אינעם פריערדיקן חלק האבן מיר געלערנט ווי אזוי די כללות פון דער נפש האלוקית פון אידן טיילט זיך אויף אין זעכציק ריבוא פרטיות'דיקע נשמות, און יעדע פרטית'דיקע נפש האט איר אייגענעם חלק אין דער עבודה פון בירור. יעצט וועלן מיר זען דעם לשון אינעווייניק.
דער אלטער רבי גייט ווייטער: «וכאשר כללות נפש האלוקית שבכללות ישראל, שמתחלקת בפרטות לשישים ריבוא, תקיים כל נפש פרטית כל תרי"ג מצוות התורה», דאס הייסט: ווען די כללות נפש האלוקית פון כלל ישראל, וואס טיילט זיך אויף בפרטיות אין זעכציק ריבוא, וועט יעדע פרטית'דיקע נפש מקיים זיין אלע תרי"ג מצוות התורה. און ער רעכנט אויס די צוויי חלקים פון די מצוות:
שס"ה מצוות לא תעשה:
«שס"ה לא תעשה - להפריד שס"ה גידים של דם נפש החיונית שבגוף, שלא ינקו ויקבלו חיות בעבירה זו מאחת משלוש קליפות הטמאות לגמרי, שמהן נשפעים שס"ה לא תעשה דאורייתא וענפיהן שהן מדרבנן», די שס"ה לא תעשה'ס זענען כדי אפצושיידן די שס"ה גידים פון בלוט פון דער נפש החיונית אין גוף, אז זיי זאלן ניט זויגן און ניט באקומען קיין חיות דורך יענער עבירה פון איינע פון די דריי אינגאנצן טמא'נע קליפות, פון וועלכע עס שפייזן זיך די שס"ה לא תעשה דאורייתא און זייערע ענפים וואס זענען מדרבנן. ווען א מענטש איז עובר אויף א לא תעשה, באקומט ער אין יענער שעה חיות פונעם מקור הרע. און עס רעדט זיך ניט בלויז וועגן די שס"ה לאווין אליין, נאר וועגן יעדן ענף און יעדן פרט פון זיי, די גזירות און די הרחקות וואס די חכמים האבן געמאכט כדי אונדז דערפון אפצושיידן.
יעדער אזא דורכפאל זויגט חיות פון דער זייט פון הרע, און ווען די נפש קלעפט זיך צו אזא מין חיות: עס איז דא וואס מען קען נאך אפרייניקן מיט א פארהעלטנישמעסיק גרינגער תשובה, און עס זענען דא ענינים וואס האבן ניט קיין תיקון אויף אזא אופן, און מען דארף ווארטן אויף ביאת המשיח. און אזוי איז דער לשון פונעם אלטן רבי'ן: «ושוב לא תוכל נפש החיונית לעלות אל ה' אם נטמאה בטומאת השלוש קליפות הטמאות שאין להן עלייה לעולם», די נפש החיונית קען מער ניט ארויפגיין צו השם אויב זי האט זיך פארמיאוסט מיט דער טומאה פון די דריי טמא'נע קליפות, וואס האבן קיינמאל ניט קיין עלייה. יענער חלק וואס איז געוואקסן און אויפגעבויט געווארן פון א שלעכטער קליפה קען ניט ארויפגיין, ווארום «לא יגורך רע».
דערקעגן, א דבר המותר קען מען יא ארויפהייבן: א מענטש האט געגעסן א כשר'ע מאכל און האט דעם כח וואס ער האט דערפון באקומען ניט אויסגענוצט פאר א גוטע זאך, אבער ער האט אויך ניט קיין שלעכטס דערמיט געטאן, נאר די צייט איז סתם אוועק און ער האט גארנישט דערמיט געטאן. ווען ער וועט תשובה טאן, וועט ער קענען ארויפהייבן אויך יענע כוחות. [א פשוט'ער משל: זונטיק האט ער געגעסן א כשר'ע מאכל און גארנישט דערמיט געטאן; מאנטיק האט ער תשובה געטאן און אנגעהויבן טאן גוטס. מיט וואס איז ער צוגעקומען צו מאנטיק? מיטן כח פון דער ענערגיע פון זונטיק. הייסט עס, אז מיטן גוטס וואס ער טוט מאנטיק ציט ער ארויף אויך דעם זונטיק. אבער דאס אלץ נאר מיטן תנאי אז עס איז געווען א דבר המותר; א זאך וואס קומט פון די דריי אינגאנצן טמא'נע קליפות גייט ניט ארויף, און זי בלייבט ווי א משא וואס שלעפט זיך נאך מיטן מענטשן, חס ושלום.]
