אין פריערדיקן טייל האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויף די קשיות וואס האבן זיך געשטעלט אין די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן: ערשטנס, אז די זאך איז שווער; צווייטנס, אז אין אונדזערע דורות איז דאס נישט שייך; און דריטנס, אז דער וואס איז נישט קיין צדיק איז דערצו בכלל נישט שייך. איצט וועלן מיר זען ווי אזוי דער אלטער רבי איז מיישב די ענינים, און לכתחילה וועלן מיר זיך מדייק זיין אין דעם לשון פונעם פסוק אליין.
די דריי לבושים - מחשבה, דיבור און מעשה - שטייען איינער איבערן אנדערן אין א דרגא-סדר. האט מען געדארפט ריכטן אז דער פסוק זאל אננעמען א קלארן סדר: אדער פון אויבן אראפ ("ובלבבך", "בפיך", "לעשותו"), אדער פון אונטן ארויף ("לעשותו", "בפיך", "ובלבבך"). אבער דער פסוק הייבט דוקא אן מיט "בפיך", וואס איז דער מיטלסטער, גייט ווייטער מיט "ובלבבך", און ענדיקט מיט "לעשותו". וואס איז דער פשט אין אזא מאדנעם סדר?
ערקלערט דער אלטער רבי, אז דער פסוק רעכנט דא נישט אויס דריי זאכן נאר צוויי: דאס ווארט "ובלבבך" איז נישט קיין באזונדערע יחידה פאר זיך, נאר עס שליסט זיך צו צו "לעשותו". הייסט עס, אז דער געפיל וואס איז נאנט צום מענטש איז נישט קיין אקטיווער געפיל וואס שטייט פאר זיך אליין, נאר א געפיל וואס שטופט אים צו דער עשיה, אזוי ווי מיר האבן געלערנט אינעם פריערדיקן פרק.
עס זענען דא צוויי מדריגות אין אהבה:
אהבה אלס א מציאות פאר זיך - א גלוי'דיקע אהבת ה' אין הארצן, אויף וואס מיר זענען באפוילן געווארן אין דער מצוה פון "ואהבת". ווי מיר האבן געלערנט אין פרק י"ד, דער וואס קומט צו דער דרגא האט שוין באקומען זיין שכר אין דער וועלט: די צדיקים זוכן צו זען זייער עולם בחייהם, און דער אויסדרוק דערפון איז די אהבה אין זייער הארצן. אזא אהבה איז א בחינה פון א מתנה.
אהבה שבמוח - א שכלדיקע נטיה, א מסקנא אז עס פאסט און עס איז ריכטיק זיך צו דבק'ן אין השם און מקיים זיין תורה ומצוות. דאס איז נישט קיין ריינער שכל, ווייל דא איז דא א נטיה, און עס ליגט שוין אין דעם א געוויסער געפילישער ממד, נאר וואס, עס איז א געפיל אויף א שכלדיקן ניוואו בלויז. צו דער דרגא קען יעדער מענטש דערגרייכן.
דער תכלית פון א איד אין דער וועלט איז די עשיה בפועל, אזוי ווי דער פסוק זאגט "היום לעשותם", און חז"ל זענען דאס מדייק: היום לעשותם ולמחר לקבל שכרם. וואס מען פאדערט פונעם מענטשן איז דער מעשה, נישט דער געפיל. און פונדעסטוועגן, אן א געפיל איז די עבודה א טרוקענע, דערפאר פאדערט מען פון אים כאטש יענעם געפיל וואס ער קען יא דערגרייכן: דער געפיל וואס שטופט צו דער עשיה.
און וואס איז יענער געפיל? דאס איז דער גאנצער ענין פון פרק ט"ז: דער מענטש איז מתבונן און קומט צו א שכלדיקער מסקנא אז עס פאסט, עס איז ריכטיק, גערעכט און אמת'דיק, און עס איז כדאי פון אלע זייטן זיך אזוי צו פירן. צו דער דרגא איז יעדער מענטש מסוגל צו קומען, און דאס איז דער פירוש אין פסוק "כי קרוב אליך הדבר מאוד בפיך ובלבבך לעשותו".
