אין פריערדיקן חלק האבן מיר געלערנט אז אהבה און יראה, ווי הויך זיי זאלן נאר זיין, קענען נאך אלץ נישט אויסדריקן א פולשטענדיקן ביטול, און אז דווקא מקיים זיין דעם רצון המלך בפועל, אפילו אן א פארשטאנד און אן קיין התפעלות, איז דער ביטול וואס ברענגט די השראת השכינה.
דער ענין פון ביטול:
מען טאר נישט אנקוקן דעם ביטול און דעם מעשה המצוות ווי צוויי באזונדערע ענינים. אדרבה: דער מעשה המצוה אליין איז דער ביטול.
וואס הייסט ביטול למעשה:
דער «איך» פון א מענטש נעמט אריין זיין באקוועמליכקייט, זיין שכל, זיין פארשטאנד, און זיין «מיר דאכט זיך» און «מיר דאכט זיך נישט». ביטול מיינט: נעמען דאס גאנצע שיינע פעקל, אוועקלייגן עס אין א זייט, און זאגן: דא איז פאראן וואס דער מלך וויל פון מיר. דערפון קומט, אז איך טו נישט וואס מיר דאכט זיך, נאר וואס דער מלך וויל, און דאס איז די עיקר נקודה. מאכן חשבונות וואס איז גוט פארן מלך און וואס איז נישט גוט, דאס איז נישט קיין ביטול. און דא איז בכלל נישטא קיין פלאץ צו קיין ספיקות, ווארום וואס דער מלך וויל איז לגמרי קלאר: ער האט געשריבן תרי״ג ציוויים וואס ער וויל. און דער וואס האט נאך נישט געלערנט די ציוויים, זאל אנהייבן לערנען. נאך מער: עס איז נישט גענוג א «ווילן צו ביטול»; דער מלך פארלאנגט נישט בלויז א ווילן צו ביטול, נאר ביטול בפועל, און די עבודה איז זיך מבטל זיין, און מבטל זיין מיינט נישט פארבלייבן מיטן «איך».
דער משל דערצו איז פשוט: א האר האט געבעטן ביי זיין קנעכט א גלאז וואסער, און דער קנעכט הייבט אן און זאגט אים: «לאז אפ דעם גלאז וואסער, איך וויל זיך מבטל זיין צו דיר, זיין ממש בטל צו דיר». איז ער בטל צו אים צי נישט? אויב ער ברענגט נישט דעם גלאז וואסער, איז ער, מיט אלע גרויסע דרשות, נישט בטל. דער מלך איז דארשטיק, און דער גלאז וואסער איז נאך אלץ נישט געבראכט געווארן.
דער ענין פון ביטול, וואס דער אלטער רבי חזרט איבער אין די דאזיקע פרקים, וועקט אויף א פראגע: וואס איז ביטול? פון איין זייט זאגט מען אז ביטול איז מקיים זיין די מצוות; פון דער אנדערער זייט מיינט ביטול לכאורה א פולשטענדיקע אויסליידיקונג, אז דער מענטש בלייבט ליידיק און הייבט אן פון ס'נייע מיט א בטחון אין השם. און אויב ער קומט אן מיט א געגליבערטן «רעצעפט», וואס צו טון און וואס נישט צו טון, איז דאס לכאורה בכלל נישט קיין ביטול.
און דער ביאור איז: ביטול הייסט נישט צו ליגן אונטער דער ערד. ביטול הייסט נעמען די אייגענע רצונות פונעם מענטש, אוועקלייגן זיי אין א זייט, און טון די רצונות פונעם באשעפער. דאס איז דער ביטול: אין דעם רגע וואס דער מענטש הייבט אן טון זיין רצון, איז ער מבטל זיין ישות צו די רצונות פון הקב״ה.
ביז אהער איז דאס א סיכום פון די ווערטער: דער אלטער רבי האט מסביר געווען אז עס איז דא א שארפער חילוק צווישן דעם ענין פון אהבה און יראה און צווישן מקיים זיין מצוות בפועל. ווען א מענטש איז מקיים א מצוה איז ער בטל, און מכח דעם ביטול המשיכט ער אויף זיך א השראת השכינה. אבער דער וואס וויל נישט מקיים זיין, נאר בלייבן בלויז מיט די געפילן און די התפעלות, מכח וואס זאל אויף אים קומען די השראת השכינה?
