והמשכה על ידי פקודין שהן אברין דמלכא», דאס הייסט: די תורה וואס דער מענטש לערנט איז די געטלעכע חכמה אליין, און דורכן זיין עוסק אין איר איז ער ממשיך אויף זיין נפש אן אור וואס איז העכער אן ערך פון דעם אור וואס ווערט נמשך דורך די מצוות.
געפינען מיר צוויי טעמים פארוואס תלמוד תורה גייט פאר אלעם:
פון זייט פון דער דירה בתחתונים: די אינערלעכע שיכטע פון דער נפש הבהמית ווערט מער מזוכך דורך לימוד התורה.
די קדושה וואס דער מענטש איז ממשיך אויף זיין נפש דורך לימוד התורה איז העכער פון דער קדושה וואס ער איז ממשיך דורך קיום המצוות.
און נאר אין א פאל וואו עס איז נישטא קיין אנדערער וואס זאל מקיים זיין די מצווה, ווען די מצווה שטעלט זיך אנטקעגן זיין אייגענער שליחות אויף דער וועלט, דעמאלט מוז ער מקיים זיין זיין שליחות און זיין מבטל תורה; אבער אנדערש, זאל ער ווייטער לערנען.
«וזהו שאמר רב ששת: חדאי נפשאי, לך קראי לך תנאי», רב ששת, וואס איז געווען עוסק אין תורה, פלעגט זאגן צו זיין נשמה: פריי זיך מיין נשמה, וויבאלד וואס איך לערן מקרא און וואס איך לערן משנה איז פאר דיר. ווען א מענטש איז קורא און שונה איז די נפש די וואס ווערט דערמיט מזוכך, אזוי ווי עס איז מבואר אין אן אנדער פלאץ.
לימוד התורה אין לשון פון «קריאה»:
צום סוף פרק לייגט דער אלטער רבי צו א פונקט וואס שטארקט נאך מער די מעלה פון לימוד התורה: «והנה המשכה והארה זו שהאדם ממשיך ומאיר מאור אין סוף ברוך הוא על נפשו ועל נפשות כל ישראל», דאס איז די שכינה, כנסת ישראל, דער מקור פון אלע נשמות ישראל, אזוי ווי עס איז מבואר אין כמה מקומות. און ווען איז דער מענטש ממשיך דעם מקור פון נשמות ישראל? דורכן עסק התורה. און די המשכה הייסט אזוי: «נקראת בשם קריאה», זי ווערט אנגערופן מיטן נאמען קריאה.
מען דארף זיך איינלייגן אין דעם לשון: אויף לימוד התורה נעמען די חכמים אן באזונדערן אויסדרוק, «קורא בתורה». געווענליך ווערט דער לשון «קורא» גענוצט ווען מען רופט א צווייטן, א מענטש רופט זיין חבר. איז וואס איז די קריאה וואס איז פאראן אין תורה?
שם התואר און שם העצם:
ווען מען רופט א מענטשן, זענען פאראן צוויי סארטן נעמען:
שם התואר: חכם, עושר, גיבור, שיין, מאלער. דאס זענען כינויים וואס דריקן אויס א געוויסע מעלה אדער אייגנשאפט אין אים.
שם העצם: ראובן, שמעון, לוי. דער נאמען וואס מען האט אים געגעבן ביי דער ברית, וואס באשרייבט נישט קיין שום אייגנשאפט.
לכאורה ווייזט זיך אויס אז דער שם התואר איז א העכערע מדריגה, וויבאלד ער האט אין זיך אן אינהאלט און א מעלה. אבער באמת רופט ער נאר א פרט אין מענטשן, א געוויסע אייגנשאפט, א טייל פון אים און נישט אים אינגאנצן; אבער זיין אייגענער נאמען רופט אים אינגאנצן. ווען א מענטש ווענדט זיך צו זיין חבר מיט זיין תואר און זאגט «דו ביסט א חכם, קום, איך דארף דיך», דארף ער דאך נישט זיינע הענט און פיס נאר בלויז זיין חכמה. אבער ווען ער רופט אים «ראובן, קום אהער», האט ער גערופן אים אינגאנצן. און הגם אין די ווערטער «ראובן» און «שמעון» זעט מען נישט קיין גרויסע און נוראדיקע זאכן, און אין «חכם» אדער «מאלער» זעט זיך אויס א סך מער אינהאלט, איז פונדעסטוועגן דער אייגענער נאמען אסאך שטארקער.
