אין המשך צו וואָס מיר האָבן געלערנט: בשעת א איד טוט א מצווה, שאפט ער א חיבור מיט אלוקות, אין זיין נשמה, אין זיין גוף און אין זיינע לבושים, און דער חיבור וואָס ווערט דאָ געשאפן איז אן אייביקער.
עס קען זיין, ווי עס וועט זיך באלד אויסטייטשן, אז דאָ אין דער וועלט האָט דער מענטש זיך אפגעשטעלט און איז אריבער צו אנדערע זאכן: ער איז אריבער צו דברים בטלים, ער האָט אויפגעהערט לערנען און ער איז מער נישט פארנומען מיט דער מצווה, און דעמאלט פילט ער שוין נישט מער די וואונדערלעכע פעולה וואָס ער האָט געטאן פאר פינף מינוט. אבער די פעולה האָט זיך נישט געענדיקט: זי איז אייביק, און עס ליגט אין זיינע הענט זיך אומקערן צו איר יעדע רגע. ווען ער וועט תשובה טאן און זיך ווידער פארבינדן מיטן בורא עולם, פארבינדט ער זיך אויך מיט יענער זעלבער נקודה וואָס ער האָט געשאפן, ווייל זי איז דאָ. אין רוחניות איז זי דאָ די גאנצע צייט; נאר אין זיין בהמישן און גשמי'ן געפיל זיינען פאראן עליות און פאראן ירידות. ער קען זיך אומקערן צו איר, און ער קען חלילה אנטלויפן פון איר, אבער אין דער רוחניות'דיקער מהות איז די התקשרות אן אייביקע און זי איז דאָ תמיד.
ווען א מענטש וועט דאָס אריינעמען אין זיך, וועט ער זיך נישט וועלן אפרייסן אפילו אויף איין רגע, און ער וועט טאן אלץ וואָס ער קען כדי צו שאפן דעם חיבור יעדע איינציקע רגע, ווייל מען רעדט דאָ פון אן אין-סופ'דיקער, אייביקער פארבינדונג מיט אלוקות.
אפילו א מענטש וואָס טוט א מצווה אן א כוונה, ווי מיר האָבן שוין גערעדט ביי פריערדיקע געלעגנהייטן, די מצווה איז דאָ. אוודאי, אויב ער וועט עס טאן מיט א כוונה וועט דער חיבור זיין טיפער און מיט א גרעסערן כח, און עס זיינען דאָ דרגות: אפילו דער וואָס האָט געטאן מיט טיפקייט און מיט כוונה, קען א צווייטער טאן מיט א נאך גרעסערער כוונה, און אזוי ווייטער ביז אין אין-סוף. און פונדעסטוועגן, די עצם פעולה אליין שאפט דעם חיבור.
ביז אזוי ווייט, אז מען ברענגט א דוגמא פון א מענטש וואָס א מטבע איז אים ארויסגעפאלן פון קעשענע, און ער ווייסט בכלל נישט אז זי איז געפאלן און ער האָט שוין מייאש געווען, און די מטבע איז אנגעקומען אין די הענט פון אן ארעמאן וואָס האָט זי אויסגענוצט אויף זיינע צרכים: יענער מענטש ווערט גערעכנט ווי איינער וואָס האָט מקיים געווען די מצווה פון צדקה, אפילו אן זיין וויסן. פון זיין געלט האָט זיך א איד דערהאלטן, און ער האָט מקיים געווען א מצווה. אפילו אן קיין ידיעה איז דאָ געשאפן געווארן אן אין-סופ'דיקע התקשרות מיט אלוקות.
און אין די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן: "ויחוד זה למעלה", דער יחוד, די איינקייט וואָס איז געשאפן געווארן צווישן דעם מענטשן און אלוקות, איז דאָ געשאפן געווארן, מיט זיין גוף און מיט זיינע לבושים, און למטה האָט עס הפסקות; אבער למעלה "הוא נצחי לעולם ועד", איז ער אייביק אויף אייביק. דער יחוד וואָס איז געשאפן געווארן אין א געוויסער נקודת הזמן איז אייביק. און פארוואס? "כי הוא יתברך ורצונו למעלה מהזמן", ווייל ער יתברך און זיין רצון זיינען העכער פון צייט.