דעריבער דארף מען זיך היטן ניט דורכצופאלן אין איינעם פון די מצוות לא תעשה. אבער דאס אליין איז נאך ניט גענוג: די שמירה פון די לאווין מיינט בלויז ניט אריינצולאזן דעם שמוץ, און יעצט דארף מען די צווייטע זייט, אריינברענגען אין דער דירה די שיינע כלים.
רמ"ח מצוות עשה:
«ורמ"ח מצוות עשה - להמשיך אור אין סוף ברוך הוא למטה, להעלות לו ולקשר ולייחד בו כללות הנפש החיונית שברמ"ח איברי הגוף ביחוד גמור, להיות לאחדים ממש, כמו שעלה ברצונו יתברך להיות לו דירה בתחתונים», די רמ"ח מצוות עשה זענען כדי ממשיך צו זיין דעם אור אין סוף ברוך הוא אראפ, און ארויפצוהייבן, צו פארבינדן און מייחד צו זיין אין אים די כללות פון דער נפש החיונית וואס אין די רמ"ח אברי הגוף, אין א יחוד גמור, ממש איינס צו ווערן, אזוי ווי עס איז ארויף אין זיין רצון יתברך, צו האבן א דירה בתחתונים. דער ענין פון די מצוות עשה איז מקדש צו זיין די דירה, די וועלט און דעם גוף, און זיי מייחד צו זיין מיטן אור אין סוף ברוך הוא.
אין יעדער איינציקער מצוה איז דער מענטש מקדש זיין חלק אין דער וועלט, און יענע חלקים ווערן פארריכט. היינט זעט מען די תוצאה ניט מיט די אויגן, אבער ווען משיח וועט קומען וועט יעדער קענען דערקענען זיין חלק: אט איז דער טייך פון וואנען עס זענען געקומען די פיש וואס ער האט אריינגעברענגט לכבוד שבת און אויפגעהויבן צו קדושה, און מיט זיי איז ארויף יענער גאנצער טייך, מיטן כח פון דער גוטער כוונה פון דער שבת סעודה. דאס איז דער ציל, און עס איז ניטא קיין וועג אנצוקומען אהין אחוץ מיט א שטענדיקער עבודה, פארריכטן חלק נאך חלק.
«ומאחר שכללות נפש החיונית שבכללות ישראל תהיה מרכבה קדושה לה'», ווייל די כללות נפש החיונית פון כלל ישראל וועט ווערן א הייליקע מרכבה צו השם, דאס הייסט ווען כלל ישראל, יענע זעכציק ריבוא, וועלן פארענדיקן זייער עבודה און יעדער וועט אפטאן זיין חלק. און דער רמב"ם האט שוין געשריבן אז קיין איד קען זיך דערפון ניט אויסדרייען: «הבטיחה תורה שסוף ישראל לעשות תשובה בסוף גלותן ומיד הן נגאלין», די תורה האט צוגעזאגט אז סוף כל סוף וועלן אידן תשובה טאן צום סוף פון גלות, און באלד ווערן זיי אויסגעלייזט. סוף כל סוף וועט יעדער אפטאן זיינס, אויב ניט מיט א גוטן ווילן, וועט מען אים אהין פירן אויף אן אנדער אופן, אבער אנקומען וועט ער.
וואס וועט געשען ווען די עבודה וועט פארענדיקט ווערן:
«אזי גם כללות החיות של עולם הזה, שהיא קליפת נוגה עכשיו, תצא אז מטומאתה וחלאתה ותעלה לקדושה להיות מרכבה לה', בהתגלות כבודו - “וראו כל בשר יחדיו”, ויופיע עליהם בהדר גאון עוזו, וימלא כבוד ה' את כל הארץ», דעמאלט וועט אויך די כללות חיות פון דער וועלט, וואס איז יעצט קליפת נוגה, ארויסגיין פון איר טומאה און איר אומריינקייט און ארויפגיין צו קדושה, צו ווערן א מרכבה צו השם, מיט דער התגלות פון זיין כבוד, “וראו כל בשר יחדיו”, און ער וועט זיך אנטפלעקן אויף זיי מיטן הדר גאון עוזו, און די כבוד ה' וועט אנפילן די גאנצע ערד. אלע יענע חלקים אין דער וועלט וואס זענען היינט קליפת נוגה וועלן אויסגעבירערט ווערן, און ווען דער בירור וועט פארענדיקט ווערן וועט די גאנצע וועלט ארויפגיין צו קדושה.