און פארוואס הייבט דער פסוק דוקא אן מיט "בפיך"? דער אלטער רבי זאגט עס נישט בפירוש, אבער אזוי קומט ארויס פונעם סדר פונעם פסוק: ערשט דארף דער מענטש לערנען מיט'ן מויל, און פון דעם לערנען וועט ער האבן אין וואס זיך צו מתבונן זיין, און פון דער התבוננות וועט ער קומען צו "ובלבבך לעשותו".
אין לשון פונעם אלטן רבי'ן:
"אלא דלעשותו רצונו לומר שהאהבה מביאה לידי עשיית המצוות בלבד" - עס רעדט זיך נישט וועגן אן אהבה אלס א באזונדערע מציאות, נאר וועגן אן אהבה וואס שטופט צו דער עשיה, "שהיא רעותא דלבא שבתעלומות לב" - א התעוררות פון הארצן וואס בלייבט אין די פארבארגענע טיפענישן פון הארצן, "גם כי אינה בהתגלות לבו כרשפי אש" - הגם דער מענטש באווייזט נישט צו קומען צו א גלוי'דיקן, אקטיוון געפיל. צו א גלוי'דיקן געפיל קומען די צדיקים, וואס זייער הארץ איז אין זייער רשות; א געווענליכער מענטש איז דערצו נישט מסוגל, אבער צו אן אהבה אין די תעלומות הלב איז ער גאנץ געוויס יא מסוגל.
"ודבר זה קרוב מאוד ונקל לכל אדם אשר יש לו מוח בקדקדו, כי מוחו ברשותו ויכול להתבונן בו ככל אשר יחפוץ" - דער מוח איז געגעבן אין דער רשות פון מענטשן, און עס ליגט אין זיין האנט זיך אוועקצוזעצן, זיך מתבונן זיין און נוצן דעם מוח ווי ער וויל. "וכשיתבונן בו בגדולת אין סוף ברוך הוא, ממילא יוליד במוחו על כל פנים האהבה לה' לדבקה בו בקיום מצותיו ותורתו" - אין הארצן וועט ער נישט האבן קיין געפיל, אבער אין מוח וועט זיך ביי אים געבוירן אן אהבה, דאס הייסט יענע שכלדיקע נטיה אז עס פאסט און עס איז ריכטיק זיך צו דערנענטערן צו אלוקות, און זי וועט אים אויפמונטערן און שטארקן אין קיום התורה והמצוות בפועל.
און אויב וועט א מענטש זאגן: קומט אויס אז מיין גאנץ לעבן וועל איך נישט האבן קיין געפיל, און וואס איז דער ווערט פון תורה ומצוות אן א געפיל? דערויף ענדיקט דער אלטער רבי "וזה כל האדם" - דער תכלית פונעם מענטשן איז נישט דער געפיל נאר דער מעשה, "כי היום לעשותם כתיב שהיום הוא עולם המעשה המעשה דוקא ולמחר כו' כמו שנתבאר במקום אחר", און דאס מקבל זיין דעם שכר, וואס דאס איז די גלוי'דיקע אהבה, געהערט צו "מחר".
[מען האט געפרעגט א פראגע: מען פאדערט דאך פון א מענטשן עבודת ה' "מתוך שמחה וטוב לבב מרוב כל"? ריכטיק, מען פאדערט א שמחה, אבער אויך זי איז אין דער זעלבער מדריגה: א שמחה און אן אהבה שבמוח, און נישט דוקא א שמחה וואס מען שפירט בגלוי. ווייל קיין מענטש פרייט זיך דאך נישט מיט'ן לייגן תפילין יעדן אינדערפרי אזוי ווי ער וואלט זיך געפרייט מיט א מתנה פון א מיליאן דאלאר; און אפילו אויב די ערשטע מאל איז דא אן התרגשות, ווערט זי מיט דער צייט אלץ קלענער, און אומגעריכט צו קומען דאס הונדערטסטע מאל אזוי ווי דאס ערשטע מאל.
און אזוי אויך איז מיט דער טענה אז די זאך איז "קעגן דעם חוש": טאקע יא, צו קומען צו א גלוי'דיקן געפיל איז נישט נאנט צום מענטשן, און אפילו אויב עס וועט אים געראטן פון צייט צו צייט מיט גרויסע אנשטרענגונגען, קען מען דאס נישט רופן "קרוב אליך". אבער צו קומען צום שכלדיקן געפיל - דאס איז טאקע נאנט, און דאס איז די דרגא אויף וועלכער דער פסוק ציילט].
