אינעם פריערדיקן טייל האבן מיר גערעדט וועגן דער בת קול וואס וועקט אויף דעם מענטשן זיך אומצוקערן צו זיין באשעפער, און וועגן דער פראגע פארוואס דווקא געוויסע מענטשן געפינען זיך אין איר 'אזור הקליטה'. איצט קערן מיר זיך אום צום ענין און מיר וועלן אויסקלארן: וואס טוט זיך אין מענטשן ווען די בת קול וועקט אים אויף און ער באשליסט זיך צו דערנענטערן?
טוישט די בת קול אים פון אינעווייניק? ווערט איינער וואס האט געהאט שלעכטע מידות אין איין רגע א בעל מידות טובות? ניין. די בת קול איז נישט מער ווי אן אויסערלעכער שטופ. כדי עס זאל געשען אן אמתער שינוי, מוז דער מענטש אליין ארבעטן: האָרעווען, זיך טוישן פון אינעווייניק פאמעלעך פאמעלעך, און ערשט מיט דער צייט וועט זיין מצב זיך טוישן. אן אויסערלעכע התעוררות האט נישט קיין כח צו מאכן אן אינערלעכן שינוי, עס איז נישטא קיין אויסערלעכער 'בום' וואס זאל איבערמאכן דעם מענטשן פון אינעווייניק.
יציאת מצרים: דריי שטאפלען:
ווען אידן זענען געווען אין מצרים זענען זיי געווען פארזונקען אין מ"ט שערי טומאה. מען קען זיי נישט ארויסנעמען פון דעם מצב מיט איין מאל און זאגן: פון איצט אן זענט איר ארויס, און פארטיק. עס איז נישטא קיין 'הוקוס פוקוס', און עס איז נישטא קיין דראסטישער שפרונג פון א נידעריקן מצב צו א הויכן מצב אין איין רגע.
ערשטע שטאפל, אנטלויפן: קודם דארף דער מענטש באשליסן מיט אן אינערלעכן קבלת עול: יא, איך בין געווען פארזונקען אין אלעם וואס איך בין געווען, אבער איך לאז עס איבער און איך וויל עס מער נישט. ער האט זיך נאך נישט געטוישט, די תאוות האבן זיך נישט אויסגעלאזט און זיי פארמישן אים נאך אלץ דעם קאפ, אבער דער ערשטער יסודותדיקער באשלוס איז: איך אנטלויף.
צווייטע שטאפל, אן ארבעט שטאפל נאך שטאפל: נאכן אנטלויפן הייבט דער מענטש אן צו ארבעטן אויף זיך אליין פאמעלעך. אזוי האבן אידן געטאן במשך פון ניין און פערציק טעג, ספירת העומר, א טאג-טעגלעכע ארבעט אויף די מידות, א מידה נאך א מידה.
דריטע שטאפל, מתן תורה: נאך די ניין און פערציק טעג זענען אידן געשטאנען בײַם פוס פון בארג סיני גרייט מקבל צו זיין די תורה, נאכדעם וואס זיי האבן געהארעוועט אויף זיך און אלע זייערע מידות זענען פארריכטעט געווארן. מ"ט טעג אנטקעגן מ"ט שערי טומאה, און דורך זיי זענען זיי אריין אין מ"ט שערי קדושה.
דער נפשישער מצב האט זיך אראפגעלאזט אויך אין דעם טעכנישן: אידן קומען צו פרעה און זאגן אים אז זיי גייען נאר א וועג פון דריי טעג. אזוי זאגט א מענטש צו זיין אייגענעם 'פרעה', צו זיין יצר הרע: איך פארלאז דיך נאך נישט אינגאנצן, דערווייל אנטלויף איך, גיב מיר אן איבעררייס. צום יצר טוב זאגט דער מענטש 'איך גיי מיט דיר אויף אייביק', אבער צום יצר הרע זאגט מען נישט אז מען טוישט זיך הונדערט אכציק גראד אין איין רגע, נאר: דערווייל אנטלויף איך, מיט אלע כוחות.
פון דא קומט די גאנצע גישה: פריי זיך מיט יעדער איינציקער מצווה וואס דו טוסט; און אויב ביסטו נכשל געווארן און האסט זיך אוועקגענייגט נאך דער בהמיות, אנטלויף דערווייל פון איר, לאז עס איבער און פארזינק נישט דערין.