די כוונה איז ניט אז די וועלט וועט זיך בטל ווערן און וועט מער ניט עקזיסטירן. די וועלט וועט ווייטער עקזיסטירן, נאר אז עס וועט זיין בגלוי אנגעזען אז אלץ איז א מרכבה צו השם. די פאבריקן אין כינע און אין יאפאן וועלן ווייטער ארבעטן, נאר אז דעמאלט וועט אפילו ביים ארבעט-פארוואלטער זיין קלאר און אפן אז דער ציל פון דער פאבריק איז אז אידן זאלן קענען מקיים זיין מצוות, און אז מען דארף זיך איילן ווייל עס זענען נאך געבליבן אזוי און אזוי פיל גוטע זאכן צו טאן. אויך היינט איז דאס דער ציל, ווארום די גאנצע וועלט איז דערפאר באשאפן געווארן, נאר אז היינט איז עס ניט אנגעזען, און לעתיד לבוא וועט עס זיין גלוי.
א משל דערצו: א שאסיי וואס פירט צו דער שטאט. דורכן גאנצן וועג זענען צעזייט שילדן, אין דער ריכטונג פון ירושלים, נאך אזוי און אזוי פיל קילאמעטער, און מען זעט אז דער גאנצער בוי און אויסהאקן אינעם בארג איז געטאן געווארן נאר כדי אנצוקומען קיין ירושלים. אזוי וועט זיך אנטפלעקן אין רוחניות, אז די גאנצע וועלט פירט צו איין ציל.
די אומות העולם וועלן אנערקענען דעם אמת פון די זאכן, און עס וועט זיין א זכות פאר זיי צו העלפן צום געטלעכן ציל, «ויופיע עליהם», אויף זיי און אויף דער גאנצער וועלט, «וימלא כבוד ה' את כל הארץ»: אלע געגנטן און אלע אומות, און אלע וועלן זען אז די גאנצע וועלט פירט צום ציל. אבער ביי א אידן וועט עס זיין אין א גאנץ אנדער מדרגה: «וישראל יראו עין בעין, ככתוב “אתה הראת לדעת כי ה' הוא האלוקים אין עוד מלבדו”», אידן וועלן זען אויג אין אויג, ווי עס שטייט «דו ביסט געוויזן געווארן צו וויסן אז השם איז דער אלוקים, עס איז מער ניטא אויסער אים», א פנימיות'דיקער און א מוחלט'דיקער יחוד מיט דער אלוקות, אזוי ווי עס איז געווען ביי מתן תורה, וואו עס איז געווען א מוחלט'דיקער גילוי, אזוי ווי מיר האבן שוין געלערנט.
דער ביטול פון די דריי טמא'נע קליפות:
קליפת נוגה וועט זיך איבערקערן צו קדושה, און וואס וועט זיין מיט די דריי אינגאנצן טמא'נע קליפות? «ועל ידי זה יתבלעו ויתבטלו לגמרי כל השלוש קליפות הטמאות, כי יניקתן וחיותן מהקדושה עתה היא על ידי קליפת נוגה הממוצעת ביניהן», דערדורך וועלן אינגאנצן פארשלונגען און בטל ווערן אלע דריי טמא'נע קליפות, ווארום זייער יניקה און זייער חיות פון דער קדושה קומט יעצט דורך קליפת נוגה וואס איז דער ממוצע צווישן זיי. דא איז דא א היררכיע און א סדר: קליפת נוגה באקומט פון דער קדושה, און די דריי טמא'נע קליפות באקומען פון קליפת נוגה. און ווען קליפת נוגה וועט זיך איבערקערן צו קדושה, וועלן די דריי טמא'נע קליפות מער ניט האבן אין וואס זיך איינצוכאפן.
