דער דאָזיקער קאַפּיטל אין שיר השירים ברענגט אונדז צו איינעם פֿון די פּסוקים וואָס חזרט זיך איבער אין שיר השירים דריי מאָל: "הִשְׁבַּעְתִּי אֶתְכֶם בְּנוֹת יְרוּשָׁלָ͏ִם". די דאָזיקע דרייפֿאַכיקע חזרה איז נישט בדרך מקרה, און חכמינו זכרונם לברכה האָבן פֿון דעם געלערנט אַ גרויסן יסוד אין דער הנהגה פֿון גלות און גאולה. מיר וועלן מעיין זיין אין די פּסוקים, אין די ווערטער פֿון דער גמרא אין כתובות, און אינעם וואונדערלעכן ביאור פֿונעם בעל "זרע שמשון" איבער דעם ענין פֿון דחיקת הקץ.
הִשְׁבַּעְתִּי אֶתְכֶם בְּנוֹת יְרוּשָׁלַ͏ִם בִּצְבָאוֹת אוֹ בְּאַיְלוֹת הַשָּׂדֶה אִם תָּעִירוּ וְאִם תְּעוֹרְרוּ אֶת הָאַהֲבָה עַד שֶׁתֶּחְפָּץ׃ (ב, ז) - איך באַשווער אייך, טעכטער פֿון ירושלים, ביי די הערשן אָדער ביי די הילצן פֿונעם פֿעלד, צי איר וועט אויפֿוועקן און צי איר וועט דערמונטערן די ליבע ביז זי וועט באַגערן.
הִשְׁבַּעְתִּי אֶתְכֶם בְּנוֹת יְרוּשָׁלַ͏ִם בִּצְבָאוֹת אוֹ בְּאַיְלוֹת הַשָּׂדֶה אִם תָּעִירוּ וְאִם תְּעוֹרְרוּ אֶת הָאַהֲבָה עַד שֶׁתֶּחְפָּץ׃ (ג, ה) - איך באַשווער אייך, טעכטער פֿון ירושלים, ביי די הערשן אָדער ביי די הילצן פֿונעם פֿעלד, צי איר וועט אויפֿוועקן און צי איר וועט דערמונטערן די ליבע ביז זי וועט באַגערן.
הִשְׁבַּעְתִּי אֶתְכֶם בְּנוֹת יְרוּשָׁלָ͏ִם מַה תָּעִירוּ וּמַה תְּעֹרְרוּ אֶת הָאַהֲבָה עַד שֶׁתֶּחְפָּץ׃ (ח, ד) - איך באַשווער אייך, טעכטער פֿון ירושלים, פֿאַרוואָס זאָלט איר אויפֿוועקן און פֿאַרוואָס זאָלט איר דערמונטערן די ליבע ביז זי וועט באַגערן.
לויטן פשוטו של עניין: כלל ישראל געפֿינט זיך אין גלות, פֿאַרשקלאַפֿט אונטער די אומות העולם, און זיי באַשווערן די אומות - "בנות ירושלים" - אַז זיי זאָלן נישט אָנרעדן און פֿאַרפֿירן ישראל זיך אָפּצוטאָן פֿונעם אויבערשטן. און פֿאַרוואָס ווערן די אומות אָנגערופֿן אַזוי? רש"י אין שיר השירים (א, ה) ערקלערט דעם ענין. נאָר לכאורה וואָלט דאָך געווען גענוג מיט איין פּסוק, פֿאַרוואָס דריי מאָל? אויף דעם קומט די גמרא און לערנט אונדז אַז דאָס זענען באַזונדערע שבועות וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשוווירן.
די גמרא אין כתובות (פרק י"ג, דף קי"א ע"א) זאָגט: אָמר רבי חנינא, די דאָזיקע דריי שבועות פֿאַר וואָס זענען זיי? איינע - שלא יעלו ישראל בחומה, אַז כלל ישראל זאָל נישט אַרויפֿגיין צוזאַמען מיט כוח ווי אַ מויער. און איינע - וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשוווירן כלל ישראל אַז זיי זאָלן נישט רעבעלירן קעגן די אומות העולם. און איינע - וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשוווירן די אומות העולם אַז זיי זאָלן נישט פֿאַרשקלאַפֿן ישראל מער פֿונעם שיעור.