פארוואס האט דער ינוקא בטאנט דווקא דעם מעשה:
ביז אהער איז די נקודה: טון די רצונות פונעם באשעפער. אט, איינער פון זיינע רצונות איז לימוד התורה, «והגית בו יומם ולילה», איז דאך אויך לערנען תורה זיין רצון. אויב אזוי, פארוואס נעמט דער ינוקא אין זהר דווקא «עובדין», מעשים, און זאגט נישט תורה ומצוות? אין רצון הבורא זענען דאך אריינגערעכנט די תרי״ג מצוות און אויך די תורה, וואס איז דער חילוק, אלץ זענען זיינע רצונות. פארוואס דען האט ער בטאנט דווקא דעם ענין פון מעשה? לויט אלץ וואס איז ביז אהער ערקלערט געווארן איז דאך באמת נישטא קיין חילוק צווישן זיי. דער ענטפער וועט קומען פון דא און ווייטער.
די הגהה אין דער זייט פון פרק:
איידער מיר קומען צום ענטפער (פון דעם ווארט «והנה»), לאמיר לייענען די הגהה וואס שטייט אין דער זייט. דער אלטער רבי שרייבט: «וכאשר שמעתי ממורי עליו השלום פירוש וטעם למה שכתוב בעץ חיים», ווי איך האב געהערט פון מיין מורה ע״ה א פירוש און א טעם אויף דעם וואס שטייט אין עץ חיים. זיין מורה איז דער מגיד פון מעזריטש, און ער האט ערקלערט דעם טעם און דעם פירוש אין די ווערטער פון עץ חיים: «שאור אין סוף ברוך הוא אינו מתייחד אפילו בעולם האצילות אלא על ידי התלבשותו תחילה בספירת חכמה», אז דער אור אין סוף ברוך הוא פאראייניקט זיך נישט אפילו אין עולם האצילות נאר דורכדעם וואס ער טוט זיך פריער אן אין ספירת החכמה. דאס הייסט: די אלוקישע התגלות און די אלוקישע התייחדות, אפילו אינעם העכסטן עולם, עולם האצילות, הייבן זיך אן פון ספירת החכמה שבאצילות, און נאר דורך דער התלבשות פריער אין ספירת החכמה קען זיין אן אלוקישע התייחדות אין גאנצן עולם האצילות.
און דער טעם פון דער זאך, ווי דער מגיד האט ערקלערט: «והיינו משום שאין סוף ברוך הוא הוא אחד האמת», ווארום דער אין סוף ברוך הוא איז דער אמת'ער איינער, אן אמת'ע אחדות, אז ער אליין איז פאראן און נישטא קיין אנדערער אויסער אים, «וזוהי מדרגת החכמה», און דאס איז די מדריגה פון חכמה. ספירת החכמה איז דער סימן און דער אינהאלט פונעם העכסטן ביטול, און דערפאר איז די התייחדות פריער דווקא אין ספירת החכמה, און פון איר און דורך איר ווערט די התגלות אין גאנצן עולם האצילות.
לאמיר זיך אומקערן צו אונזער ענין: פארוואס נעמט דאך דער ינוקא דווקא «עובדין», מעשים, און רעכנט נישט אריין כאטש אויך לימוד התורה?
און מען דארף פרעגן: איז דען לימוד התורה נישט קיין מעשה? דאס איז דאך אויך מקיים זיין דעם רצון הבורא. נאר מען דארף זיין מדייק אינעם חילוק צווישן «מעשה» און «לערנען»:
אין דער כללות'דיקער באדייטונג: ווען מען נעמט דאס ווארט «מעשה» אין א כללות'דיקן לשון, אין דער רעדנדיקער שפראך, ווי דער היפוך פון א געפיל, איז טאקע אויך לימוד התורה אריינגערעכנט אונטער דער כללות'דיקער קעפל פון מעשה.