און פארוואס טאקע וועט דער שכלדיקער געפיל ברענגען צו א מעשה? "והמוח שליט בטבעו ותולדתו על חלל השמאלי שבלב ועל פיו ועל כל האברים שהם כלי המעשה" - דער מוח הערשט פון זיין נאטור איבערן הארץ, איבערן מויל און איבער אלע אברים פונעם גוף וואס זענען די כלי המעשה, און ווען ער הערשט איבער זיי הייבט דער מענטש אן טאן בפועל.
לכאורה איז דא גוט אויסגעקלערט געווארן אז דער מוח איז אין דער רשות פונעם מענטשן, און ווען ער וועט זיך מתבונן זיין וועט ער קומען צו א מסקנא און וועט מקיים זיין. און פונדעסטוועגן זעען מיר אין דער מציאות מענטשן, אז אפילו מען דערקלערט זיי און מען איבערצייגט זיי, רירט עס זיי בכלל נישט אפ, און זייער מוח געבוירט ביי זיי נישט אפילו יענעם שכלדיקן געפיל. איז וואס, זיי האבן נישט קיין מוח?
דערויף זאגט דער אלטער רבי "אם לא מי שהוא רשע באמת". אין דער הגדרה פון "רשע באמת" איז דא אן אריכות, און איינער פון די ביאורים איז אזוי ווי מיר האבן געלערנט אין פרק י"א: עס איז דא א רשע וואס זינדיקט און האט חרטה, און עס איז דא א רשע וואס האט קיינמאל נישט קיין חרטה, און דאס איז א רשע באמת. ביי אזא מענטשן איז די דאזיקע יכולת אוועקגענומען געווארן, און אפילו דער שכלדיקער געפיל ווערט ביי אים נישט געבוירן, "כמאמר רז"ל שהרשעים הם ברשות לבם ואין לבם ברשותם כלל": דער רשע איז דער פולקאמער היפוך פונעם צדיק - דער צדיק הערשט איבער זיין הארץ, און ביים רשע הערשט דאס הארץ איבער אים, און ווען די תאוה שטייט פאר זיינע אויגן איז ער נישט מסוגל אפילו צו עפענען דאס מויל אנטקעגן. "וזה עונש על גודל ועוצם עונם" - די אטומה'דיקייט אליין איז דער עונש אויף גודל ועוצם זיינע עוונות, און עס רעדט זיך וועגן א זעלטענעם מיעוט.
אבער לכאורה איז שווער: די תורה רעדט דאך צו כלל ישראל, און זאגט "כי קרוב אליך הדבר מאוד"? דערויף ענטפערט דער אלטער רבי "ולא דברה תורה במתים אלו שבחייהם קרויים מתים". די תורה רעדט אויפן רוב, און זי רעדט נישט פון א יוצא מן הכלל: נישט פונעם יוצא מן הכלל פון אויבן - די צדיקים גמורים, ביי וועמען איז נאנט אויך די גלוי'דיקע אהבה אין הארצן, נישט נאר "בלבבך לעשותו"; און נישט פונעם יוצא מן הכלל פון אונטן - יענער רשע באמת, וואס ווערט בכלל נישט גערופן לעבעדיק.
און דער ספר התניא לאזט נישט איבער קיין איינעם אינדרויסן פון דער גרעניץ. שוין אין פרק י"א, ווען ער רעדט וועגן דעם רשע וואס האט נישט קיין חרטה, האט דער אלטער רבי באמערקט אז דער ניצוץ אלוקי ווערט ביי אים נישט אינגאנצן אויסגעריסן, נאר ער איז דא. דעריבער גייט ער דא אריבער מיט א שארפן איבערגאנג צום צווייטן פירוש אין דעם ווארט "הדבר" אין פסוק: די עבודת התשובה. אויך ביים רשע איז נאנט "קרוב אליך הדבר מאוד" - נישט דער קיום התורה והמצוות, וואס די יכולת זיך דערצו צו התעורר'ן איז ביי אים פארשטאפט געווארן, נאר די תשובה, וואס דאס קען ער יא טאן.
