מיר זענען אנגעקומען צו פרק י"ח אין ליקוטי אמרים פונעם ספר התניא. דער פרק געפינט זיך אויף דף כ"ג עמוד ב' (זייט 46). ווי מיר האבן דערמאנט אינעם פריערדיקן שיעור, הייבט דער אלטער רבי אן פון פרק י"ח א גאנץ נייעם סדר: ווי אזוי קען א איד אנקומען צו עבודת השם בהצלחה. כדי צו פארשטיין וואס איז דא דער חידוש, לאמיר בקיצור איבערקוקן וואס מיר האבן געלערנט אין די פריערדיקע פרקים, און וואס טוישט זיך פון דא און ווייטער.
ווען דער אלטער רבי האט גערעדט וועגן דעם בינוני און וועגן זיין באזונדערן מהות, האט ער פיל מאל ארויסגעהויבן אז זיין קיום התורה והמצוות זאל ניט זיין א טרוקענער, נאר באגלייט און אנגעפילט מיט געפיל, מיט אהבת השם און יראת השם:
פרקים ג-ד: אהבת השם איז דער יסוד וואס גיט א איד די כח מקיים צו זיין די מצוות עשה, און יראת שמים איז דער יסוד וואס גיט אים די מעגלעכקייט זיך צו היטן און ניט אדורכפאלן אין די מצוות לא תעשה. הייסט עס, אז צו א ריכטיקן און אן אמתן קיום התורה והמצוות דארף דווקא זיין א געפיל.
פרק ט"ז: די תורה און מצוות וואס א איד טוט מיט א געפיל, די הייבט ער ארויף ארויף; און ווען זיי ווערן געטאן אן א געפיל, בלייבן זיי אונטן.
פרק י"ז: א איד וואס איז ניט בכח אנצוקומען צו א געפיל וואס זאל זיך ממש פילן אין הארצן, און פון דער אנדערער זייט איז דאך דאס געפיל אזוי וויכטיק, האט דער אלטער רבי מחדש געווען דעם ענין פון "ובלבבך לעשותו": א געפיל וואס געפינט זיך אין די 'תעלומות הלב', ניט קיין ממש-געפילטער רגש, נאר אזוי ווי א החלטה אז אזוי איז יאה, ריכטיק און געהעריק צו טאן, און דאס אלץ איז נאך אלץ אין דער וועלט פון הארץ און געפיל.
אבער כדי אנצוקומען צו דעם, מוז מען זיך מתבונן זיין אין גדולת השם, וויבאלד מ'קען ניט קומען צו א געפיל אן א שכל, דער מוח ווירקט אויפן הארצן. און כדי זיך מתבונן צו זיין אין גדולת השם און וויסן דעם אויבערשטן, דארף מען האבן עטלעכע תנאים, אן וועלכע וועט דער מענטש ניט אנקומען צו קיין געפיל:
וויסן: ער דארף פיל לערנען, אז ער זאל האבן מאטעריאל און וויסן אין וואס זיך מתבונן צו זיין. ער קען ניט זיין א בור און אן עם הארץ וואס ווייסט גארנישט, און זאגן אז ער וועט יא פועלן א געפיל.
דער כשרון פון התבוננות: נאכדעם וואס ער האט געלערנט און ער ווייסט, איז דאס אליין נאך ניט גענוג, ער דארף אויך קענען זיך מתבונן זיין אין דעם וואס ער ווייסט.
אראפלאזן די התבוננות אין הארצן: אז די התבוננות זאל ניט בלייבן שטעקן אינעם מוח, נאר זאל דורכדרינגען, אראפגיין און אריינדרינגען אין הארצן.
דער פראצעס איז ניט קיין פשוטער, און אסאך זאכן קענען זיך דא אריינשטעלן אין וועג. עס איז מבואר אין חסידות אז צווישן מוח און הארץ שיידט אפ דער 'מיצר הגרון': פונקט ווי בגשמיות איז דער האלדז ענג, אזוי איז אויך ברוחניות דא א דין רערל וואס דער דורכגאנג דורך אים איז ניט קיין פשוטער, און עס זענען דא מניעות און עיכובים. דער דאזיקער מיצר איז א בחינת 'מצרים', און אין חסידות ווערט דערקלערט אז עס זענען דארט פאראן די שרי מצרים וואס ווערן דערמאנט אין דער תורה, שר האופים, שר המשקים און שר הטבחים, און זיי זענען די מניעות און עיכובים וואס שטערן דעם מענטשן אריינצולאזן די זאכן אין זיין הארצן: ער איז פארזונקען אין ענייני העולם, די וועלט איז ביי אים חשוב, און ער האט תאוות וואס נוגע'ן אים, און די מחיצה איז זייער שווער צו צוברעכן.