אין פרטיות: אבער ווען מען גייט אריין אין פרטים, ווי מיר האבן געלערנט אין פרק ד' אז עס זענען דא דריי לבושים: מחשבה, דיבור און מעשה, איז זיכער אז לימוד התורה איז נישט קיין «מעשה». מען לערנט נישט תורה מיט די הענט און מיט די פיס, נאר מיטן קאפ, דאס הייסט אין מחשבה און אין דיבור. און אז מען האט שוין צעטיילט די לבושים אויף דריי, איז קלאר אז דער מעשה איז נישט גלייך צו מחשבה און דיבור.
און פון איצט אן, ווען דער פסוק זאגט «בפיך ובלבבך לעשותו», איז די הדגשה אין «לעשותו» נישט בלויז אנטקעגן דעם געפיל, נאר אויך אנטקעגן «בפיך ובלבבך».
לימוד התורה: השראת השכינה אויף די פנימיות'דיקע לבושים:
אין לשון פונעם אלטן רבי'ן: «והנה כשהאדם עוסק בתורה», ווען דער מענטש איז עוסק אין תורה, איז זיכער אז דאס איז דער רצון הבורא, און דערפאר איז דא א ביטול צום רצון הבורא, און ממילא איז דא א השראת השכינה. אבער אויף וועלכן שטח? «אזי נשמתו שהיא נפשו האלוקית עם שני לבושיה הפנימיים לבדם, שהם כוח הדיבור ומחשבה, נכללות באור ה' אין סוף ברוך הוא ומיוחדות בו ביחוד גמור», דעמאלט ווערן זיין נשמה, דאס איז זיין נפש האלוקית, מיט אירע צוויי פנימיות'דיקע לבושים אליין, דער כח הדיבור און דער כח המחשבה, אריינגענומען אין אור ה' אין סוף ברוך הוא און מיוחד מיט אים אין א יחוד גמור.
«והיא השראת השכינה על נפשו האלוקית», און דאס איז די השראת השכינה אויף זיין נפש האלוקית, וואס זי איז די וואס לערנט. די נפש הבהמית האט נישט קיין שותפות אין לערנען, און די נפש האלוקית האט דערין א חלק און א שותפות. און אין דער נפש האלוקית גופא, נאר אויף אירע צוויי פנימיות'דיקע לבושים אליין: דער כח המחשבה און דער כח הדיבור. ווען א מענטש לערנט תורה, רוט די שכינה בלויז אויף די פנימיות'דיקע, איידעלע און העכערע שטחים אין אים: זיין מחשבה איז מיוחד מיטן באשעפער, און זיין דיבור, «ודברת בם», איז מיוחד מיטן באשעפער, «כמאמר רבותינו זכרונם לברכה שאפילו אחד שיושב ועוסק בתורה שכינה עמו», ווי חז״ל זאגן אז אפילו איינער וואס זיצט און איז עוסק אין תורה, איז די שכינה מיט אים.
מעשיות'דיקע מצוות: השראת השכינה אויפן גוף און אויף דער נפש החיונית:
אבער מיר ווילן אז די השראת השכינה זאל זיין נישט נאר אויף דער נפש האלוקית, נאר אויך אויף דער נפש הבהמית החיונית; נישט נאר אויף דער נשמה, נאר אויך אויפן גוף; און נישט נאר אויף מחשבה און דיבור, נאר אויך אויפן מעשה. מען טאר נישט איבערלאזן דעם דאזיקן חלק, און נישט נאר דאס, נאר דאס איז די גאנצע תכלית: א דירה בתחתונים. מען דארף המשיך זיין די השראת השכינה אויך אויפן סאמע אונטערשטן שטח, און לימוד התורה דינט נישט דעם דאזיקן ענין; דערצו דארף מען בעיקר די מצוות מעשיות, «עובדין טבין», גוטע מעשים.
