אין פריערדיקן חלק האָבן מיר געלערנט וועגן דעם מענטשן וואָס איז מתבונן אין גדולת השם און עס קומט אים נישט אויס צו דערגרייכן קיין גילוי הרגש. אין דעם חלק וועלן מיר זען וואָס דער אַלטער רבי איז מחדש בײַ אַזאַ מענטשן: הגם ער איז נישט געקומען צו אַ ליבשאַפֿט בהתגלות, איז גענוג די נטיית הלב וואָס ער האָט יאָ דערגרייכט, כּדי אַרײַנצוגעבן אַ חיות אין זײַנע מעשים. און מיר וועלן לערנען די הגהה, וווּ דער אַלטער רבי דערקלערט פֿאַר וואָס עס זײַנען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס קענען בכלל נישט דערגרייכן קיין גילוי הרגש.
לאָמיר נעמען אַ פֿאַל: אַ מענטש לערנט און איז מתבונן אין גדולת השם און אין זײַן ליבשאַפֿט, און ער קומט נישט צו קיין התרגשות. דער שׂכל זאָגט אים אַז דאָ איז פֿאַראַן אַ ממשות, אַז אַזוי דאַרף טאַקע צו זײַן און אַז עס איז ריכטיק מקיים צו זײַן תורה ומצוות; אָבער ער פֿילט נישט יענע התלהבות וואָס ווערט באַשריבן אין די ספֿרים, און צו "ואהבת את ה' אלוקיך" איז ער נישט דערגאַנגען. פֿונדעסטוועגן ציט עס אים שוין אין אַ געוויסער ריכטונג, און ער זאָגט זיך אַליין: יאה ונכון, אַזוי פּאַסט און אַזוי דאַרף מען טאָן. דאָס רופֿט דער אַלטער רבי אָן אַ מין רגש: נישט קיין אַנטפּלעקטער, און עס ברענט נישט אַקטיוו, און פֿונדעסטוועגן איז עס גענוג צו געבן אַ חיות אין דער מעשה. אַ מענטש וואָס טוט די זאַך נאָך דעם ווי ער איז געקומען צו אַ שׂכלדיקן מסקנא אַז אַזוי פּאַסט און אַזוי איז ריכטיק, האָט אין זײַן מעשה דאָ אַ חיות.
די לשון פֿונעם אַלטן רבין: "דהיינו שהלב מבין ברוח חכמה ובינה שבמוחו גדולת אין סוף ברוך הוא" (דאָס הייסט, אַז דאָס האַרץ פֿאַרשטייט מיט דער רוח חכמה ובינה וואָס אין זײַן מוח די גדולת אין סוף ברוך הוא). מען דאַרף זיך אײַנקוקן אין דער לשון "הלב מבין": זינט ווען פֿאַרשטייט דאָס האַרץ? דאָס האַרץ פֿילט! נאָר דאָ ווערט דאָס האַרץ אַ שותּף אין דער וועלט פֿונעם שׂכל, און עס נייגט זיך שוין אין אַ געוויסער ריכטונג און זאָגט אַז אַזוי דאַרף צו זײַן, נישט מיט אַ שטאַרקן רגש, אָבער על כל פּנים מיט אַ נטיה.
און וואָס פֿאַרשטייט ער? "דכולא קמיה כלא חשיב ממש" (אַז אַלץ איז פֿאַר אים ממש ווי גאָרנישט), אַז די גאַנצע בריאה איז כאין ואפס אַנטקעגן דעם אויבערשטן. דאָס איז אַ שׂכלדיקע הבנה, צו וועלכער מען קען דערגרייכן לויט אַ מסודרדיקן סדר ההתבוננות. און דערפֿאַר, "אשר על כן יאתה לו יתברך שתכלה אליו נפש כל חי לידבק ולהכלל באורו" (דערפֿאַר פּאַסט עס אים יתברך אַז די נפֿש פֿון יעדן לעבעדיקן זאָל זיך צו אים כּלה זײַן, זיך צו דבֿק זײַן און אַרײַנגענומען ווערן אין זײַן ליכט), עס פּאַסט און עס איז ריכטיק אַז די גאַנצע בריאה זאָל זיך צו אים מבטל זײַן, אַזוי ווי מיר זאָגן "כל ברך לך תכרע וכל קומה לפניך תשתחווה". און נישט נאָר דאָס, נאָר "וגם נפשו ורוחו אשר בקרבו" (און אויך זײַן נפֿש און רוח וואָס אין אים), אויך אויף זיך אַליין זאָגט ער אַז אַזוי פּאַסט און אַזוי דאַרף צו זײַן: צו זײַן כּלות אליו בחשיקה וחפֿיצה. ער פֿאַרשטייט אַז דאָס איז די גישה און דאָס איז די ריכטונג, הגם צו דער ליבשאַפֿט אַליין איז ער נישט דערגאַנגען. דער מסקנא, אַז יאה ונכון אַזוי זיך צו פֿירן, איז דער העכסטער שוועל וואָס ער דערגרייכט.