"שלא יעלו בחומה" באַטייט: עם ישראל געפֿינט זיך אין גלות, און ס'איז פֿאַראַן אויף זיי אַן איסור אַרויסצוגיין פֿונעם גלות ביד רמה ובזרוע נטויה, אַרויסצוגיין פֿון אונטער דעם שעבוד פֿונעם גלות מיט כוח און מיט אַ שטאַרקער האַנט. די צווייטע שבועה - שלא ימרדו באומות; וויבאַלד מיר זענען אונטער זייער האַנט, האָט אונדז דער באַשעפֿער באַשוווירן נישט צו רעבעלירן קעגן זיי. און די דריטע שבועה איז געווענדעט צו די אומות אַליין - אַז זיי זאָלן נישט פּײַניקן און פֿאַרשקלאַפֿן ישראל מער ווי געהעריק.
מען דאַרף וויסן אַז סאַטמאַר, רבי יואליש, האָט זייער מאריך געווען אינעם ענין פֿון די דאָזיקע שבועות, און ער האָט אַ גאַנצן ספר אויף די דריי שבועות. זייער עיקר יסוד נעמט זיך פֿון דער דאָזיקער נקודה, אַז ישראל איז געוואָרנט און באַשוווירן נישט אַרויפֿצוגיין בחומה, און אין דער עליה צו באַזעצן ארץ ישראל און אַרויסגיין פֿון אונטער דער האַנט פֿון די פעלקער זעען זיי אַ מין עלייה בחומה, גלייך ווי מען גייט אַרויף און מען רעבעלירט קעגן די אומות כדי מיישב צו זיין דאָס לאַנד. מיר וועלן דאָ נישט אַרײַנגיין אין דער גאַנצער מחלוקת, נאָר כדי מיר זאָלן וויסן אַז עס איז פֿאַראַן אַזאַ שיטה וואָס מאַכט אַ רעש אויף דעם ענין.
און רבי לוי האָט געזאָגט: פֿאַר וואָס זענען די דאָזיקע זעקס שבועות? ווײַל אין יעדן פֿון די דריי פּסוקים זענען פֿאַראַן צוויי לשונות פֿון שבועה - "אם תעירו" און "אם תעוררו". קומט אויס אַז אין דריי פּסוקים, ווען יעדער איינער איז כּפול, זענען אין גאַנצן דאָ זעקס שבועות. זאָגט די גמרא: תלתא הני דאמרן - דריי זענען די וואָס מיר האָבן דערמאָנט; ואינך - די אַנדערע דריי שבועות: שלא יגלו את הקץ (אַז מען זאָל נישט אַנטפּלעקן דעם קץ פֿון דער גאולה), שלא ידחקו את הקץ (אַז מען זאָל נישט שטופּן און צווינגען די גאולה פֿאַר דער צייט), ושלא יגלו הסוד לאומות העולם (און אַז מען זאָל נישט אויפֿדעקן דעם סוד פֿאַר די פעלקער פֿון דער וועלט).
וואס איז דער גדר פון דחיקת הקץ? מערן און מפציר זיין אין תפילה אז דער קץ זאל קומען. און וואס איז דער שיעור? וויפיל ווערט גערעכנט פאר "מרבה זיין"? דער מגיד מדובנא זאגט אז מיר האבן אין דעם נישט קיין קלארן שיעור: וואס איז דער גרעניץ צווישן בעטן אויף דער גאולה ווי עס דארף צו זיין, ביז דחיקת הקץ.
נאר היינטיגע צייטן קען מען דאס יא אביסל פארשטיין, ווען מען זעט פעולות וואס פארשידענע עלעמענטן טוען - למשל, מען זעצט אוועק א בית דין כדי צו פסק'ענען דא אונטן אז דער קדוש ברוך הוא איז מחויב צו ברענגען די גאולה. דא הייבט מען שוין אן צו פארשטיין וואס מיינט דחיקת הקץ. דאס זענען אומלעגיטימע פעולות. וואס איז דער היתר צו קומען און אוועקזעצן א בית דין כדי מחייב צו זיין דעם אויבערשטן צו ברענגען די גאולה? דער רבונו של עולם ווייסט דאך ווען עס איז די צייט פון דער גאולה, און ער וועט זי ברענגען "בעתה" אדער "אחישנה" - אבער נישט מיט כוח, און נישט אז דו זאלסט כביכול צוצווינגען דעם קדוש ברוך הוא. און וויפיל דו וועסט שרייען אז דו ווילסט משיח יעצט, איז נאך אלץ דא א וועג און א צורה, און מיר זענען נאך אלץ געווארנט נישט צו דרוקן דעם קץ.