און וואס איז א זאך וואס קומט פון די דריי טמא'נע קליפות? אלע מאכלות אסורות קומען פון דארטן, און מען קען זיי ניט פארוואנדלען אין קדושה. נאר מען דארף מבחין זיין צווישן די פארשידענע זייטן וואס אין יעדער זאך:
א זאך וואס איז אסור באכילה אבער מותר בהנאה: א פערד, למשל, איז ניט קיין בהמה טהורה; און פונדעסטוועגן, א איד וואס רייט אויף אים כדי צו ראטעווען א אידן אדער צו טאן א גוטע זאך, הייבט דערמיט אויף יענע זייט וואס לאזט זיך יא ארויפהייבן. און אזוי אויך א קו וואס איז געשאכטן געווארן ניט כהלכה און איז געווארן א נבילה, איז אסור באכילה, אבער מען מעג זי פארקויפן א גוי, און דאס געלט איז כשר און מען קען עס נוצן פאר א גוטן צוועק.
א זאך וואס איז אסור אפילו בהנאה: בשר בחלב וואס איז צוזאמען אפגעקאכט געווארן איז ניט נאר אסור באכילה, נאר אויך אסור בהנאה. דעריבער, ווער עס האט א פאבריק פון בשר בחלב, און אפילו ער וועט נעמען פון זיינע רווחים א סך געלט און בויען דערמיט א שול, גייט דאס ניט ארויף צו קדושה, ווארום מען טאר דערפון ניט הנאה האבן.
און פארוואס וועלן די דריי טמא'נע קליפות ניט קענען עקזיסטירן לעתיד לבוא? א משל דערצו: עס איז דא א ווייסער מארק, וואס איז אינגאנצן כשר און ערלעך; עס איז דא א שווארצער מארק, וואו מען גנב'עט און עס איז אינגאנצן אסור; און עס איז דא א גרויער מארק, וואו מען וואשט אויס דאס געלט. כל זמן עס איז פאראן דער גרויער מארק, האבן די גנבים פון וואס צו לעבן. אין דער מינוט וואס דער גרויער מארק ווערט בטל, ווערט אויך בטל דער שווארצער מארק, ווארום דער גנב וועט ניט קענען פארקויפן זיין גניבה און גארנישט דערמיט טאן, ווארום די גאנצע חיות פונעם שווארצן קומט דורכן גרויען. אזוי אויך אין רוחניות: די קדושה איז דער תכלית האמת, די דריי טמא'נע קליפות זענען דאס מוחלט'דיקע רע, און דאס מוחלט'דיקע רע עקזיסטירט נאר דורך קליפת נוגה וואס איז דער ממוצע, און ווען זי ווערט בטל, ווערט ער אויך בטל.
די מסקנה פון די זאכן:
«ונמצא כי כל תכלית ימות המשיח ותחיית המתים, שהוא גילוי כבודו ואלוקותו יתברך ולהעביר רוח הטומאה מן הארץ - תלוי בהמשכת אלוקותו יתברך ואור אין סוף ברוך הוא לנפש החיונית שבכללות ישראל בכל רמ"ח איבריה, על ידי קיומה כל רמ"ח מצוות עשה; ולהעביר רוח הטומאה ממנה בשמירתה משס"ה לא תעשה, שלא ינקו ממנה שס"ה גידיה»: דער גאנצער תכלית פון ימות המשיח און תחיית המתים, וואס איז דער גילוי פון זיין כבוד און זיין אלוקות און אוועקצונעמען דעם רוח הטומאה פון דער ערד, הענגט אפ אין דער המשכה פון זיין אלוקות און דעם אור אין סוף ברוך הוא אין דער נפש החיונית פון כלל ישראל, אין אלע אירע רמ"ח אברים, דורכדעם וואס זי איז מקיים אלע רמ"ח מצוות עשה; און אוועקצונעמען פון איר דעם רוח הטומאה דורכדעם וואס זי היט זיך פון די שס"ה לא תעשה, אז אירע שס"ה גידים זאלן פון איר ניט זויגן. דער תכלית איז דער גילוי פון אלוקות אין דער וועלט אין דער מערסט מוחלט'דיקער פארעם און אוועקנעמען דעם רוח הטומאה פון דער ערד, און דאס הענגט אפ אין אונדז: אין מקיים זיין די רמ"ח מצוות עשה, מיט וועלכע דער מענטש איז ממשיך אלוקות אראפ, און אין זיך היטן פון די שס"ה מצוות לא תעשה, וואו ער היט זיך ניט אריינצוגיסן קיין חיות אין די אסור'ע ערטער.