פון דעם טעם ווערט געבראכט, אז ווען א מענטש חלש'ט אפ, איז איינע פון די סגולות אים אויפצוכאפן, אים רופן דווקא ביי זיין נאמען. דאס אפחלש'ן איז א מין אפריס צווישן זיין אינערלעכער מהות און דעם גלוי'דיקן טייל אין אים, דערפאר איז נישט גענוג א סתם געשריי אדער א רוף מיט אן אנדער נאמען; דווקא דער רוף מיטן אייגענעם נאמען רירט אן זיין עצמות, און קען אויפוועקן זיין נפש פון דאס ניי. זעט מען אז ווער עס רופט א מענטשן ביי זיין נאמען, רופט צו זיין עצם און צו זיין מהות.
באקאנט איז די מעשה מיטן אלטן רבי'ן און זיין אייניקל, דער צמח צדק, וואס אין זיינע קינדער יארן פלעגט דער זיידע זיך מיט אים שפילן און פארנעמען מיט אלערליי ענינים. איין מאל האט זיך דאס קינד געווענדט צו אים און גערופן: «זיידע!». פרעגט אים דער אלטער רבי: וועמען מיינסטו ווען דו רופסט «זיידע»? האט ער אנגעוויזן אויף זיין נאז, זאגט אים דער אלטער רבי, דאס איז דעם זיידנ'ס נאז. האט ער אנגעוויזן אויף זיין האנט, זאגט ער אים, דאס איז דעם זיידנ'ס האנט. האט ער אנגעוויזן אויפן קאפ, זאגט ער, דאס איז דעם זיידנ'ס קאפ. אבער ווער איז דער זיידע אליין? וועמען האסטו געמיינט? איז דאס קינד געבליבן שטיל. נאך א קורצער צייט האט ער זיך באהאלטן הינטער דער וואנט און אויסגעשריגן מיט א בהלה: «זיידע! זיידע!». האט דער אלטער רבי זיך גלייך געאיילט צו אים, און דאס קינד האט אים געזאגט: אט איז דער זיידע! און הגם «זיידע» איז נישט קיין שם העצם נאר א כינוי, לערנט פונדעסטוועגן די מעשה אפ דעם ענין פון קריאה, אז עס איז א ווענדונג צום מענטשן אינגאנצן.
און פון דעם ארויס אויך אין לימוד התורה: וואס מיינט «קורא בתורה»? וועמען רופט ער? דעם אויבערשטן, זיין עצמות ומהות. און נישט נאר וואס אין תורה לייכט א גרעסערער אור, ווי עס איז פריער דערקלערט געווארן, נאר אין לימוד התורה געפינט זיך דער עצם ממש, דעם בורא'ס עצמות. און אין די ווערטער פון אלטן רבי'ן: «פירוש, שעל ידי עסק התורה קורא להקדוש ברוך הוא לבוא אליו כביכול, כאדם הקורא לחברו שיבוא אליו, וכבן קטן הקורא לאביו לבוא אליו, להיות עמו בצוותא חדא ולא ליפרד ממנו ולהישאר יחידי חס ושלום», דורכן עסק התורה רופט ער דעם אויבערשטן כביכול ער זאל קומען צו אים, ווי א מענטש וואס רופט זיין חבר ער זאל קומען צו אים, און ווי א קליין קינד וואס רופט זיין טאטן ער זאל קומען צו אים, צו זיין מיט אים צוזאמען אין איינעם און נישט זיך אפשיידן פון אים און בלייבן אליין חס ושלום.
און לכאורה איז דאס א קשיא: דער וואס לערנט תורה זאגט «שנים אוחזין בטלית», ער איז זיך עוסק מיט א חמור און מיט א פרה, און ער דערמאנט נישט נישט דעם שם הוי'ה, נישט דעם שם א-ל און נישט דעם שם אלקים. אבער אין דאווענען ווענדט ער זיך יא צום בורא מיט ברורע כינויים: «ברוך אתה ה' אלקינו ואלקי אבותינו». נאר דער ענטפער איז, אז די כינויים פון דאווענען זענען בבחינת שם התואר, און «כל התורה כולה שמותיו של הקדוש ברוך הוא», די גאנצע תורה איז די נעמען פון אויבערשטן, און דארט זענען דא זיינע שמות העצם. דערפאר איז דער נאמען וואס אין תורה אסאך העכער, וויבאלד אין יעדן איינציקן ווארט אין תורה זענען באהאלטן די שמות העצם.