די ווייטערדיגע שבועה איז נישט אויפצודעקן דעם קץ. עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געוואוסט דעם קץ, און זיי זענען געווארנט געווארן אים נישט אויסצוזאגן. שוין ביי דניאל ווערט געזאגט "וסתום וחתום הדברים עד עת קץ" - איז דאך געווען אן אזהרה אז די זאכן זאלן בלייבן פארחתמ'עט. "שבוע, שבועים" - וואס פונקטליך איז דער כוונה? וויפיל פעדערס זענען צובראכן געווארן ביים פרובירן צו פארשטיין די חשבונות פון דניאל.
אויפן גר"א שטייט אז ער האט געוואוסט דעם קץ, און ער האט אים מרמז געווען אויף איינע פון זיינע ערטער, און ער האט געשריבן: "ומשביע אני שכל מי שמבין את הרמז שלא יגלה אותו". מען דערציילט אז אמאל איז געווען א תלמיד חכם וואס האט געזאגט אז עס איז אים געלונגען אויפצודעקן דעם רמז פונעם גר"א, און ער האט מודיע געווען אז אויף מארגן וועט ער קומען און דאס מגלה זיין אין בית המדרש. צומארגנס איז ער געקומען אין בית המדרש, און ווען ער האט געוואלט רעדן האבן זיך זיינע פנים פארדרייט און ער האט נישט געקענט ארויסברענגען קיין ווארט. פון דעם זעט מען, קודם כל, אז ער האט לכאורה טאקע באוויזן ארויסצוקריגן דעם רמז.
און צווייטנס, פרעגט מען: וואס באדייט "משביע אני"? איינער וואס באשווערט מיך אין זיין ספר - איז דאס דען מחייב פאר מיר? בין איך דען געשווירן געווארן? דער כלל איז דאך אז מען דארף אז איינער זאל מיר באשווערן און איך זאל ענטפערן אמן; כל זמן איך האב נישט געזאגט אמן, איז אין דער שבועה גארנישט. און אפילו ווען איך וואלט געזאגט אמן אויף א שבועה שבכתב, איז דאס נישט קיין שבועה. נאר מען ערקלערט אז דער גר"א האט גארנישט געמיינט צו באשווערן, נאר אז אין די ווערטער אליין - "ומשביע אני שלא לגלות" - ליגט באהאלטן דער רמז צום קץ הגאולה. און עס איז מקובל ביי אונז, פון משפחת גריינמן, אז אויך דער חזון איש האט געוואוסט די צייט פון דער גאולה, ועוד. און יעדער וואס ווייסט די צייט פון דער גאולה איז מצווה דאס נישט אויסצוזאגן און נישט צו פארשפרייטן.
זאגט דער רב: עס איז דא מדייק צו זיין, וויאזוי האט דער קדוש ברוך הוא באפוילן מען זאל נישט דרוקן דעם קץ, אז מען מוז משלים זיין די באשטימטע צייט - חז"ל האבן דאך געזאגט "זכו - אחישנה"? דאס הייסט: דער איסור צו דרוקן דעם קץ איז פארשטענדליך ווען עס רעדט זיך פון "בעתה", פונעם באשטימטן זמן וואס מען טאר נישט אנרירן. אבער אז עס איז פאראן א מהלך פון "אחישנה" - אדרבה, כלל ישראל זאלן טון מצוות, זיך אויסלייטערן, און דורך דעם צואיילן דעם קץ. און אויב עס איז פאראן א מעגליכקייט צו פארפריערן, פארוואס זאל איך נישט מערן מיט תפילות און בקשות און פארפריערן די גאולה?
און מען קען זאגן, אז דער טעם איז וויבאלד חז"ל האבן געזאגט אין מדרש אויפן פסוק "ויהי מקץ": הדא הוא דכתיב "קץ שם לחושך" - א געוויסע צייט איז געגעבן געווארן פאר דער וועלט וויפיל יאר זי זאל פארברענגען אין דער פינצטערניש. ומאי טעמא "קץ שם לחושך"? ווייל כל זמן דער יצר הרע איז אויף דער וועלט, איז פאראן פינצטערניש און צלמוות אויף דער וועלט; ווערט דער יצר הרע אויסגעריסן פון דער וועלט, איז נישטא מער קיין פינצטערניש און צלמוות אויף דער וועלט.