אויסער די שרים איז נאך דא 'פרעה', וואס איז די אותיות פון 'העורף', ער שטעלט זיך פון הינטן און לאזט ניט די ענינים אריינדרינגען אינעווייניק. און אפילו נאכדעם וואס דער מענטש האט שוין יא אויסגעארבעט ארויסצוגיין פון מצרים, ווארט אויף אים עמלק דער אפקילער: 'אמת, דו האסט פארשטאנען, אבער ווער זאגט אז ס'איז פונקט אזוי?'. קומט אויס אז ער דארף דורכגיין אזויפיל מחשבות, שוועריקייטן און מכשולים ביז ער קומט אן צו דער גאולה, דאס הייסט צום געפיל און צו דער התעוררות. "מן המיצר קראתי", דער מענטש געפינט זיך אין א מיצר, און ס'איז אים זייער שווער.
ממילא, אלץ וואס איז דערקלערט געווארן אין די פריערדיקע פרקים, אז דער מענטש קען זיך מתבונן זיין, ווערן נתפעל און אנקומען צו וואס מ'דארף, איז ריכטיק, אבער ניט יעדער איז דערצו מסוגל: מ'דארף האבן א וויסן, מ'דארף האבן א כשרון, און מ'דארף קענען זיך אן עצה געבן מיט אלע שטערונגען. און דער וואס האט יא אלץ דאס דורכגעמאכט, איז ער אחד ממאה.
און וואס זאגט דער פסוק וואס דער גאנצער ספר התניא איז אויף אים געבויט? "כי קרוב אליך הדבר מאוד". ווען ס'וואלט געשטאנען בלויז "כי קרוב אליך הדבר", וואלט מען געקענט זאגן אז די זאך איז נאנט, אבער מ'דארף דורכגיין עטלעכע פראצעסן ביז מ'קומט צו איר. אבער דאס ווארט "מאוד", וואס די תורה הייבט דא ארויס, לערנט אונדז אז עס זענען ניטא קיין שום מניעות און עיכובים: אפילו דער וואס האט ניט קיין וויסן ווייל ער האט ניט געלערנט, קען אויך אנקומען צו דעם; און אפילו דער וואס האט יא א וויסן נאר ס'פעלט אים דער כשרון עס אראפצוברענגען אין א התבוננות, קען אויך אנקומען צו דעם; און אפילו דער וואס אלע מניעות און עיכובים שטייען אים אין וועג, שר האופים, שר הטבחים און שר המשקים, פרעה און עמלק, אויך ער קען אנקומען צו דעם, צו אהבת השם און צו יראת השם. די פראגע איז בלויז ווי אזוי.
דא עפנט זיך א ניי בלאט. אלץ וואס מיר האבן ביז אהער געלערנט, געהערט אפשר צו יחידי סגולה, צו באזונדערע מענטשן; און ווער זאגט אז יעדער איינער וועט קענען אנקומען צו דעם? קומט פרק י"ח און גיט א חיזוק פאר יעדן איינעם און איינעם: מיט וועלכע נתונים ער זאל ניט אנקומען, קען ער יא אנקומען צו דעם. יעדער וואס לעבט, יעדער איינער.
לאמיר צוגיין צום לשון פונעם פרק:
"ולתוספת ביאור באר היטב מלת מאד שבפסוק כי קרוב אליך הדבר מאד", מ'דארף דא צוגעבן א גוטן ביאור אינעם ווארט "מאוד", וואס דאס איז ביי אונדז דאס פראבלעמאטישע ווארט: ווי אזוי קען מען זאגן אז די זאך איז אזוי נאנט?
"צריך לידע נאמנה", מ'דארף וויסן קלאר און אמת, אן קיין שום ספק, "כי אף מי שדעתו קצרה בידיעת ה'", אז אפילו דער וואס ווייסט ניט פיל. ווארום כדי אנצוקומען צו א געפיל דארף מען זיך מתבונן זיין, און כדי זיך מתבונן צו זיין דארף ער האבן א ברייטע ידיעה אין ידיעת השם, און דער דא ווייסט נאר א ביסל, מיט מי האט ער געלערנט און מיט מי קען ער עטלעכע באגריפן. דאס איז דער ערשטער חסרון.