«לכל אשר יקראוהו באמת»:
«וזהו שכתוב: קרוב ה' לכל קוראיו, לכל אשר יקראוהו באמת». דער פסוק האט צוויי חלקים: «לכל קוראיו», יעדער וואס רופט צו אים איז ער נאנט צו אים; אבער צו וועמען איז ער אם מערסטן נאנט? «לכל אשר יקראוהו באמת», «ואין אמת אלא תורה. דהיינו שקורא להקדוש ברוך הוא על ידי התורה דווקא», און אמת איז נאר תורה, דהיינו אז ער רופט דעם אויבערשטן דווקא דורך דער תורה. דער וואס דאוונט איז טאקע נאנט צו אים, און דער אויבערשטער משפיע אים ברכת השנים און רפואת חולים, געזונט און שפע; אבער דער וואס איז עוסק אין תורה רופט אים «באמת», און באקומט די אינערלעכע קראפט אסאך מער.
און מיט דעם קומט ער אויסשליסן דעם וואס רופט צו אים נישט דורכן עסק התורה, נאר ער שרייט מיט זיין מויל «טאטע, טאטע» ווי דער שטייגער פון דאווענען: אזא רוף איז מיטן שם התואר און נישט מיטן שם העצם. «וכמו שקובל עליו הנביא: ואין קורא בשמך כו'», אזוי ווי דער נביא באקלאגט זיך דערויף. און זיין כוונה איז נישט אז עס איז בכלל נישטא ווער עס רופט צו אים, ווארום דעמאלט וואלט ער געזאגט «ואין קוראך»; נאר פארקערט, פילע רופן צו אים, אבער ווייניק זענען די וואס רופן «בשמך», מיט די שמות העצם וואס אין תורה. קומט אויס אז דער מענטש רופט דעם אויבערשטן אין יעדן איינציקן ווארט וואס ער לערנט, און דער אויבערשטער איז מיט אים צוזאמען.
«ומזה יתבונן המשכיל להמשיך עליו יראה גדולה בשעת עסק התורה כמו שנתבאר לעיל», פון דעם זאל דער משכיל מתבונן זיין צו ממשיך זיין אויף זיך א גרויסע יראה בשעת עסק התורה. פארוואס א גרויסע יראה? ווייל בשעת ער לערנט געפינט זיך דער מענטש מיט דער מהות פונעם מלך, מיטן בורא אליין. דערפאר איז פאר'ן משכיל, וואס פארשטייט דעם יוקר פון דעם ענין, אפן די מעגלעכקייט צו ממשיך זיין אויף זיך א גרויסע יראת שמים אין דער שעה פון לערנען. און אזוי ווי עס איז מבואר אין פרק כ"ג, אז די תורה איז ווי דער טויער פון אריינגאנג צו יראה, ווי דער פסוק זאגט «ויצוונו ה' לעשות את כל החוקים האלה ליראה את ה'». און וואס מער ער וועט זיך אריינטראכטן אין דעם וואס די תורה רופט דעם בורא אליין, אלץ מער וועט זיך ביי אים צולייגן אין ענין פון יראה.
בקיצור: אין דעם חלק האבן מיר געלערנט דריי ענינים אין דער מעלה פון תורה, און אין דעם טעם פארוואס תלמוד תורה גייט פאר אלעמען:
לימוד התורה איז מזכך די פנימיות פון דער נפש הבהמית.
לימוד התורה איז ממשיך א העכערע געטלעכע הארה ווי די פון מצוות, און דערפאר, א מצווה וואס מען קען זי טאן דורך אנדערע, איז מען נישט מבטל פאר איר תלמוד תורה.
און עס איז נישט בלויז א גרעסערער אור, נאר דעם מלך'ס עצמות ממש געפינט זיך ביים מענטשן אין דער שעה וואס ער איז ממשיך אויף זיך דאס לימוד התורה.
אין קומענדיקן חלק וועלן מיר ממשיך זיין, מיט דער הילף פון אויבערשטן, מיטן לערנען די ווייטערדיקע פרקים אין ליקוטי אמרים.