דער מדרש ווערט געזאגט אויף "ויהי מקץ שנתיים ימים ופרעה חולם" - וואס איז דא דער ענין פון א "קץ"? אז עס האבן זיך געענדיגט צוויי יאר און יוסף איז ארויס פון פינצטערניש צום ליכטיגקייט. און אויף דעם טייטשט דער מדרש דעם פסוק אין איוב: "קץ שם לחושך ולכל תכלית הוא חוקר אבן אופל וצלמוות".
און דא ליגט א גרויסער יסוד וואס דער סטייפלער פלעגט כסדר איבערחזרן: יעדע שלעכטע זאך - זאלסטו וויסן אז "קץ שם לחושך", דער אויבערשטער האט איר אוועקגעשטעלט א גרענעץ. איינע פון די מערסט צעשטערישע זאכן וואס טוען וויי דעם מענטש איז ווען ער זעט א צרה און ער איז זיכער אז זי האט נישט קיין שיעור, אז זי גייט זיך קיינמאל נישט ענדיגן. אויף דעם פלעגט דער סטייפלער זאגן: זאלסט וויסן, קץ שם לחושך. ווען דער קדוש ברוך הוא גוזר א שלעכטע גזירה - האט ער איר אפגעקעצלט, זי האט א באשטימטע צייט. יוסף הצדיק זיצט אין בית האסורים צוועלף יאר, און עס זעט אויס ווי ער גייט דארט בלייבן אויף אייביג - און עס זענען פאראיבער צוויי יאר טעג און אט איז ער אינדרויסן, און נישט נאר אינדרויסן נאר א מלך. מען דארף פארשטיין אז פאר יעדע זאך אויף דער וועלט איז פארהאן א קץ, אויך פאר די שלעכטע גזירות, און מען טאר זיך נישט צוברעכן.
און וואס איז די דאזיגע "אפלה"? די גאנצע וועלט הזה איז א צייט פון פינצטערניש - פון יסורים, פון צער, פון ליידן; נוה התלאות והייסורים, אזוי ווערט די וועלט דא דעפינירט. דער אויבערשטער האט באשטימט וויפיל יאר די וועלט וועט פארברענגען אין דער אפלה, און מיר געפינען זיך אין דער פינצטערניש ווייל דאס ליכטיגקייט פונעם אויבערשטן שיינט נישט אויף אונז. "והיה אור הלבנה כאור החמה ואור החמה שבעתיים כאור שבעת הימים" - דאס וועט זיין אין דעם יום חבוש ה'; אבער דערווייל איז נישטא קיין ליכטיגקייט, דערווייל געפינען מיר זיך אין א מציאות פון חושך, און דער חושך איז א מציאות פון הסתר פנים. און כל זמן דער יצר הרע געפינט זיך אויף דער וועלט, איז פאראן אופל וצלמות - יסורים און ליידן וואס זענען בבחינת הסתר פנים; און אין דעם מאמענט וואס דער יצר הרע ווערט אויסגעווארצלט, איז מער נישטא קיין אופל וצלמות אויף דער וועלט.
פון דא ענטפערט דער מלבי"ם: כל זמן דער יצר הרע איז אויף דער וועלט - איז א סימן אז כלל ישראל האט נאך נישט זוכה געווען. און "זכו" מיינט נישט קיין לאטעריע אדער פייס, נאר א לשון פון זיכוך: מען איז נאך נישט געלייטערט געווארן. און אויב מען איז נאך נישט נזדכך געווארן, טאר מען נישט דרוקן דעם קץ דורך תפילות און בקשות, און אויך נישט צונויפנעמען מענטשן און מלחמה האלטן מיט די אומות העולם - ווייל ממילא איז נאך נישט געקומען די צייט, "קץ שם לחושך". אבער אויב זיי האבן זוכה געווען, דאס הייסט אז דער יצר הרע איז אויסגעווארצלט געווארן פון דער וועלט, ווערט תיכף יענע פינצטערניש און צלמות אויסגעווארצלט פון דער וועלט, און דער קץ ווערט בטל מעיקרו - און דאס איז דער טייטש פון "זכו - אחישנה". ווען עס איז נישטא קיין יצר הרע איז נישטא קיין חטא, עס פעלט נישט אויס קיין יסורים און עס פעלט נישט אויס קיין ליידן, עס איז נישטא קיין אפלה - וממילא קומט דאס ליכטיגקייט.