און אט איז דער המשך פון זיין לשון: «אך כדי להמשיך אור והארת השכינה גם על גופו ונפשו הבהמית שהיא החיונית המלובשת בגופו ממש», אבער כדי צו המשיך זיין דעם ליכט און די הארה פון דער שכינה אויך אויף זיין גוף און אויף זיין נפש הבהמית, וואס איז די חיונית'דיקע באקליידט אין זיין גוף ממש. אוודאי, ווען א מענטש לערנט תורה מיטן מוח, איז אויך דער מוח א חלק פונעם גוף, אבער דאס איז דער איידעלער און צארטער חלק; און וואס איז מיט די נידעריקערע און גרעבערע חלקים, די מער אונטערשטע? אויך זיי דארפן זיין שותפים אין דעם ענין. די נפש החיונית, יענע ענערגיע וואס באוועגט דעם גאנצן גוף און אלע אברים, דארף אויך זיין לגמרי בטל צום אלוקישן רצון, און אין לימוד התורה האט זי נישט קיין חלק, זי זיצט אין א זייט.
דערפאר, «צריך לקיים מצוות מעשיות הנעשות על ידי הגוף ממש», דארף מען מקיים זיין מעשיות'דיקע מצוות וואס ווערן געטון דורכן גוף ממש: די ממשות פונעם גוף, דער אונטערשטער און גרעבערער חלק, איז א שותף אין טון די מצוה: די פיס לויפן צו א דבר מצוה, די הענט און דער גוף זענען דערמיט פארנומען. «שאז כוח הגוף ממש שבעשייה זו נכלל באור ה' ורצונו ומיוחד בו ביחוד גמור, והוא לבוש השלישי של נפש האלוקית», אז דעמאלט ווערט דער כח הגוף ממש וואס ליגט אין דער דאזיקער עשיה אריינגענומען אין אור ה' און אין זיין רצון און מיוחד מיט אים אין א יחוד גמור, און דאס איז דער דריטער לבוש פון דער נפש האלוקית. דער ממשות'דיקער כח פונעם גוף וואס ליגט אריין אין דער עשיה ווערט אריינגענומען אינעם אלוקישן ליכט, ווארום אלע זיינע ענינים אין יענער שעה זענען אן אויסדרוק פונעם רצון הבורא; און דאס איז נישט מחשבה און דיבור, נאר דער דריטער לבוש, וואס איז מעשה.
«ואזי גם כוח נפש החיונית שבגופו ממש, שמקליפת נוגה, נתהפך מרע לטוב ונכלל ממש בקדושה כנפש האלוקית ממש», און דעמאלט ווערט אויך דער כח פון דער נפש החיונית וואס אין זיין גוף ממש, וואס קומט פון קליפת נוגה, איבערגעקערט פון רע צו טוב און ווערט ממש אריינגענומען אין קדושה פונקט ווי די נפש האלוקית. אין דער צייט פון מקיים זיין די מצוה ממש קערט זיך איבער זיין נפש החיונית פון רע צו טוב און ווערט אריינגענומען אין קדושה, ווי די נפש האלוקית.
[און מען דארף זיין מדייק: די ווערטער זענען געזאגט געווארן דווקא אויף דער צייט פון קיום המצוה. נאכן קיום, אויב ח״ו וועט זיך דער מענטש ווענדן צו אן אנדער זייט, קען ער פאלן. און אויך איז נישט די כוונה אז זיין פנימיות האט זיך איבערגעקערט צו קדושה; ווי מיר האבן געלערנט, דער בינוני קען נישט ענדערן זיין פנימיות, און זיינע שלעכטע מדות און אלע זיינע נעגאטיווע נטיות בלייבן שטיין אין אים. מיר וועלן נאך זען פארוואס דאס איז נישט קיין מניעה פאר דער השראת השכינה, און ווי אזוי רוט די שכינה אין אזא נידעריקן פלאץ.]
די בהמה בלייבט דעריבער תמיד א בהמה און ענדערט זיך נישט. אמת, עס זענען דא מדריגות אין א בהמה: עס איז דא בקר און עס איז דא צאן, און עס איז דא אן איידעלערע בהמה: די צאן איז איידעלער פון א שטויסנדיקן אקס, וואס ס'איז נישט אנגענעם צו שטיין לעבן אים. אבער אפילו ווען זי ווערט א צאן, א בהמה דקה, בלייבט זי א בהמה, און זי ווערט נישט קיין מענטש.