"ואין לו לב להבין בגדולת א"ס ב"ה להוליד ממנה דחילו ורחימו", דאס איז א צווייטער חסרון. און די כוונה איז ניט אז ער האט ניט קיין גשמיות'דיק הארץ, אויב מ'וועט אים אונטערזוכן וועט מען געפינען א פולס, נאר אז ער האט ניט די מעגלעכקייט אנצוציען דאס הארץ, און ס'איז אים שווער אריינצולאזן די זאכן אין זיך אינעווייניק, ווארום דאס אראפברענגען פון מוח אין הארצן איז א זייער שווערע ארבעט. "להוליד ממנה דחילו ורחימו", מוליד זיין אין הארצן א געפיל פון יראת שמים אדער פון אהבת השם; און צו אהבת השם דארף מען איין סארט התבוננות, און צו יראת השם אן אנדער סארט התבוננות, און דערצו דארף מען א גרויס וויסן, א צוגאנג און א נפש'דיקע איינשטעלונג צו דער זאך.
"אפילו במוחו ותבונתו לבד", און אפילו דאס וואס מיר האבן געלערנט אין פרק י"ז, אז דער וואס קומט ניט אן צו אן אקטיוון געפיל אין הארצן, זאל ער כאטש האבן די שכל'דיקע הסכמה אז אזוי איז ריכטיק און געהעריק, אפילו דאס איז אים שווער.
"אף על פי כן קרוב אליו הדבר מאד", דער פסוק זאגט ניט סתם "קרוב אליך הדבר", נאר "קרוב אליך הדבר מאוד", און אין וואס? "בפיך ובלבבך לעשותו", אנצוקומען צו א קיום אין רעדן, אין טראכטן, אין הארצן און אויך אין מעשה.
"לשמור ולעשות כל מצות התורה ותלמוד תורה כנגד כולן", "לשמור" נעמט אריין די מצוות לא תעשה, זיך צו היטן און ניט אדורכפאלן; "ולעשות", מקיים זיין אלע מצוות עשה; און תלמוד תורה כנגד כולן, וואס דאס איז די שווערסטע זאך, און אויך צו דעם קען יעדער איינער אנקומען.
"בפיו ובלבבו ממש מעומקא דלבא באמת לאמיתו בדחילו ורחימו", "בלבבו ממש", ניט אזוי ווי אין פרק י"ז וואו עס איז גערעדט געווארן בלויז פון א געפיל אין די תעלומות הלב; ער קען אנקומען צום הארץ ממש, פון טיפן הארצן, באמת לאמיתו, און אויך צו יראה און אויך צו אהבה.
קומט אויס אז דער אלטער רבי הייבט ארויף דעם מענטשן צו א זייער הויכן מדרגה, א קיום בפועל, אין רעדן, אין תלמוד תורה, אין אהבת השם און אין יראת השם, און דאס אלץ הגם זיין דעת איז קצר און ער האט ניט קיין הארץ צו פארשטיין. ווי אזוי איז דאס מעגלעך? וואו איז דאס קנעפל וואס מ'דריקט און דאס געפיל וועקט זיך אויף? דא איז געקומען דער ארט צו דערקלערן די נקודה וואס מיר האבן שוין אסאך מאל דערמאנט, און פון דא און ווייטער וועלן מיר אין דעם רעדן בהרחבה.
"שהיא אהבה מסותרת שבלב כללות ישראל שהיא ירושה לנו מאבותינו". דער אלטער רבי אנטפלעקט אז עס איז דא א זאך וואס הייסט 'אהבה מסותרת שבלב כללות ישראל'. מ'דארף אבער אפטיילן צווישן דעם סארט אהבה וואס מ'האט ביז אהער גערעדט, און דעם סארט אהבה וואס מ'רעדט פון דא און ווייטער:
אן אהבה וואס דער מענטש שאפט: כדי צו שאפן אן אהבה דארף מען טראכטן, זיך קאנצענטרירן און אנציען דעם גאנצן אפאראט, און דאס איז א זייער שווערע ארבעט אין דער נפש. מוליד זיין א געפיל פון אהבה איז איין סארט עבודה, און מוליד זיין א געפיל פון יראה איז אן אנדער סארט. און די מדרגה וואו יעדער קומט אן איז אנדערש: דער זעלבער טעקסט פון התבוננות וועט דעם איינעם ברענגען צו איין סארט אהבה און דעם צווייטן צו אן אנדער אהבה, אלץ לויט זיינע נתונים, וואס ער האט געירשנט פון זיינע עלטערן און וואס ער טוט טאג טעגלעך. אסאך נתונים מאכן דעם מענטשן מער איידל אדער מער גראב, אבער אלץ איז א תוצאה פון ארבעט.