און ווי די דוגמא וואָס מיר האָבן געברענגט פונעם שכל: שכל איז העכער פון צייט. איינס און איינס איז צוויי, היינט און מארגן, אין דער פינצטערניש און אין ליכט, אין ארץ ישראל און אין חוץ לארץ, און עס הענגט נישט אפ אין דעם וויפל יאר מען איז אלט. אלוקות איז אוודאי העכער פון צייט, און ממילא הענגט א חיבור מיט אלוקות נישט אפ אין קיין צייט: עס איז נישט 'יעצט יא און מארגן נישט', נאר א זאך וואָס איז אמת אין איר מהות, און דערפאר איז דאָ געשאפן געווארן אין דער מהות א חיבור וואָס איז נצח.
"וכן גילוי רצונו שבדבורו שהיא התורה הוא נצחי", און אזוי אויך די אנטפלעקונג פון זיין רצון אין זיין דיבור, דאָס איז די תורה, איז אייביק. ווען א איד לערנט א שורה אין תורה, לערנט ער דאָס וואָרט פון השם וואָס ער זאגט עס פונקט יעצט. מען קען נישט זאגן: דער אייבערשטער האָט דאָס געזאגט מיט טויזנטער יארן צוריק, וואָס האָב איך צו טאן מיט לערנען אן אלטע זאך? ער האָט עס געזאגט דעמאלט, און ער זאגט עס היינט, און די אמירה איז אייביק. ווערטער פון אלוקים זיינען אייביק, און פונקט יעצט איז מתן תורה, פונקט יעצט ווערן די ווערטער געזאגט אויף דעם זעלבן אופן.
און ווי דער נביא ישעיהו זאגט: "וכמ"ש ודבר אלקינו יקום לעולם", דאָס וואָרט פון אונדזער ג-ט וועט באשטיין אויף אייביק. די מפרשי המקרא טייטשן דעם פסוק אויף די ווערטער פון די נביאים: אלץ וואָס די נביאים זאגן זיינען דאך דברי אלוקים, און דערפאר "יקום לעולם", עס איז אייביק. דער אלטער רבי גיט דאָ א פשט וואָס גייט נאך ווייטער פון די מפרשי המקרא: אפילו זאכן וואָס זיינען געזאגט געווארן אין תורה שבעל פה, און אפילו אלץ וואָס א תלמיד ותיק וועט אמאל מחדש זיין, יעדעס וואָרט וואָס שטייט אין תורה איז 'דבר אלוקינו' וואָס ווערט געזאגט פונקט יעצט, און עס "יקום לעולם".
"ודבריו חיים וקיימים כו'", און זיינע ווערטער לעבן און באשטייען. דאָס איז דער נוסח וואָס מיר זאגן יעדן פרימארגן אין דער ברכה 'אמת ויציב' פון די ברכות קריאת שמע, און אזוי אויך אין 'יגדל אלוקים חי': "ולא יחליף ולא ימיר דתו לעולמים כו'", ער וועט נישט בייטן און נישט פארטוישן זיין תורה אויף אייביק. ווערטער פון אלוקים זיינען אייביק אויף א שטענדיקן אופן, און ממילא, ווען א מענטש פארבינדט זיך מיטן וואָרט פון השם, פארבינדט ער זיך מיט נצח און ער פארבינדט זיך מיט אייביקייט אין יעדער צייט.