קומט אויס אז דער ענין פון "זכו - אחישנה" איז דורך זכותים. וואס וועט העלפן אז דו וועסט קעמפן, און וואס וועט העלפן אז דו וועסט מתפלל זיין, אויב מען פארמאגט נישט די זכותים אויסגעלייזט צו ווערן? מען מוז האבן זכותים כדי מ'זאל קענען אויסגעלייזט ווערן. און ווען מיר וועלן זיין בעלי זכויות - וועלן מיר אויסגעלייזט ווערן מאליו, אן דרוקן דעם קץ און אן פעולות וואס זענען געמאכט אים צו ברענגען מיט כוח.
אין דעם פונקט זענען פילע ליידער פארפירט. זיי זענען זיכער אז אויב זיי וועלן ארויפגיין אויפן הר הבית און דארט ארומשפאצירן - אזוי וועלן זיי ברענגען די גאולה און בויען דעם בית המקדש. דער בית המקדש ווערט נישט געבויט דורך אן "התעוררות צום בנין", און נישט דורך דעם וואס מען הויבט אן צוזאמנעמען שטיינער און שליסן א קאנטראקט מיט א קאנטראקטאר. און אפילו אויב מען גייט נישט לויט דער שיטה אז דער בית המקדש וועט אראפקומען געבויט פון פייער, נאר אז מיר וועלן אים בויען - פונדעסטוועגן מוז נאך אנקומען די צייט פון דער גאולה, און די צייט פון דער גאולה איז אנגעהאנגען אין אונזערע פעולות. נאר עס זענען פאראן אזעלכע וואס מיינען אז די פעולות זענען פיזישע מעשים. און פארוואס פיזישע? ווייל דאס איז שטענדיג גרינגער ווי רוחניות.
די רוחניות'דיגע עבודה - תיקון המדות, התמדה בתורה, טון דעם רצון השם - איז א שווערע האראוואניע. אויב יעדער איינער פון אונז וואלט געווען אביסל מער געהויבן, וואלט דער בית המקדש שוין לאנג געווען געבויט. אבער עס איז פיל גרינגער צו שיקן א טיל לאו ראקעט אויפן מסגד על-אקצא און מיינען אז דערמיט האט זיך די גלות געענדיגט, אז משיח איז שוין דא און בלויז דער מעטשעט שטערט אים. וויפיל פארדרייטע מחשבה ליגט דא, וויפיל אומפארשטאנד, וויפיל פעלן פון זיך דורכרעדן מיט גדולי ישראל. וועלכער גדול האט דען געראטן אזא זאך?
יעדער פארשטייט וואס עס וואלט פאסירט ווען יענע אידישע מחתרת וואלט חס ושלום מצליח געווען מיט זייערע נארישע עצות. דער ענין פון על-אקצא איז שטענדיג געווען א שפאלט-מאטריאל: אין דער רגע וואס די אראבער ווילן אנצינדן דעם שטח, איז זיי גענוג צו דערמאנען אז אידן האבן פלענער בנוגע על-אקצא, און תיכף שטורעמט די גאנצע אראבישע וועלט. אזוי איז געווען ביי די פרעות ת"ח ות"ט, און אזוי ביי די אינטיפאדעס; און מיר אלע געדענקען די צווייטע אינטיפאדע וואס האט אויסגעבראכן צוליב דעם ארויפגיין אויפן הר הבית. עס מיינט נישט אז די אראבער זוכן נישט סיי ווי אנצוזייען פאגראמען - אבער פארוואס זאלן מיר אריינווארפן דעם שוועבעלע אין דעם פולווער-פאס? דער דאזיגער וועג צו ברענגען די גאולה איז א פארדרייטער און פאלשער וועג; וועלכער גדול שטייט הינטער דעם? דאס זענען קליינע מענטשן וואס נעמען דעם גורל אין די אייגענע הענט, און אזעלכע מענטשן קענען אנצינדן א שרעקליכע שריפה אין דעם גאנצן מיטל מזרח.