פֿאַר וואָס קומט ער נישט העכער פֿון דעם? דערויף דערקלערט דער אַלטער רבי אין דער הגהה אין די קלאַמערן, אַז דאָס קומט נישט דערפֿון וואָס ער האָט זיך נישט גענוג מתבונן געווען, און אויך נישט דערפֿון וואָס מען האָט אים נישט געגעבן דעם פּאַסיקן חומר, נאָר ווײַל זײַן נשמה איז פֿון אַזאַ בחינה וואָס קען נישט מער ווי דאָס: "והסיבה לזה היא מפני היות המוחין שלו ונפש רוח נשמה שלו" (און די סיבה דערצו איז ווײַל זײַנע מוחין און זײַן נפֿש רוח נשמה זײַנען), יענער איד וואָס קען נישט אויפֿוועקן קיין גילוי הרגש, "מבחינת עיבור והעלם תוך התבונה ולא מבחי' לידה והתגלות כידוע לי"ח" (פֿון דער בחינה פֿון עיבור און העלם אין דער תבונה, און נישט פֿון דער בחינה פֿון לידה און התגלות, ווי עס איז באַקאַנט פֿאַר די יודעי חן).
ווי מיר האָבן געלערנט אין פּרק ג', שטאַמען די צען כּוחות הנפֿש פֿונעם מענטשן פֿון די עשר ספֿירות העליונות, און אַלע נשמות וואָס קומען אַראָפּ אין דער וועלט גייען דורך זיי. און אָט: פּונקט ווי אין גשמיות איז דאָ אַ קינד וואָס איז שוין אַרויס אין דער וועלט און דאָ אַן עובר וואָס געפֿינט זיך נאָך אין מוטערס בויך, און פּונקט ווי אין רגש איז דאָ אַ רגש בגילוי און אַ רגש וואָס בלײַבט ווי אַן עובר אין העלם, אַזוי אויך אין די ספֿירות העליונות: עס זײַנען פֿאַראַן ספֿירות וואָס זײַנען אַרויס אין אַ גילוי, און עס זײַנען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס געפֿינען זיך נאָך אין העלם, כּבֿיכול אינעווייניק אין די מוחין, אין חכמה בינה ודעת.
נשמות וועמענס גילוי קומט פֿון די מידות אַזוי ווי זיי זײַנען בגילוי, וועלן, ווען זיי וועלן זיך מתבונן זײַן אין גדולת השם, יאָ דערגרייכן אַ רגש בגילוי. אָבער נשמות וואָס זײַנען נאצל געוואָרן און געקומען פֿון די מידות אַזוי ווי זיי זײַנען נאָך בהעלם ובהסתר, וועלן נישט קומען צו קיין גילוי הרגש. מען איז זיי נישט מאשים דערין: אַזוי זײַנען זיי באַשאַפֿן געוואָרן, און דאָס איז אַ פֿאַקט. און מצד עצמה איז דאָס אַ זייער הויכע געטלעכע דרגא, ווײַל איר מקור איז אין אַ דרגא וואָס איז בהעלם.
[און פֿונדעסטוועגן איז דאָס קיין פּטור נישט פֿון דער עבֿודה: די אהבה מסותּרת איז געגעבן געוואָרן יעדן איד כּדי ער זאָל מיט איר דינען זײַן באַשעפֿער, און זי געפֿינט זיך אין אים בפֿנימיות, ווײַל זיך אַליין האָט דער מענטש תּמיד ליב. אויב ער מיט זיך נישט אָן מיטן שׂכל צו דערגרייכן די ליבשאַפֿט וואָס איז דאָ און איז פֿאַרבאָרגן אין אים, און זי אַרויסצוברענגען אין אַן אהבת השם, איז דאָס בבחינת גזל. דער אויבערשטער גיט נישט יעדן איינעם די זעלבע מאָס, אָבער פֿון יעדן איינעם פֿאָדערט מען ער זאָל אויסניצן דעם פּאָטענציאַל וואָס מען האָט אים געגעבן.]