"אלא שלמטה הוא תחת הזמן", נאר למטה איז עס אונטער דער צייט. מיר זיינען צייטלעכע מענטשן, און מיר טוען די מצווה אין א געוויסן קעסטל פון צייט, און דערפאר פילן מיר דעם חיבור "ובאותה שעה לבדה שעוסק בה בתורה או במצוה", נאר אין יענער שעה אליין וואָס ער איז פארנומען מיט תורה אדער מיט א מצווה: אין דער רגע וואָס דער מענטש לייגט די תפילין אויף זיין האנט, פילט ער אז דאָ ווערט געשאפן א חיבור מיטן רצון האלוקי, און ווי נאר ער האָט אראפגענומען די תפילין, איז לכאורה די זאך פארטיק.
אבער אויב נאכן אראפנעמען די תפילין גייט דער מענטש אריבער צו דער קומענדיקער מצווה, ער לערנט ווייטער תורה און גייט אריבער פון איין ענין צום צווייטן, האָט זיך גארנישט געענדיקט, און די התקשרות בלייבט די גאנצע צייט, נאר ער פירט זי ווייטער, לויטן רצון פונעם בורא עולם, פון איין ענין צום אנדערן. און אפילו דער וואָס גייט צו זיין ארבעט, ווייל אזוי איז דער רצון פונעם בורא עולם, און ער טוט דאָס לויט די הוראות פון דער תורה אין משא ומתן, באמונה און אזוי ווייטער, האָט ער זיך בכלל נישט אפגעריסן, נאר ער פירט ווייטער דעם חיבור אויף אן אנדער אופן.
"כי אחר כך, אם עוסק בדבר אחר, נפרד מהיחוד העליון למטה", ווייל דערנאך, אויב ער איז פארנומען מיט אן אנדער זאך, ווערט ער אפגעשיידט פונעם יחוד העליון, למטה. דאָס הייסט, ווען ער איז פארנומען מיט א זאך וואָס רייסט אים יעצט אפ פון דער אלוקישער איינקייט דאָ למטה, "והיינו שעוסק בדברים בטלים לגמרי שאין בהם צורך כלל לעבודת ה'", דאָס מיינט אז ער איז פארנומען מיט דברים בטלים לגמרי, אין וועלכע עס איז בכלל נישטא קיין צורך פאר עבודת השם.
דער רבי שטעלט זיך אויפן דיוק אין די ווערטער "דברים בטלים לגמרי שאין בהם צורך כלל לעבודת השם": עס מיינט אז עס זיינען פאראן דברים בטלים אין וועלכע עס איז יא דאָ א צורך. א מענטש וואָס רעדט אויף דער ארבעט מיט זיין חבר וועגן ענינים פון משא ומתן, דאָס זיינען נישט קיין דברי תורה, און אפשר זיינען עס דברים בטלים, אבער עס איז דאָ אין זיי א צורך און זיי זיינען א חלק פונעם פראצעס וואָס ער איז אין אים מחויב. כל זמן ער איז פארנומען מיט זאכן אין וועלכע עס איז דאָ א צורך פאר עבודת השם, פירט ער ווייטער דעם קשר, אויף אזא דרגה אדער אן אנדערער; אבער אויב ער איז פארנומען מיט זאכן אין וועלכע עס איז בכלל נישטא קיין צורך פאר עבודת השם, סתם רעדערייען אן קיין שום באדייט, ווערט אין יענער רגע געשאפן אן אפרייס.
און וואו ווערט דער אפרייס געשאפן? נאר דאָ למטה. למעלה, אין די רוחניות'דיקע וועלטן, אויף דער רוחניות'דיקער מדרגה, איז דער אפרייס בכלל נישטא; אבער למטה, אין דעם געפיל פונעם מענטשן, אין זיין צייט און אין זיין קליינער וועלט, ווערט יא געשאפן אן אפרייס, ווייל ער איז אריבער צו אן אנדער ענין.