מיר זענען נאך אלץ אין גלות, און פילע פארגעסן דאס און פארשטייען דאס נישט, און דערפאר טראכטן זיי "כוחי ועוצם ידי", מיר זענען שטארק און מיר וועלן טון. דאס איז נישט דער וועג פון דער תורה. אזוי האט יעקב אבינו געזאגט פאר זיינע קינדער: "למה תתראו" - מאך זיך נישט רייך פארן גוי, מאך זיך נישט שטארק, דאס וועט נאר צוציען פייער צו דיר. דאס מיינט נישט אז מ'דארף זיך נישט פארמעסטן און מ'דארף נישט קעמפן, אבער געדענק אז דו ביסט נאך אין גלות. רוב כלל ישראל איז נאך אינדרויסן פון ארץ ישראל, די גאולה איז נאך נישט אנגעקומען. און דערפאר איז די כוח'דיגע און פיזישע האנדלונג נישט דער וועג; דער וועג איז ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם - אז דורכ'ן אויסווארצלן דעם יצר הרע פון דער וועלט ווערט תיכף אויסגעווארצלט דער אבן אופל וצלמות און דער קץ ווערט מעיקרו בטל. דאס איז "זכו - אחישנה": ווארצל אויס דעם יצר הרע, און מיינט נישט אז מיט גשמיות'דיגע פעולות וועט מען דאס דערגרייכן.
מען גייט דא נישט אריין אין עצם ענין פונעם ארויפגיין אויפן הר הבית, וואס עס איז פאראן דערויף א חיוב כרת און אלע גדולי ישראל האבן דאס פארבאטן. עס זענען ליידער פאראן אזעלכע וואס מאכן פראפאגאנדע ארויפצוגיין אויפן הר הבית; עס איז שוין פארשריבן געווארן דערויף א פולע תשובה פאר ווער עס האט געפרעגט אויפ'ן וועבזייטל, ווי שטארק פארדרייט די זאך איז. און אפילו אויב דער וואס ווייסט קען פונקטליך וואו עס איז מותר און וואו עס איז אסור - ברענגט מען דאך אהין מענטשן וואס ווייסן נישט, און מען איז גורם אז זיי זאלן אריינגיין און עובר זיין אויף כריתות.
און אלע גדולי ישראל האבן דאס פארבאטן, און דאס איז נישט קיין חילוק צי חרדים אדער דתיים לאומיים - אלע האבן עס פארבאטן. אויסער איינצלנע וואס מען פלאטערט מיט זיי כסדר, און רוב פון זיי פונעם דתי לאומי לאגער, צוויי אדער דריי - און וואס זענען זיי קעגן אלע גדולי ישראל פון אלע דורות? און מען רעדט נישט נאר וועגן די גדולי ישראל פון אונדזער דור אליין: דער מהרי"ל דיסקין און רבי יוסף חיים זוננפלד, דער מהר"ם מבריסק און דער חזון איש, דער מהרש"א אלפנדרי און דער שדי חמד - גדולי ישראל דורכאויס אלע דורות האבן פארבאטן די עליה צום הר הבית. עס איז נישטא קיין פלאץ פאר למדנות און פלפול צו קומען און ברענגען ראיות פון דא און פון דארט; צי האבן דען די גדולי ישראל דאס נישט געוואוסט? און פונדעסטוועגן האבן זיי עס פארבאטן.
די דריי מאל וואס עס שטייט "השבעתי אתכם בנות ירושלים" זענען דריי שבועות - און לויט דער שיטה פון רבי לוי זעקס - און אין זיי: שלא יעלו ישראל בחומה, שלא ימרדו באומות, שלא ישתעבדו בהם האומות יותר מדי, שלא יגלו את הקץ, שלא ידחקו את הקץ, ושלא יגלו הסוד לאומות. האט דער "זרע שמשון" געפרעגט: עס שטייט דאך "זכו - אחישנה", און פארוואס טאר מען נישט דרוקן? און ער האט געענטפערט לויטן מדרש "קץ שם לחושך": כל זמן דער יצר הרע איז אויף דער וועלט איז פאראן פינצטערניש און צלמוות, און דעמאלט איז די צייט אפגעמאסטן און מען טאר עס נישט פארשנעלערן; אבער ווען דער יצר הרע ווערט אויסגעריסן - ווערט די פינצטערניש אויסגעריסן און דער קץ ווערט בטל מעיקרו. "זכו" מיינט מען איז נזדכך געווארן, און די גאולה קומט דורך זכויות און נישט בכוח. פון דא קומט סיי א נחמה אין יעדער צרה - פאר יעדער פינצטערניש איז דא א קץ - און סיי אן אזהרה: נישט דורך פיזישע און כוח'דיגע פעולות וועט קומען די גאולה, נאר דורך תיקון המידות, דורך התמדה בתורה און טון דעם רצון השם. השם יתברך זאל מחיש זיין אונדזער גאולה במהרה, אמן ואמן.