דער באשעפער ווארט כביכול: דער מלך זאגט אז ער וויל אריינקומען אין דער דירה, ברענגט אריין מעבל, מאכט ליכטיק דעם ארט, נעמט ארויס דעם שמוץ, און איך וועל קומען. און דער ענין הענגט אפ אין יעדן איינציקן אידן, ווארום די צאל פון אידן איז מכוון קעגן דער צאל חלקים אין דער וועלט וואס דארפן אויסגעלייטערט ווערן, און יעדער איינער האט זיין אייגענעם חלק.
«כי כללות ישראל של שישים ריבוא נשמות פרטיות הם כללות החיות של כללות העולם, כי בשבילם נברא», ווארום כלל ישראל, די זעכציק ריבוא פרטיות'דיקע נשמות, זענען די כללות חיות פון דער גאנצער וועלט, ווארום פאר זיי איז זי באשאפן געווארן, אזוי ווי עס איז שוין אנגעדייט אינעם ערשטן ווארט פון דער תורה, «בראשית ברא אלוקים», און רש"י טייטשט: בשביל ישראל שנקראו ראשית ובשביל התורה שנקראת ראשית.
«וכל פרט מהם הוא כולל ושייך לו החיות של חלק אחד משישים ריבוא מכללות העולם, התלוי בנפשו החיונית להעלותו לה' בעלייתה», און יעדער פרט פון זיי כולל און האט שייכות מיט דער חיות פון איין חלק פון זעכציק ריבוא פון דער גאנצער וועלט, וואס הענגט אפ אין זיין נפש החיונית, עס ארויפצוהייבן צו השם מיט איר עלייה. פאר יעדן איינעם ווארט א ווינקל אין דער וועלט וואס נאר ער קען עס פארריכטן. דער מענטש ווייסט ניט וואו עס איז, און דערפאר «מה' מצעדי גבר כוננו», און ער דארף טאן גוטס אין יעדער צייט און אין יעדן ארט, טאמער וועט ער פארפעלן זיין חלק.
גרויסע צדיקים ווייסן ניט נאר וואס זיי אליין דארפן פארריכטן, נאר אפילו וואס די וואס זענען צו זיי מקושר דארפן פארריכטן; און דעריבער זאגט דער צדיק דעם איינעם צו פארן און זיך באזעצן אין יענעם ארט, און זיין חבר אין אן אנדער ארט, כדי אז יעדער זאל פארריכטן זיין חלק אין דער וועלט. דאס איז אויך דער שורש פונעם ענין פון שליחות וואס האט זיך באנייט אין אונדזער דור ביים רבי'ן, וואס אזוינס איז ניט געווען אין די פריערדיקע דורות, שלוחים אין יעדן ווינקל פון דער וועלט, ווארום עס איז שוין ניטא קיין צייט, און מען דארף פארענדיקן דאס מקדש זיין די וועלט. מען קען שוין מער ניט ווארטן אז אלע זאלן זיין קאנצענטרירט אויף איין ארט און די השפעה זאל אנקומען אין די ווייטע ערטער ווי כוואליעס וואס שפרייטן זיך פון א שטיין וואס מען ווארפט אין ים, וואס וואס ווייטער ווערן זיי שוואכער און שוואכער ביז גאר א קלייניקייט. דעריבער «אחד מכם גולה לברבריה ואחד מכם גולה לסמטריה», ווי דער לשון המדרש: יעדער איינער צו זיין ארט, און אזוי ווערן אלע ניצוצות איינגעזאמלט און די וועלט ווערט מקודש.
און ווי אזוי פילט דער מענטש אויס זיין אויפגאבע? «דהיינו במה שמשתמש מעולם הזה לצורך גופו ונפשו החיונית לעבודת ה', כגון אכילה ושתייה ודומיהן ודירה וכל כלי תשמישיו», דהיינו מיט דעם וואס ער נוצט פון דער וועלט פאר זיין גוף און זיין נפש החיונית צו עבודת השם, ווי למשל עסן און טרינקען און ענלעכע זאכן, און א דירה און אלע זיינע כלי תשמיש. ווען דער מענטש נוצט אויס פאר עבודת השם אלץ וואס ער האט, ער פארט מיט זיין אויטא צו דאווענען, ער ציט דערמיט אויף די קינדער צו תורה און מצוות און טוט דערמיט גוטע זאכן, לייטערט ער ניט נאר אויס זיין אויטא, נאר אויך דעם פאבריקאנט פונעם אויטא און דעם מעכאניקער. יעדע קליינע פעולה הייבט אויף נאך חלקים אין דער וועלט, און אויף אונדז ליגט אן אחריות אויף א סך פרטים וואס זענען דערמיט פארבונדן.