ווי אזוי דרייט דער מענטש צוריק דאָס ראָד? "ואף על פי כן, כשחוזר ושב לעבודת ה' אחר כך לתורה ולתפלה, ומבקש מחילה מה' על שהיה אפשר לו לעסוק אז בתורה ולא עסק - ה' יסלח לו", און פונדעסטוועגן, ווען ער קערט זיך אום און קומט צוריק צו עבודת השם, דערנאך צו תורה און צו תפילה, און בעט מחילה ביי השם אויף דעם וואָס ער האָט דעמאלט געקענט לערנען תורה און האָט נישט געלערנט, וועט השם אים פארגעבן. דער מענטש כאפט זיך פלוצלינג אז ער האָט זיך אפגעריסן פונעם חיבור, ער חרטה'ט אויפן אפרייס און וויל זיך אומקערן, און ווען ער באשליסט באמת זיך אומצוקערן, שטעלט דער אייבערשטער תיכף אום דעם מצב ווי פריער, "כמאמר רז"ל: עבר על מצוות עשה ושב - לא זז משם עד שמוחלין לו", ווי חז"ל זאגן: האָט ער עובר געווען אויף א מצוות עשה און האָט תשובה געטאן, רירט ער זיך נישט פון דארט ביז מען איז אים מוחל. און דער פשט אין "לא זז משם" איז נישט אז ער דארף בלייבן שטיין אויפן ארט, נאר אז ער דארף נישט קיין שום נאך א פעולה: תיכף ווי ער טוט תשובה איז מען אים מוחל, און די מחילה איז תיכף ומיד.
און נאך א דיוק אין די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן: פארוואס האָט ער צוגעגעבן די פינף ווערטער "לעבודת ה' אחר כך לתורה ולתפילה"?
לכאורה האָט ער געקענט מקצר זיין און שרייבן "כשחוזר ושב ומבקש מחילה", און וואָס איז דער חידוש אין דעם וואָס ער קערט זיך אום צו עבודת השם? דאָס איז דאך פשוט: אויב ער קערט זיך נישט אום צו עבודת השם, וואָס פאר א תשובה איז דאָס? ווי דער באקאנטער אויסדרוק 'טובל ושרץ בידו', איינער וואָס גייט אריין טובל זיין אין א מקווה כדי זיך צו רייניקן פון דער טומאה, און ער האלט א שרץ אין דער האנט און האלט אים ווייטער בשעת ער איז טובל, העלפט אים די טהרה גארנישט. ממילא פארשטייט זיך פון זיך אליין אז דער וואָס טוט תשובה קערט זיך אום צו עבודת השם, צו תורה און צו תפילה, איז צוליב וואָס דארף מען צוגעבן די ווערטער?
ערקלערט דער רבי אן אינטערעסאנטע זאך: אוודאי, פון דער עצם תשובה וועגן דארף מען דאָס נישט זאגן, נאר דער אלטער רבי גיט דאָ צו א רמז. בשעת דער בית המקדש איז געשטאנען, האָט א מענטש וואָס האָט געטאן אן עבירה און האָט תשובה געטאן געדארפט ברענגען א קרבן: תשובה און אויך א קרבן. היינט, ווען דער בית המקדש איז נאך נישט געבויט, איז די תשובה יא דאָ אויך היינט, און אנשטאט דעם קרבן, א תפילה. דערפאר איז דער אלטער רבי מדגיש אז דער וואָס טוט תשובה דארף אויך תפילה: ער זאל מתפלל זיין צום אייבערשטן און בעטן ביי אים אז זיין תשובה זאל אנגענומען ווערן, און פארשטייט זיך, אין שמונה עשרה איז דאָ די ברכה פון תשובה און די ברכה "סלח לנו". די תפילה איז ווי דער קרבן וואָס איז משלים די תשובה. דאָס איז איין נקודה.