און אזוי איז דער לשון פונעם אלטן רבין אינעווייניק: "אלא מפני שהרע שבנפשות ישראל עדיין היה בתוקפו בחלל השמאלי, כי לא פסקה זוהמתן עד מתן תורה", דאס אינערלעכע שלעכטס וואס געפינט זיך אין יעדן איד איז נאך געווען אין פולן תוקף, און ביז מתן תורה איז אין זיי געבליבן די זוהמה, וואס איז אלץ ווייניקער געווארן פון טאג צו טאג.
"משכני אחריך נרוצה":
אינעם ערשטן פרק פון שיר השירים שטייט: "משכני אחריך נרוצה הביאני המלך חדריו". אין חסידות שטעלט מען זיך אפ אויף דעם וואס די לשונות פונעם פסוק פאסן נישט איינער צום אנדערן: "משכני" איז א לשון יחיד, און לויט דעם וואלט געדארפט שטיין "אחריך ארוצה", אבער דער פסוק זאגט "נרוצה" אין לשון רבים, און גלייך דערנאך קערט ער זיך אום צום יחיד, "הביאני". ווערט דערקלערט אין חסידות אז די דריי לשונות אינעם פסוק זענען די דריי שטאפלען פון יציאת מצרים:
"משכני", דער אויבערשטער האט געצויגן דעם מענטשן, אבער נאר זיין נפש האלוקית; די נפש הבהמית איז געבליבן אין איר בהמיות און האט זיך נישט געטוישט.
"אחריך נרוצה", ביידע צוזאמען: אויך די נפש הבהמית הייבט אן זיך צו טוישן און צו לויפן.
"הביאני המלך חדריו", מתן תורה: מיר זענען אריין אינעווייניק און מיר האבן מקבל געווען די תורה.
"רק מגמתם ופניתם לצאת נפשם האלוקית מגלות הסטרא אחרא היא טומאת מצרים ולדבקה בו יתברך", דאס איז די אינערלעכע מגמה וואס א איד דארף האבן: אין דער ערשטער שטאפל אנטלויפט מען פונעם מצב, און דערנאך גייט מען פון אים ארויס פאמעלעך פאמעלעך.
דא ברענגט דער אלטער רבי דריי פסוקים:
"ה' עוזי ומעוזי ומנוסי ביום צרה", דריי לשונות: ער איז מיין שטארקייט, ער איז מיין מעוז, און ער איז דער ארט וואוהין איך קען אנטלויפן. איך אנטלויף צו אים און איך אנטלויף פון מיין מצב.
"מגיני וקרן ישעי משגבי ומנוסי", דא זענען נאר צוויי לשונות: ער איז מיין משגב און מיין אנלען, און ער איז דער ארט וואוהין איך אנטלויף.
"והוא מנוס לי", נאר איין לשון.
אויף דער לעצטער לשון שטעלט דער רבי א פרעגצייכן, ווייל עס דארף עיון וואו דער דאזיקער פסוק געפינט זיך: אין גאנצן תנ"ך איז נישטא קיין פסוק מיט דעם לשון אין איין ריי, און דער אלטער רבי האט דא צוזאמענגעשטעלט עטלעכע לשונות און זיי געבראכט ווי א לשון פון א פסוק.
אין זיינע הערות אויפן תניא על דרך הקבלה והסוד דערקלערט רבי לוי יצחק, דער טאטע פונעם רבין, פארוואס אינעם ערשטן פסוק זענען דא דריי לשונות, אינעם צווייטן צוויי און אינעם דריטן איינע: דאס איז מכוון אנטקעגן די דרגות פון שלעכטס אין מענטשן. דאס ערגסטע איז דער רע אין מעשה, און פון אים אנטלויפט דער מענטש מיט דריי לשונות; נאך דעם דער רע אין דיבור, און נאך דעם דער רע אין מחשבה. כדאי צו באמערקן אז די דריי שרים פון פרעה, שר הטבחים, שר המשקים און שר האופים, זענען ראשי תיבות טמ"א, און דער מענטש דארף אנטלויפן פון דעם 'טמא', פון די דאזיקע שרים, און דאס אנטלויפן גייט אין א וועג פון מנוסה.