פארוואס ווערט די נפש החיונית אריינגענומען אין קדושה:
דער טעם דערויף איז, «מאחר שהוא הוא הפועל ועושה מעשה המצוה שבלעדו לא הייתה נפש האלוקית פועלת בגוף כלל, כי היא רוחניית, והגוף גשמי וחומרי», היות ער איז דער וואס טוט און מאכט דעם מעשה המצוה, און אן אים וואלט די נפש האלוקית בכלל נישט געקענט ווירקן אינעם גוף, ווייל זי איז רוחניות'דיק און דער גוף איז גשמי און חומרי. ווען די נפש החיונית וואלט נישט מיטגעארבעט מיט דער נפש האלוקית, וואלט מען בכלל נישט געקענט מקיים זיין די מצוה. דער וואס וויל לייגן תפילין מוז נעמען דעם גוף און די חיות וואס אין גוף און זיך מיט זיי באנוצן; די נפש החיונית איז א פולער שותף, און אן איר ווערט די זאך נישט געטון.
די זאך איז ענלעך צום באקאנטן מושג אין הלכות שבת: «שניים שעשאוה פטורים», צוויי וואס האבן עס געטון זענען פטור. צוויי מענטשן וואס האבן געטון א מלאכה צוזאמען, זענען ביידע פטור און באקומען נישט זייער עונש, ווארום יעדער איינער האט געטון בלויז פופציק פראצענט פון דער מלאכה. אבער אויב דאס איז א מלאכה וואס מען קען זי נישט טון אנדערש ווי מיט צוויי, אז איינער קען זי נישט טון אליין, און ביידע האבן זי געטון צוזאמען, זענען ביידע חייב, ווייל מען רעכנט נישט אז יעדער האט געטון א העלפט, נאר יעדער איינער האט הונדערט פראצענט פון דער עשיה, ווארום אן אים וואלט גארנישט געטון געווארן. אזוי אויך ביי אונז: היות אן דער נפש החיונית וואלט די מצוה נישט געטון געווארן, ווערט איר עשיה גערעכנט פאר א גאנצע עשיה, און דערפאר ווערט זי ממש אריינגענומען אין קדושה.
לסיכום: אין דעם חלק האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויף דער באדייטונג פון ביטול: אוועקלייגן די אייגענע רצונות אין א זייט און טון דעם רצון הבורא, און אויף דעם וואס דאס געפיל אליין איז נישט ממשיך קיין השראת השכינה, הגם אז עס ווערט זיכער אויך געפאדערט. מיר האבן געבראכט די הגהה אין וועלכער דער אלטער רבי ברענגט אין נאמען פונעם מגיד פון מעזריטש דעם טעם פארוואס דער אור אין סוף פאראייניקט זיך נישט אפילו אין אצילות נאר דורך א התלבשות פריער אין ספירת החכמה, וואס איז דער העכסטער ביטול. מיר האבן אויסגעקלארט דעם חילוק צווישן לימוד התורה, וואו די השראת השכינה איז אויף דער נפש האלוקית און אויף אירע צוויי פנימיות'דיקע לבושים, מחשבה און דיבור, און צווישן די מצוות מעשיות וואס ווערן געטון מיטן גוף ממש, דורך וועלכע ווערט די הארת השכינה געצויגן אויך אויפן גוף און אויף דער נפש החיונית, און די דאזיקע נפש קערט זיך איבער בשעת מעשה פון רע צו טוב און ווערט ממש אריינגענומען אין קדושה, ווארום אן איר וואלט די מצוה נישט געטון געווארן.
אין קומענדיקן חלק וועלן מיר ווייטער זען ווי אזוי די השראת השכינה רוט אויפן גוף און אויף דער נפש החיונית, הגם די פנימיות פונעם בינוני האט זיך נישט געענדערט און זיינע שלעכטע מדות בלייבן שטיין אין אים.