אן אהבה מסותרת: אן אהבה וואס געפינט זיך ביי יעדן איינעם און איינעם אן קיין שום ארבעט. דאס איז ניט קיין אהבה וואס דער מענטש שאפט, נאר אן אהבה וואס איז דא ביי אים אינעווייניק, וואס איז אין אים אריין בשעת ער איז געבוירן געווארן אלס א איד.
[אפילו 'אהבה רבה' און 'אהבת עולם' וואס ווערן דערמאנט אין שולחן ערוך, זענען אויך אהבות וואס קומען אלס א תוצאה פון התבוננות, און עס זענען דא דערין מדרגות און שטאפלען; די אהבה מסותרת איז אבער אן אינגאנצן אנדער ענין, זי איז דא ביים מענטשן און ער דארף זי ניט שאפן. אפילו א אידיש קינד וואס וואקסט אויף אין דער פרעמד און ווייסט גארנישט, איז די אהבה דא ביי אים].
פון וואנעט איז זי דא? אויף דעם זאגט דער אלטער רבי איין ווארט וואס מ'דארף עס פארשטיין: ירושה. מיר האבן זי באקומען בירושה פון אונדזערע אבות, פון אברהם יצחק און יעקב, און די ירושה גייט אריבער צו יעדן איינעם און איינעם פון זייערע קינדער.
נאר דאס זענען הויכע ווערטער וואס דארפן א ביאור, און דעריבער גיט דער אלטער רבי פאראויס: "רק שצריך לבאר ולהקדים תחלה באר היטב", מ'דארף גוט מבאר זיין פיר זאכן וואס זענען ניט פארשטענדלעך, ווארום ס'איז זייער שווער אפילו איבערצוקייען דעם באגריף 'אהבה מסותרת'. אין דעם פרק אליין וועט ער דערקלערן נאר צוויי פון די פיר ענינים, און אפילו ניט לויט זייער סדר:
"שרש אהבה זו": וואו איז זי איינגעווארצלט? אין וועלכן ארט אין דער נפש געפינט זי זיך? אויף וועלכן חלק אין דער נפש קען מען אנווייזן און זאגן אז דאס איז דער כלי פאר דער דאזיקער אהבה?
"ועניינה": יעדע אהבה, און בכלל יעדער געפיל, האט א מבוקש, וואוהין זי ציט, אין וועלכער ריכטונג זי פירט דעם מענטשן און וואס איז איר ציל. עס איז פאראן איינער וואס זיין מבוקש איז זיך צו פארבינדן מיטן בורא עולם אינערהאלב זיין טאג טעגלעכן ראם, די משפחה, די ארבעט, די טבע און דער גוף; און עס איז פאראן איינער וואס זיין מבוקש איז כלות הנפש, צו אנטלויפן פון אלץ און פארגעסן פון דער וועלט. און וויבאלד די דאזיקע אהבה געפינט זיך אין לב כללות ישראל און יעדער איד האט זי באקומען, און עס הענגט ניט אפ אין אים, דארף מען פרעגן: וואס פונקט האט מען אים געגעבן? וואס איז דער תוכן פון דער אהבה וואס אונדזערע הייליקע אבות האבן אונדז איבערגעלאזט? [ווען דער מענטש שאפט די אהבה, שאפט יעדער איינער עפעס אנדערש; אבער דאס וואס מ'באקומט בירושה הענגט ניט אפ אינעם מקבל. און הגם די שטארקייט קען זיין אנדערש ביי פארשידענע מענטשן, איז אבער דער ציל און די ריכטונג איינס, ווי דער משל פון איינעם וואס פארט קיין תל אביב: דער פארט הונדערט זעכציק, דער אכציק און דער גייט צופוס, אבער די ריכטונג איז איין ריכטונג].
"ואיך היא ירושה לנו": ווי אזוי קען מען ירשענען אן אהבה?