נאך א נקודה: דאָ רעדט מען פון א מענטשן וועמענס פראבלעם איז געווען אז ער איז פארנומען געווען מיט דברים בטלים, אדער ער האָט געלערנט פארבאטענע זאכן און אזוי ווייטער, און דערפאר איז נישט גענוג אז ער זאל תשובה טאן, נאר ער דארף אפרייניקן דאָס וואָס ער האָט קאליע געמאכט. וואָס איז זיין תיקון? דער וואָס האָט אנגעפגמ'ט זיין מוח, זאל ריכטיק מאכן זיין מוח: ער זאל לערנען תורה און אריינברענגען תורה אין זיין מוח. דערפאר איז דער אלטער רבי מדגיש די צוויי נקודות פון תורה און תפילה: נישט נאר צו זאגן דאָס פשוט'ע, אז דער וואָס טוט תשובה קערט זיך אום צו עבודת השם, דערויף האָט ער נישט געדארפט שרייבן, נאר צו מרמז זיין אז דער וואָס טוט תשובה דארף געדענקען, אז אויב דער פגם איז געווען אין מוח זאל ער לערנען תורה כדי אים ריכטיק צו מאכן, און תפילה דארף אלעמאל זיין, ווייל פונקט ווי די תשובה האָט געדארפט א קרבן, אזוי דארף זי א תפילה.
"ולזה תיקנו ברכת 'סלח לנו' שלוש פעמים בכל יום", און דערויף האָט מען מתקן געווען די ברכה "סלח לנו" דריי מאל יעדן טאג. דאָס קען מען אויסטייטשן אויף צוויי אופנים:
ווייל דער מענטש וויל אין פנימיות לבבו, פון וועגן דער אהבה מסותרת, זיך אויפוועקן די גאנצע צייט צו א באנייטער התקשרות מיט אלוקות, האָבן די חכמים מתקן געווען אז ער זאל קענען בעטן סליחה יעדע עטלעכע שעה, אין די דריי תפילות פון יעדן טאג.
ווייל דער אייבערשטער וועט אים אלעמאל פארגעבן, האָבן די חכמים געגעבן א געלעגנהייט דאָס אויסצונוצן: דער אייבערשטער איז סולח, און דערפאר האָבן זיי מתקן געווען בעטן סליחה דריי מאל יעדן טאג אין דער ברכה "סלח לנו".
[עס איז כדאי צו באמערקן אז די צייט צווישן איין תפילה און דער אנדערער איז נישט קיין פעסטע: א מענטש קען דאוונען מנחה 13:00 און דאוונען מעריב 23:00, און פארקערט, ער קען דאוונען שחרית בארוכות און ענדיקן נאנט צו שקיעה, און תיכף נאך דעם מנחה און נאך דעם מעריב, אזוי אז עס איז כמעט נישט אריבער קיין צייט. די ווערטער ווערן געזאגט בדרך כלל].
בקיצור: אין דעם חלק האָבן מיר געלערנט אז דער חיבור וואָס ווערט געשאפן מיט א מצווה איז אייביק, ווייל ער יתברך און זיין רצון זיינען העכער פון צייט, און אזוי אויך די תורה, די אנטפלעקונג פון זיין רצון אין זיין דיבור, איז אייביק, "ודבר אלוקינו יקום לעולם", און אפילו אלץ וואָס א תלמיד ותיק וועט אמאל מחדש זיין. למטה איז דער מענטש אונטער דער צייט, און דערפאר פילט ער דעם חיבור נאר אין יענער שעה אליין וואָס ער איז פארנומען מיט תורה אדער מיט א מצווה; דער וואָס איז פארנומען מיט זאכן אין וועלכע עס איז דאָ א צורך פאר עבודת השם פירט ווייטער דעם קשר, און דער וואָס איז פארנומען מיט דברים בטלים לגמרי ווערט אפגעשיידט פונעם יחוד העליון, נאר למטה. און ווען ער קערט זיך אום צו תורה און צו תפילה און בעט מחילה, איז מען אים תיכף מוחל, און פון דא קומט אויך דער דיוק אין דעם וואָס ער דערמאנט תורה און תפילה: די תפילה אנשטאט דעם קרבן, און לערנען תורה אויף צו פאררעכטן דעם פגם אין מוח. און דערויף האָבן די חכמים מתקן געווען די ברכה "סלח לנו" דריי מאל יעדן טאג.
אין קומענדיקן חלק וועלן מיר ממשיך זיין אין די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן אין פרק כ"ה.