לעתיד לבוא: נישט מיט א מנוסה:
לעתיד לבוא, ווען דער אויבערשטער וועט פארטרייבן די רוח הטומאה פון דער ערד און ווען משיח וועט קומען און מיר וועלן ארויסגיין פון גלות, וועט עס זיין אויף אן אנדער אופן, און מיר וועלן נישט אנטלויפן אזוי ווי מיר זענען ארויס פון מצרים. דער פסוק זאגט עס בפירוש: "ובמנוסה לא תלכון כי הולך לפניכם ה'". אין מצרים שטייט "וילך מאחריהם", און אין דער קומענדיקער גאולה "הולך לפניכם". אין מצרים זענען מיר געווען פארזונקען אין שלעכטס און מען האט געמוזט אנטלויפן; אבער נאך דער גאנצער ארבעט פון גלות, ווען כלל ישראל האט געהארעוועט אויף זיך און איז אינגאנצן ריין און לויטער געווארן, דארף מען שוין נישט אנטלויפן פונעם שלעכטס, דאס שלעכטס פארשווינדט, עס איז נישטא פון וואס אנטצולויפן, אלץ איז גוט און אלץ איז זכאי.
דאס איז די אינערלעכע משמעות פונעם פרק: דאס שלעכטס אין מענטשן טאר אים נישט אפהאלטן פון שמחה. אידן האבן זיך געפרייט ווען זיי זענען ארויס פון מצרים הגם דאס שלעכטס איז נאך געווען אין זיי; זיי האבן פון אים נישט אנטלאפן און עס נישט איבערגעלאזט נאר במשך פון די ניין און פערציק טעג ארבעט.
דער סוף פונעם פרק: א ירידה צוליב אן עלייה:
דער אלטער רבי לייגט צו בײַם סוף פונעם פרק נאך א געדאנק, כדי די תשובה זאל זיין מיט א גרעסערן כח, "להיות בחינת תשובה זו ביתר שאת ויתר עוז מעומקא דליבא", און כדי אויך די שמחת הנפש זאל זיך פארמערן.
ביז אהער האבן מיר גערעדט פון איין גישה: דו האסט א גוף וואס שטערט און דו האסט א נשמה וואס פארבינדט זיך מיט אלוקות, פריי זיך מיט דער נשמה און לייג נישט קיין אכט אויפן גוף. בײַם סוף פונעם פרק זאגט דער אלטער רבי אז דער אמת איז נאך טיפער: דווקא יא, לייג אכט אויפן גוף, ווייל אלץ וואס דו פארבינדסט דיין נשמה מיט אלוקות, פארבינדסטו זי נישט אליין, נאר צוזאמען מיט איר אויך דעם גוף. איז דעריבער דיין שמחה נאך גרעסער, ווייל דו ברענגסט אויך דעם גוף זיך צו פארבינדן, און עס קומט אויס אז די ירידה וואס די נשמה האט געטאן אין גוף איז געווען כדאי: א ירידה צורך עלייה, אין וועלכער דער מענטש טוט אויף א חידוש וואס איז פריער נישט געווען.
און אזוי איז דער לשון אינעם פרק: "כאשר ישיב אל לבו דעת ותבונה לנחמו מעצבונו ויגונו, לאמר כנ"ל", אלץ וואס איז דערקלערט געווארן אין פרקים כ"ט און ל"א איז אמת, "אך אני לא עשיתי את עצמי": נישט מיר האבן באשאפן דעם גוף, נישט מיר האבן זיך געמאכט אזא שטערנדיקע בהמה, און נישט מיר האבן זיך אליין אריינגעשטעלט אין דעם מצב, נאר דער אויבערשטער האט אונז אהין אריינגעשטעלט. "ולמה עשה ה' כזאת, להוריד חלק מאורו יתברך הממלא וסובב כל עלמין וכולא קמיה כלא חשיב, והלבישו במשכא דחויא וטיפה סרוחה", אזא גרויסע נשמה, פון אזא הויכן ארט, האט דער אויבערשטער אנגעטאן אין אזא נידעריקן מצב. כביכול האט ער דערמיט גענומען א ריזיקע, און צוליב וואס?