"כי באמת אי אפשר לרשעים להתחיל לעבוד ה' בלי שיעשו תשובה על העבר תחלה, לשבר הקליפות שהם מסך מבדיל ומחיצה של ברזל המפסקת בינם לאביהם שבשמים" - דער רשע מוז ערשט צעברעכן דעם פארצוים וואס האלט אים אפ פון זיך דערנענטערן, און די דאזיקע ברעכונג ווערט געטאן דורך תשובה.
און ווי אזוי? "על ידי שבירת לבו ומרירות נפשו על חטאיו" - ער דארף זיך מתמרמר זיין אויף זיינע חטאים און צעברעכן זיין הארץ אויפן מצב אין וועלכן ער געפינט זיך, און די שבירת הלב איז דאס וואס עפנט אויף זיין הארץ צום באשעפער, "כמו שכתוב בזהר על פסוק 'זבחי אלקים רוח נשברה לב נשבר וגו'', שעל ידי לב נשבר נשברה רוח הטומאה דסטרא אחרא" (דעם פסוק זאגן מיר יעדן אוונט ביי קריאת שמע שעל המיטה). דער פשט אין זוהר: ביי אלע קרבנות אין ספר ויקרא שטייט דער שם הוי"ה - "ריח ניחוח לה'", און קיינמאל ווערט דארט נישט דערמאנט דער שם אלוקים. איז וואס דען איז א קרבן פאר אלוקים? "זבחי אלוקים רוח נשברה" - נישט קיין בהמה וואס מען ברענגט אלס קרבן, נאר די צעברעכונג פון דער רוח הקליפה אינעם מענטשן אליין. ("ע"ש פרשת פנחס דף ר"מ ופרשת ויקרא דף ח ודף ה' עמוד א' ובפירוש הרמ"ז שם" - דער אלטער רבי ציילט אן אין קלאמערן א סך מראי מקומות אין זוהר, וואו עס ווערט דערקלערט דער חילוק צווישן א קרבן פארן שם הוי"ה און א קרבן פארן שם אלוקים).
"והיא בחינת תשובה תתאה, להעלות ה' תתאה ולהקימה מנפילתה שנפלה אל החיצונים, שהוא סוד גלות השכינה" - אין אגרת התשובה ווערט באריכות דערקלערט אז עס זענען דא צוויי מדריגות אין תשובה: תשובה תתאה און תשובה עילאה. אין שם הוי"ה זענען דא צוויי אותיות ה"א, די ערשטע נאכן יו"ד און די לעצטע צום סוף נאכן וא"ו, און ווען א מענטש זינדיקט פאראורזאכט ער כביכול די נפילה פון דער ה"א, און ווען ער טוט תשובה שטעלט ער זי צוריק אויף איר ארט. דאס איז "תשוב ה'": עס איז דא דאס צוריקשטעלן די ה"א עילאה אויף איר ארט, און עס איז דא דאס צוריקשטעלן די ה"א תתאה. די שבירת הלב געהערט צו תשובה תתאה.
[און עס איז דא דער וואס זוכה איז צו ביידע אינאיינעם אין איין רגע, אזוי ווי רבי אלעזר בן דורדיא, אויף וועמען עס ווערט געזאגט "יש קונה עולמו בשעה אחת", וואס האט אויפגעהויבן די ה"א תתאה און אויך די עילאה, און איז געקומען צו תשובה עילאה, צו דער העכסטער דרגא אין תשובה].
די גלות השכינה ווערט פאראורזאכט פון די מעשים פונעם מענטשן, "כמאמר רז"ל גלו לאדום שכינה עמהם". און די כוונה איז נישט בלויז צו א פיזישן גלות, קיין ארץ אדום, "דהיינו כשאדם עושה מעשה אדום" און פירט זיך ווי עשו: מיט אן אויפפירונג וואס איז נישט ראוי איז ער "מוריד וממשיך לשם בחינת וניצוץ אלקות המחיה נפשו את נפש רוח ונשמה, המלובשים בו בנפש הבהמית מהקליפה שבלבו שבחלל השמאלי המולכת בו בעודו רשע, ומושלת בעיר קטנה שלו". ווייל דער מענטש זינדיקט דאך נישט אליין: נישט נאר דער יצר הרע איז אנוועזנד בשעת'ן חטא, נאר די נפש האלוקית ווערט מיטגעשלעפט מיט אים, און ווי נאר ער פארומריינקט זי גייט זי מיט אים אראפ אין גלות, "ונפש רוח ונשמה כבושים בגולה אצלה" - נישט נאר וואס זיי זענען אין גלות, נאר זיי זענען ביי איר איינגעפאנגען, ווי דערשטיקט אינמיטן א אייזערנעם פארהאנג, און זיי האבן נישט קיין כח זיך אויפצוהייבן. דערפאר מיינט תשובה: צעברעכן דעם פארהאנג און ארויסנעמען זיי פון זייער מצב.