די דריטע פראגע איז באזונדערס אינטערעסאנט. על דרך משל: א טאטע און א זון, יעקב און ראובן. יעקב האט זייער ליב זיין שכן, ווייל דער שכן האט אים געטאן א טובה, ווייל ער איז א ליבלעכער מענטש, און טויזנט און איין סיבות. ווערט אים געבוירן א זון, ראובן: איז דען מחויב המציאות אז אויך ראובן זאל ליב האבן דעם שכן פון זיין טאטן? און זיין אייניקל? און דער אוראייניקל ווייסט בכלל ניט אז עס איז דא אזא שכן, און האט פון אים קיינמאל ניט געהערט.
אזוי אויך האט אברהם אבינו ליב געהאט דעם אייבערשטן. ווי אזוי איז ער געקומען צו דער אהבה? דער מדרש דערציילט אז אברהם האט אנגעהויבן ארומצוגיין און זוכן ווער האט באשאפן די וועלט און ווער האט געשאפן אלץ דאס, "מה רבו מעשיך ה'"; ער האט געלערנט, געפארשט און פארשטאנען, און דאס האט אים דערוועקט צו אהבת השם, ביז ער איז געווען גרייט אפילו מוסר נפש צו זיין אויפן בורא עולם. איז דען מחויב המציאות אז זיין זון, זיין אייניקל און זיין אוראייניקל, און נאך טויזנט יאר און הונדערט דורות, זאלן ליב האבן דעם זעלבן בורא עולם? אברהם האט אים ליב געהאט ווייל ער האט דערויף געלערנט, און זיין אוראייניקל האט דערפון בכלל ניט געהערט.
מידות קען מען טאקע ירשענען, און אפילו דאס איז ניט מחויב המציאות: אויב דער טאטע איז לויט זיין טבע א גוטער מענטש, איז דא א גוטער סיכוי אז אויך זיין זון וועט נייגן צו זיין א גוטער מענטש, ווארום דאס איז א מידה. אבער אן אהבה צו עמעצן באשטימטן איז ניט קיין מידה, נאר א זאך וואס דער מענטש האט אליין אנטוויקלט. אברהם איז ניט געבוירן געווארן מיט אן אהבה צום בורא עולם, נאר, ווי מ'זעט פון די מעשיות אין דער תורה, ער האט זי געשאפן דורך זיין עבודה; און אויב ס'איז אן עבודה, ווי אזוי קען זיין אז זיין אייניקל און אוראייניקל זאלן זי באקומען?
מ'קען אוודאי זאגן זאכן אין הויכע אותיות און פארמאכן דעם ענין: "מיר האבן געזאגט ירושה, מיר האבן געזאגט מיר האבן באקומען". אבער די פראגע איז צי עס איז אויף דעם אויך פאראן אן ערקלערונג. ירושה מיינט אז די זאך גייט אריבער, אז דאס איז א רכוש וואס גייט אריבער פון טאטן צו זון, און ווי אזוי גייט אריבער א זאך וואס דער ערשטער טאטע האט אויף דעם געארבעט? דאס איז די דריטע פראגע.
לסיכום: אין דעם חלק האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויפן חידוש פון פרק י"ח. ביז אהער איז דערקלערט געווארן אז דער וועג צום געפיל גייט דורך א וויסן, דורכן כשרון פון התבוננות, און דורכן אראפברענגען די זאכן פון מוח אין הארצן, א וועג וואס איז באגלייט מיט מניעות און עיכובים, און איז ניט דער חלק פון יעדן. אבער פונעם דיוק אינעם ווארט "מאוד" אינעם פסוק "כי קרוב אליך הדבר מאוד" האבן מיר געלערנט אז עס איז ניטא קיין שום מניעה און עיכוב: אפילו דער וואס זיין דעת איז קצר אין ידיעת השם און ער האט ניט קיין הארץ צו פארשטיין אין גדולת אין סוף ברוך הוא, קען שמור'ן און טאן אלע מצוות התורה, און תלמוד תורה כנגד כולן, בפיו ובלבבו ממש, מעומקא דליבא באמת לאמיתו בדחילו ורחימו. דער טעם דערצו איז די אהבה מסותרת וואס איז אין לב כללות ישראל, וואס איז א ירושה פאר אונדז פון אונדזערע אבות, און אויף איר האט דער אלטער רבי געגעבן פאראויס פיר ענינים וואס דארפן א ביאור, און פון זיי האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויפן שורש פון דער אהבה, איר ענין, און ווי אזוי זי איז א ירושה פאר אונדז פון אונדזערע אבות.
אינעם קומענדיקן חלק וועלן מיר זיך אפגעבן מיטן ביאור פון די דאזיקע פראגעס און מיטן פארשטיין דעם מהות פון דער אהבה מסותרת.