[דא שטעלט זיך א פראגע: בײַ אדם הראשון איז דער מצב נישט געווען אזוי, און ערשט נאכן חטא עץ הדעת איז אריין דאס שלעכטס. נאר די גמרא דרש'נט אויפן פסוק "נורא עלילה על בני אדם", אז אפילו דער חטא עץ הדעת איז א טייל פונעם געטלעכן פלאן וואס איז פאראן אין דער בריאה. דער אויבערשטער האט באשאפן אזא וועלט ווייל ער האט געוואלט וואוינען אין די תחתונים, און ער האט געוואלט א נידעריקע, א תחתונ'דיקע וועלט. דער גאנצער מצב אין וועלכן מיר געפינען זיך איז א פלאנירטער מצב, נישט חס ושלום אז דער חטא איז פלאנירט, נאר דער פאטענציאל צו זינדיקן און דער נידעריקער מצב זענען דער געגעבענער צושטאנד אין וועלכן דער בורא עולם האט אונז אוועקגעשטעלט].
[דערפון פארשטייט מען אויך פארוואס א קינד וויינט ווען עס קומט ארויס אויף דער וועלט בשעת אלע פרייען זיך: עס איז נאר וואס אנגעקומען פון אזא הויכן ארט, און עס פארשטייט בכלל נישט וואוהין מען האט עס געשיקט און צוליב וואס עס האט געדארפט אראפנידערן אין אזא נידעריקן מצב, "למה עשה ה' ככה?"].
און די תשובה: "אך אם ירידה זו היא צורך עלייה", די גאנצע ירידה איז נאר כדי עס זאל זיין אן עלייה. אן עלייה פאר וועמען? אויפצוהייבן דעם גוף. ווארום ווען דער ציל וואלט געווען בלויז אויפהייבן די נשמה, וואלטן געווען אנדערע וועגן דערצו; נאר מען האט זי געשיקט דווקא אריין אין גוף. זיכער הייבט זיך אויך די נשמה דערמיט אויף, אבער דער ציל איז אויפצוהייבן דעם גוף און די גשמיות: "להעלות לה' כל נפש החיונית הבהמית שמקליפת נוגה וכל לבושיה, הן בחינת מחשבה דיבור ומעשה שלה, על ידי התלבשותן במעשה דיבור ומחשבת התורה". מיט 'גוף' איז די כוונה די נפש החיונית און די גשמיותדיקע און חומריותדיקע כוחות אין מענטשן, וואס ווערן אלע איינגעשפאנט פאר קדושה: ווען דער מענטש לערנט, דאוונט און טוט מצוות אין מחשבה, אין דיבור און אין מעשה, ציט ער מיט זיך דעם גוף אריין אין קדושה. דאס איז דער ציל.
פון איצט אן זאל דער מענטש נישט קלאגן און זאגן: פארוואס האסטו מיך אראפגעלאזט אין דער פינצטערניש? מען האט אים אראפגעלאזט פונקט דערפאר, אז די רווחים זאלן זיין גרויס. א גרויסע ריזיקע ברענגט א גרויסן רווח, און א אפגעמאסטענע ריזיקע ברענגט קליינע רווחים. דער אויבערשטער האט גענומען א גרויסע ריזיקע ווייל ער פארלאזט זיך אויף אונז אז מיר קענען אים ברענגען גרויסע רווחים; און יעדער איינער פון אונז איז אהער געשיקט געווארן צו דעם ציל, צו ברענגען דעם אויבערשטן אן אמתן נחת רוח.
[אמת, אין אנהייב תניא רעדט מען פונעם 'צדיק וטוב לו', בײַ וועמען דאס שלעכטס איז אינגאנצן ארויס און ער האט אפילו זיין גוף פארוואנדלט אין קדושה, אבער דאס איז נישט קיין מדרגה וואס שייך צו יעדן און נישט דער ציל וואס ליגט אויף יעדן מענטשן. דער ציל איז צו מזכך זיין במשך פון הונדערט און צוואנציק יאר, צו קעמפן און אריינברענגען נאך א פינטעלע ליכט און נאך א פינטעלע ליכט אן א שיעור. און צום סוף וועלן אלע מצליח זיין, ווארום "לא ידח ממנו נידח"].
"כמו שיתבאר לקמן עניין העלאה זו באריכות, איך שהיא תכלית בריאת העולם", אין פרק ל"ו וועט דער אלטער רבי דערקלערן אז דאס איז די תכלית פון דער בריאה.