און מיט דעם ענדיקט דער אלטער רבי דעם פרק: "וכשנשבר ליבו בקרבו ונשברה רוח הטומאה והסטרא אחרא, והתפרדו כל פועלי אוון - היא קמה מנפילתה וגם ניצבה כמו שנתבאר במקום אחר".
לכאורה וואלט מען געקענט פרעגן: אויב ביי די צדיקים איז זייער הארץ אין זייער רשות, קומט אויס אז ביי דעם וואס איז נישט קיין צדיק איז זיין הארץ נישט אין זיין רשות; און אויב די רשעים זענען אין דער רשות פון זייער הארץ, קומט אויס אז דער וואס איז נישט קיין רשע איז נישט אין דער רשות פון זיין הארץ. איז וואס, הייסט עס, איז דער מצב פונעם בינוני, וואס איז נישט קיין צדיק און נישט קיין רשע? זיין מצב איז, אז ער האט נישט דעם כח צו הערשן איבער זיין הארץ אזוי ווי א צדיק, אבער ער ליגט אויך נישט אינעווייניק אין זיין הארץ אזוי ווי א רשע. זיין שליטה איז אין דעם, וואס זיין מוח הערשט איבער זיין הארץ אין דער מאס, אז אויב ער האט זיך מתבונן געווען ווי עס דארף צו זיין, וועט די התבוננות אים ברענגען צו דער מסקנא אז עס פאסט און עס איז ריכטיק צו טאן.
בקיצור: אין פרק י"ז האט דער אלטער רבי דערקלערט דאס ווארט "ובלבבך", וואס שטייט נישט פאר זיך אליין נאר שליסט זיך צו צו "לעשותו": וואס איז נאנט צו יעדן מענטשן איז מעורר צו זיין כאטש יענעם געפיל פונעם מוח, וואס געבוירט די מסקנא אז עס פאסט און עס איז ריכטיק מקיים צו זיין תורה ומצוות אין מעשה, און די דאזיקע זאך איז נאנט צו יעדן איינעם, אויך צו דעם וואס איז נישט שייך צו דער דרגא פון די צדיקים, ווייל זיין מוח איז אין זיין רשות און דער מוח הערשט פון זיין נאטור איבערן הארץ און איבער די אברי המעשה. נאך האבן מיר געלערנט אז די תורה האט נישט גערעדט פון די רשעים וואס ווערן גערופן טויטע: ביים רשע באמת איז די יכולת זיך צו התעורר'ן פארשטאפט געווארן אלס אן עונש אויף זיינע עוונות, אבער אויך ביי אים איז "קרוב אליך הדבר מאוד" אין וועג פון תשובה - אין דער שבירת הלב און אין דער מרירות הנפש אויף זיינע חטאים, וואס צעברעכט די קליפות און די מחיצה של ברזל, און הייבט אויף די ה"א תתאה פון איר נפילה.
מיט דעם האבן מיר פארענדיקט דעם ערשטן וועג אין ספר התניא, ווי אזוי א איד זאל קומען צו דער עשיה פון תורה ומצוות. אין פרק י"ח הייבט זיך אן דער צווייטער וועג, א קירצערער און א גרינגערער, מיט וועלכן א מענטש קען מעורר זיין אין זיין הארץ דאס "קרוב אליך הדבר" - און אם ירצה השם וועלן מיר דארט אויך דערגרייכן צו דער באדייטונג פונעם ווארט "מאוד", וועגן וואס מיר האבן נאך נישט גערעדט.