עס זײַנען פֿאַראַן עטלעכע מדרגות אין יראת שמים:
די גרונט־מדרגה, אויף דער מדרגה פֿון דער נפֿש: אַ באַשלוס מקבל צו זײַן אויף זיך עול מלכות שמים, סײַ ער פֿאַרשטייט און סײַ ער פֿאַרשטייט נישט, סײַ ער פֿילט און סײַ ער פֿילט נישט, נאָר ער טוט ווײַל ער איז ירא. צו דער מדרגה קען און דאַרף יעדער איינער דערגרייכן.
אַ העכערע מדרגה: נישט בלויז אַ באַשלוס פֿון קבלת עול, נאָר ער פֿאַרשטייט אויך און פֿילט אין אַ געוויסער מאָס אַז אַזוי איז ריכטיק צו טאָן.
נאָך אַ העכערע מדרגה: אַז ער איז ירא כּפּשוטו, אַזוי ווי די אמתע הרגשה פֿון יראה וואָס הייבט זיך אויף בײַם מענטשן אין די ימי התשובה.
יעדער איינער איז מחויבֿ צו קומען צו יראת שמים, אָבער צו וועלכער מדרגה ער וועט קענען דערגרייכן, הענגט אָפּ אין די נתונים וואָס מען האָט אים געגעבן. אַ משל דערצו: אַן אויטאָ וואָס זײַן מאַקסימאַלע באַשלייניקונג איז אַזוי און אַזוי, קען זיך נישט פֿאַרמעסטן מיט אַן אויטאָ וואָס האָט אַ העכערע. אַפֿילו ער וועט דריקן דעם גאַז ביזן סוף, וועט ער נישט דערגרייכן די גיכקייט וואָס זײַן חבֿר דערגרייכט, און מען פֿאָדערט אויך נישט פֿון אים ער זאָל דערגרייכן דאָס, נאָר דעם מאַקסימום וואָס ער אַליין קען. אַזוי זאָגט דאָ דער אַלטער רבי: די נשמה פֿונעם מענטשן איז פֿון אָנהייב אָן באַשאַפֿן געוואָרן מיט אַ געוויסן מאַקסימום. עס איז דאָ אַזאַ וואָס קען דערגרייכן אַן אַקטיוון און אַנטפּלעקטן רגש, און עס איז דאָ אַזאַ וואָס קען נישט.
מען דאַרף אונטערשטרײַכן: דער אַלטער רבי קומט דאָ נישט באַרויִקן דעם מענטשן וועגן זײַן שׂכר. דאָס איז בכלל נישט דער נקודה, און דער שׂכר איז נישט די פּראָבלעם. די פֿראַגע איז אַן אַנדערע: אַזוי ווי דער רגש איז לכאורה נויטיק כּדי צו מאַכן בליִען די מעשה און זי אויפֿצוהייבן, אויב איך וועל נישט דערגרייכן קיין רגש, ווי אַזוי וועט זיך מײַן מעשה אויפֿהייבן, און פֿעלט דען עפּעס אין מײַן עבֿודת השם? דערויף ענטפֿערט דער אַלטער רבי: אַפֿילו דו ביסט געקומען בלויז ביז דער מדרגה וווּ דו זאָגסט "יאה ונכון", איז דאָס אַ מינימאַלער מין רגש, אָבער ס'איז דײַן רגש, און ער איז דער וואָס וועט אָנצינדן דעם מאָטאָר און אויפֿהייבן דײַנע מעשים, און ער איז גאַנץ כּשר.
און צו דעם קומט יעדער איינער: יעדער וואָס הערט די ריכטיקע ענינים קומט אין זײַן אינעווייניק צו אַ שׂכלדיקן באַשלוס, מיט אַ ביסל רגש צוזאַמען: עס לוינט זיך דאָס צו טאָן, ס'איז ריכטיק דאָס צו טאָן, איך בין איבערצײַגט אַז דאָס איז דער אמת. די זאָג, אָדער די הרגשה, פֿון וועלכער דער אַלטער רבי רעדט דאָ, איז אַן אויסגעצייכנטע הרגשה, ווײַל העכער פֿון איר קען נישט יעדער איינער דערגרייכן. פֿון צײַט צו צײַט קען זײַן אַז אַ מענטש וועט דערגרייכן נאָך עפּעס, אָבער נישט בקבֿיעות.