«אלא ששישים ריבוא נשמות פרטיות אלו הן שורשים, וכל שורש מתחלק לשישים ריבוא ניצוצות, שכל ניצוץ הוא נשמה אחת; וכן בנפש ורוח בכל עולם מארבעה עולמות אצילות בריאה יצירה עשייה», נאר אז די זעכציק ריבוא פרטיות'דיקע נשמות זענען שרשים, און יעדער שורש טיילט זיך אויף אין זעכציק ריבוא ניצוצות, אז יעדער ניצוץ איז איין נשמה; און אזוי אויך אין נפש און רוח אין יעדער וועלט פון די פיר עולמות אצילות בריאה יצירה עשיה. מען האט דא פרטים און פרטי פרטים, צווייגן און אונטער-צווייגן, וואס אלע דארפן זיין פארריכט. יעדער איינער פארענדיקט זיין פרט, און זיין חבר פארענדיקט דעם פרט וואס איז קעגן אים.
[לויט דעם איז פארשטאנדיק אז עס זענען דא נשמות וואס קומען פון איין שורש. עס זענען דא וואס דערקלערן מיט דעם דאס געפיל פון א באזונדערער נאנטקייט וואס ווערט אמאל געשאפן צווישן מענטשן און צווישן א פאר, א פארבינדונג וואס איז איינגעווארצלט אין זייער אויבערשטן שורש.]
בקיצור: מיר האבן געלערנט אז ווען יעדע פרטית'דיקע נפש פון א אידן איז מקיים די תרי"ג מצוות, די שס"ה מצוות לא תעשה וואס פארמיידן די שס"ה גידים פון זויגן פון די דריי טמא'נע קליפות, און די רמ"ח מצוות עשה וואס זענען ממשיך דעם אור אין סוף ברוך הוא אין די רמ"ח אברי הגוף, ווערט די נפש החיונית פון כלל ישראל א הייליקע מרכבה צו השם. און דעמאלט וועט אויך קליפת נוגה, וואס איז די כללות חיות פון דער וועלט, ארויסגיין פון איר טומאה און ארויפגיין צו קדושה, און מיט איר וועלן בטל ווערן די דריי טמא'נע קליפות וואס זייער גאנצע יניקה קומט דורך איר. הייסט עס, אז דער גאנצער תכלית פון ימות המשיח און תחיית המתים הענגט אפ אין אונדזערע מעשים, אין דער עבודה פון יעדן איינציקן אידן אין יענעם חלק וועלט וואס איז אים איבערגעגעבן געווארן.
די נקודה פונעם ענין איז פשוט און קלאר: אונדזער עבודה איז די אחריות אויסצופירן שלימות און תיקון אין דער גאנצער בריאה. ווען מיר וואלטן געקענט זען די תוצאות, וואלטן מיר שוין היינט געטאנצט און זיך געפרייט אנגעזיכטס דער שלימות'דיקער און פארריכטער וועלט, וואס ווארט אויף יענער סעקונדע, וואס מיר ווייסן ניט פארוואס זי פארהאלט זיך, פון ביאת המשיח און תחיית המתים. גיט אכט וויפל אידן האבן געלייגט תפילין זינט מתן תורה, אין משך פון מער ווי דריי טויזנט יאר, און וויפל גוטע זאכן זענען געטאן געווארן איבער דער גאנצער וועלט; די וועלט איז שוין לאנג אנגעפילט מיטן תכלית הטוב. און עס בלייבט אונדז נאר צו דאווענען, צו בעטן און צו מתחנן זיין אז דער באשעפער זאל שוין עפענען דעם קאסטן, ארויסנעמען דאס גרויסע אנגעשפארטע אוצר וואס איז דארט פארהיט, און ברענגען פאר אונדז אלעמען די גאולה.