און פון דא קומט די מסקנא מיט וועלכער דער אלטער רבי שליסט דעם פרק: "אם כן זאת אעשה וזאת תהיה כל מגמתי כל ימי חלדי, לכל בהן חיי רוחי ונפשי", אריינצונעמען אין זיי, אין תורה און מצוות, זיין גאנצן לעבן און זיין גאנצע נשמה, "כמו שכתוב אליך ה' נפשי אשא, דהיינו לקשר מחשבתי ודיבורי במחשבתו ודיבורו יתברך, והן הן גופי הלכות הערוכות לפנינו", ווען א מענטש לערנט הלכות און טראכט זיך אריין אין זיי, בינדט ער זיין דיבור און זיין מחשבה צום אויבערשטן, "וכן מעשה במעשה המצוות".
"שלכן נקראת התורה משיבת נפש", "תורת ה' תמימה משיבת נפש": די תורה קערט אום די נשמה צו איר מקור און צו איר אויבערשטן שורש. נישט נאר די נפש האלוקית קערט זי אום צו איר מקור, נאר אויך די נפש הבהמית הייבט זי אויף. און אויף דעם שטייט: "פקודי ה' ישרים משמחי לב".
בקיצור: אין דעם טייל האבן מיר געלערנט אז די בת קול איז נאר אן אויסערלעכער שטופ, און דער אינערלעכער שינוי קומט דורך א ארבעט שטאפל נאך שטאפל: קודם אנטלויפן פונעם מצב, דערנאך א טאג-טעגלעכע ארבעט אויף די מידות (די ניין און פערציק טעג פון ספירה), און צום סוף מתן תורה און דער אריינגאנג אין די מ"ט שערי קדושה. דריי שטאפלען וואס זענען אויך מרומז אינעם פסוק "משכני אחריך נרוצה הביאני המלך חדריו". מיר האבן זיך אפגעשטעלט אויף די דריי לשונות פון מנוסה אין די פסוקים און אויפן ביאור פון רבי לוי יצחק אנטקעגן דעם שלעכטס אין מעשה, אין דיבור און אין מחשבה; אויף דער קומענדיקער גאולה וואס וועט זיין נישט מיט א מנוסה, ווייל דאס שלעכטס וועט שוין בטל ווערן; און אויפן סוף פונעם פרק, אז די ירידה אין גוף איז א ירידה צורך עלייה, אויפצוהייבן דעם גוף און די נפש החיונית דורך מחשבה דיבור און מעשה פון תורה און מצוות, און דערמיט צוצולייגן אין תוקף פון דער תשובה און אין דער שמחת הנפש.
און דער קיצור פונעם גאנצן ענין פון אנהייב פרק כ"ח און ווייטער: א מענטש וואס האט טמטום הלב און עס געראט אים נישט זיך אויפצוועקן, שטייט פאר אים א לאנגע ארבעט, א ערנסטע 'שפשוף', א התבוננות אין זיין נידעריקן מצב. אמת, אויף א קורצער צייט וועט אים די התבוננות אראפלאזן אין שטימונג, "ווי אזוי בין איך אנגעקומען צו אזא נידעריקן מצב?", אבער גלייך דערנאך וועט ער פארשטיין די תכלית און דעם ציל אין דעם אלעם, אויסצונוצן יעדן מעגלעכן רגע צו טאן א גוטע זאך, צו לערנען תורת ה', צו דאוונען, זיך צו דערהייבן און זיך צו פארבינדן מיטן געטלעכן אמת זיינע גאנצע יארן אין תשובה. די דאזיקע הכרה דארף ברענגען דעם מענטשן צו א גרויסער שמחה אין יעדן איינציקן רגע. און ווי דער באוואוסטער פתגם: שמחה איז אפשר נישט קיין מצווה, אבער וואוהין שמחה קען אנפירן, קען קיין מצווה נישט אנפירן. א מענטש וואס איז בשמחה און אין א דערהויבענעם מצב וועט אן קיין ספק אנקומען צו די גרעסטע צילן, ביז מיר וועלן אלע זוכה זיין זיך צו פרייען מיט דער שמחה פון דער גאולה תיכף ומיד ממש, אם ירצה השם.
אינעם קומענדיקן טייל וועלן מיר ווייטערגיין, אם ירצה השם, צו פרק ל"ב.