בסוף פּרק ה' אין שיר השירים שטייט: "קול דודי דופֿק", דער אויבערשטער קומט און קלאַפּט אָן בײַ דער טיר פֿון יעדן איינעם, אָבער ער בלײַבט דרויסן. ער קלאַפּט און זאָגט צום מענטשן: וועק זיך אויף, שטיי אויף אין דער פֿרי, ס'איז צײַט צו דאַוונען, און ער בעט זיך: "פּתחי לי אחותי רעייתי יונתי תמתי". און וואָס ענטפֿערט מען אים? "פּשטתי את כּותנתי איככה אלבשנה, רחצתי את רגליי איככה אטנפֿם": איך ליג, ווי אַזוי זאָל איך איצט אויפֿשטיין און אַרויסגיין? אָבער ווײַטער שטייט "דודי שלח ידו מן החור": ווען ער קומט אַרײַן אינעווייניק און קלאַפּט נישט פֿון דרויסן, איז תּיכּף "מעי המו עליו" און "קמתי אני לפּתוח לדודי". ווען דער מלך ציט דעם מענטשן פֿון זײַן זײַט, איז נישטאָ קיין שום פּראָבלעם, און ער לויפֿט צו אים.
אַזוי איז געווען בײַ מתּן תורה, וווּ עס שטייט "כּפֿה עליהם הר כּגיגית". אַ משל צו איינעם וואָס מען וואַרפֿט אים אַרײַן אין אַ גרוב מיט לייבן: מן הדין האָט ער אַ בחירה חפֿשית צי מורא צו האָבן צי נישט, אָבער למעשה איז ער ווי געצוווּנגען, ווײַל ס'איז שווער צו געפֿינען איינעם וואָס זאָל דאָרט שטיין און נישט מורא האָבן. און אַזוי אויך פֿאַרקערט: אַ מענטש וואָס מען פֿירט אים אַרײַן אין אַ וועלט פֿון ליבשאַפֿט, ווי בײַם מעמד הר סיני, ווען דער אויבערשטער האָט געוויזן אידן זײַן גרויסע ליבשאַפֿט, האָבן זיי דען געקענט זאָגן "מיר ווילן נישט"? אַ בחירה חפֿשית איז געווען, אָבער אַזאַ בחירה וווּ דער מענטש איז נישט בכוח צו זאָגן "ניין".
נאָר דאָס איז נישט קיין חכמה, ווײַל אויב מען שפּאַרט זיך בלויז אָן אויף אַן התעוררות וואָס קומט פֿון אויבן, קען מען תּיכּף נאָך דעם מאַכן דעם עגל. און אַזוי איז טאַקע געווען: גלײַך נאָך מתּן תורה האָט מען געמאַכט דעם עגל, און מען האָט נישט געהאַט קיין שום פּראָבלעם איבערצוגיין פֿון איין עק צום אַנדערן, ווײַל עס איז געקומען פֿון אויבן אָן קיין שום אַרײַנלייגן.
נישט אַזוי איז בײַ דער עבֿודה פֿון וועלכער דער אַלטער רבי רעדט אין תניא: דאָ לייגט דער מענטש אַרײַן, און טאַקע וועט דאָס וואָס ער וועט דערגרייכן זײַן קליין און וועט נישט צוקומען צו קיין גרויסן מאַקסימום. צו דער ליבשאַפֿט פֿון מתּן תורה, ווער קומט צו? און אַפֿילו ער וועט דערגרייכן אַ ביסל דערפֿון, וועט דאָס נישט זײַן אַפֿילו דער קצה הקצה פֿונעם "נעשׂה ונשמע" פֿון הר סיני. און פֿונדעסטוועגן איז דער ווערט פֿיל גרעסער, ווײַל דער מענטש האָט אַליין אַנטשיידן און באַשלאָסן אַז אַזוי איז ריכטיק. דאָס קומענדיקע מאָל, ווען ער וועט קומען צו אַ נסיון, וועט ער טראַכטן צוויי מאָל איידער ער וועט פֿאַלן; אפֿשר וועט ער בײַשטיין און אפֿשר נישט, און אויב ער וועט פֿאַלן וועט אים וויי טאָן, ווײַל אין אים זײַנען שוין פֿאַרזייט געוואָרן די זאָמען פֿון דער הכּרה אַז עס פּאַסט זיך מבטל צו זײַן צו אים יתברך, און אַז אויך זײַן נפֿש און רוח פּאַסן צו דעם. אַזאַ רגש איז ווערט אַ פֿאַרמעגן, און דאָס איז די חיות וואָס אַ מענטש קען און דאַרף אַרײַנלייגן אין זיך.
לאָמיר פֿאַרענדיקן מיט די לעצטע צוויי שורות אויפֿן בלאַט: "וגם נפשו ורוחו אשר בקרבו כך יאתה להן להיות כלות אליו בחשיקה וחפיצה לצאת מנרתקן" (און אויך זײַן נפֿש און רוח וואָס אין אים, אַזוי פּאַסט זיי צו זײַן כּלות צו אים מיט אַ חשק און אַ באַגער אַרויסצוגיין פֿון זייער נאַרטיק), דער נאַרטיק איז דער גוף, "לדבקה בו" (זיך צו דבֿק זײַן אין אים). דער מענטש זאָגט: איך פֿאַרשטיי אַז אַזוי פּאַסט און אַזוי דאַרף מען טאָן, "רק שבעל כרחן חיות וצרורות בו כאלמנות חיות" (נאָר וואָס, בעל כּרחן לעבן זיי און זײַנען געבונדן אין אים, ווי לעבעדיקע אַלמנות). איך פֿיל אַז מײַן נשמה געפֿינט זיך אין גוף בעל כּרחה, ווײַל לפֿי האמת וואָלט זי איצט געדאַרפֿט זײַן אין אַ כּלות הנפֿש, זיך אויסגיסן צום אויבערשטן און בעטן בלויז אלוקות, נאָר וואָס, זי איז געבונדן און אײַנגעבונדן אין גוף.
און וואָס איז דער פּשט "אלמנות חיות"? אַ לעבעדיקע אַלמנה הייסט אַ פֿרוי וועמענס מאַן איז פֿאַרשוווּנדן און מען ווייסט נישט וווּ ער איז, וואָס מען רופֿט אַן עגונה. זי קען נישט חתונה האָבן מיט אַן אַנדערן, ווײַל זי איז נאָך געבונדן צו איר מאַן, הגם למעשה האָט זי שוין נישט קיין מאַן, און אַלע סימנים שבעולם ווײַזן איר אַז ער איז נישט צווישן די לעבעדיקע, און זי וויל חתונה האָבן, און זי קען נישט. אַזוי זאָגט זיך דער איד: מײַן נשמה איז ווי אַ לעבעדיקע אַלמנה, זי וויל זיך צוביַנדן צום אויבערשטן, און זי פֿאַרשטייט אַז דער גוף איז ווי אַ מת און אַז די תאוות העולם זײַנען נישט ווערט גאָרנישט, און פֿונדעסטוועגן איז זי געבונדן אין אים, און דער גוף לאָזט זי בשום אופֿן נישט זיך אויפֿהייבן. ער פֿאַרשטייט אַז דער גוף שטערט בלויז, אָבער על כל פּנים פֿאַרשטייט ער אַז אַזוי איז ריכטיק צו טאָן, און די הבֿנה אַליין איז דער גרונטיקער רגש, וואָס אויב אַ מענטש קומט צו אים, האָט ער על כל פּנים די חיות.
בקיצור: אין דעם חלק האָבן מיר געלערנט אַז אויך דער וואָס קומט נישט צו קיין גילוי הרגש, נאָר בלויז צו אַ הבֿנה אין האַרצן אַז יאה ונכון זיך מבטל צו זײַן צו אים יתברך, איז דאָס גענוג צו געבן אַ חיות אין זײַנע מעשים. מיר האָבן געזען אין דער הגהה, אַז די סיבה וואָס עס זײַנען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס קענען נישט קומען צו קיין גילוי הרגש ליגט אין מקור זייער נשמה, פֿון די מוחין וואָס אין בחינת עיבור והעלם, פּונקט ווי עס זײַנען פֿאַראַן ספֿירות בגילוי און ספֿירות וואָס זײַנען בהעלם. מיר האָבן זיך אָפּגעשטעלט אויף די מדרגות אין יראת שמים, און דערויף אַז פֿון יעדן מענטשן פֿאָדערט מען נאָר אויסצוניצן זײַן אייגענעם מאַקסימום, און דאָך איז ער מחויבֿ זיך צו מיִען אויפֿצודעקן די אהבה מסותּרת אין זיך. אויך האָבן מיר געלערנט אַז אַן התעוררות וואָס קומט פֿון אויבן ("דודי שלח ידו מן החור") איז פֿאַר זיך אַליין נישט קיין בת־קיימא, בעת די אייגענע עבֿודה, הגם זי איז אַ קליינע, איז איר ווערט אַ גרויסער; און מיר האָבן פֿאַרענדיקט מיט דער לשון "כאלמנות חיות" וועגן דער נשמה וואָס איז געבונדן אין גוף בעל כּרחה.
מיר האָבן זיך אָפּגעשטעלט כּמעט אין מיטן ענין, און אין קומענדיקן חלק וועלן מיר, אם ירצה השם, ממשיך זײַן פֿונעם אָרט וווּ מיר האָבן אויפֿגעהערט.