פאר אונז זענען די ווערטער פונעם הייליגן זרע שמשון אויף שיר השירים, סימן ט"ו (דף קס"ח), וואס דרייען זיך אלע ארום איין פסוק - "הדודאים נתנו ריח". דורך א קורצן מדרש אין ילקוט איבער דער שותפות פון יששכר און זבולון, עפנט דער מחבר א גאנצע ברייטע יסוד איבער דעם שכר פון תומכי תורה: וואס איז דאס ריח, וואס איז דאס טעם, וואס באקומט דער מחזיק אויף דער וועלט און וואס ווערט פאר אים אפגעהיטן אויף יענער וועלט.
הַדּוּדָאִים נָתְנוּ רֵיחַ וְעַל פְּתָחֵינוּ כָּל מְגָדִים חֲדָשִׁים גַּם יְשָׁנִים דּוֹדִי צָפַנְתִּי לָךְ׃ (ז, יד) - די דודאים האבן געגעבן א שמעק, און ביי אונזערע טירן זענען אלע זיסע פרוכטן, נייע ווי אויך אלטע, מיין געליבטער, האב איך פאר דיר באהאלטן.
דער ילקוט שמעוני (שיר השירים רמז תתקצ"ג) דרש'נט: "הדודאים נתנו ריח" - דאס זענען יששכר און זבולון. זבולון זיצט און האנדלט אין פרקמטיא און גיט אין מויל אריין פון יששכר, און די תורה מערט זיך אויף כלל ישראל. און פון וועלכע דודאים רעדט מען דא? דורך די דודאים - "תני נא לי מדודאי בנך" וואס ראובן האט געברענגט - איז דאך געבוירן געווארן יששכר. קומט אויס אז "הדודאים נתנו ריח" מיינט: דער וואס איז געבוירן געווארן דורך די דודאים, נעמליך יששכר, האט געגעבן א גוטן ריח, און דער ריח דרוקט אויס די שותפות פון יששכר און זבולון. זבולון פירט מסחר - "זבולון לחוף ימים ישכון" - ער גייט ארויס מיט זיינע שיפן צו האנדלען, און גיט עסן און שפייז פאר יששכר כדי יששכר זאל קענען זיצן און לערנען תורה. און דאס איז דער טייטש "נתנו ריח": דער ריח פון דער תורה, "והתורה רבה על ישראל". דאס הייסט: יששכר דארף נישט איבערהאקן א טייל פון זיין לערנען כדי צו זוכן פרנסה, נאר ער גייט גלייך לערנען, און דורך דעם מערט זיך די תורה צוליב דעם וואס זבולון האלט אויס יששכר.
מען קען זאגן דעם טייטש פון "התורה רבה על ישראל" אויך בדרך רמז. עס איז באקאנט אז די פוסקים האבן זיך געקריגט איבער דעם ענין פון אן הסכם יששכר וזבולון, צי דאס וואס זבולון באקומט ווערט אראפגערעכנט פון יששכר'ס שכר אדער נישט. הגאון רבי עובדיה יוסף זצ"ל האט געשריבן דערויף א גאר לאנגע תשובה, און ער פירט אויס אז עס איז ווי "נר לאחד נר למאה" - מען גיט פאר ביידע פונקטליך דעם פולן שכר. און אויב דער שכר איז בעצם פאר לימוד התורה, קומט דאך אויס אז אויב ביז איצט איז דא געווען איינער וואס האט געלערנט תורה, זענען יעצט כביכול דא צוויי, ווייל זבולון ווערט אויך גערעכנט ווי א לומד תורה - און מיט דעם ווערט "התורה רבה בישראל".
מען ברענגט די באקאנטע מעשה אויף רבי חיים וואלאזשינער. אלע חכמי הדור האבן זיך מפקפק געווען אין א שאלה בהלכות שעטנז, און עס האט זיך אנטפלעקט צו אים אין חלום א פשוט'ער שניידער וואס איז א קורצע צייט פריער נסתלק געווארן, און ער האט פאר אים אויסגעשמועסט די גאנצע סוגיא און אים מגלה געווען וואס מ'האט געפסק'נט אין הימל. רבי חיים האט זיך שטארק באוואונדערט און אים געזאגט: איך האב נישט געוואוסט אז דו ביסט דא געווען א גרויסער תלמיד חכם. האט יענער געענטפערט: ניין, א פשוט'ער מענטש בין איך געווען. האט ער געפרעגט: פון וואו ווייסטו דאס אלעס? האט ער אים געזאגט: וויבאלד איך האב געהאט א שותפות פון יששכר וזבולון און איך האב אויסגעהאלטן אן אברך וואס האט געלערנט תורה, האט מען מיר אויסגעלערנט אין הימל זיין גאנצע תורה. מען דערציילט אז רבי חיים וואלאזשינער האט דערויף געזאגט: איך האב געוואוסט אז אזוי איז עס, נאר איך האב נישט געוואוסט אז עס קומט אזוי שנעל - נעכטן איז ער נפטר געווארן און היינט קען ער שוין די גאנצע תורה. זעט מען פון דעם אז די תורה מערט זיך: פריער איז דא געווען איין יודע תורה, און יעצט זענען דא צוויי. ווען עס זענען דא פיל תומכי תורה ווערט די תורה מער, ווייל זיי האבן אויך א חלק אין דער תורה.
אבער כפשוטו, ווי מיר האבן מסביר געווען, מיינט "התורה רבה על ישראל" אז יששכר האט מער צייט צו לערנען תורה און ער דארף זיך נישט אפגעבן מיט פרנסה. און דא פרעגט דער זרע שמשון: מען דארף פארשטיין, אויב טאקע מערט זיך די תורה צוליב די דודאים, וואלט דאך דער פסוק געדארפט זאגן "נתנו טעם". ווייל אינעם מדרש אויפן פסוק "פרי עץ הדר כפות תמרים" שטייט: "פרי עץ הדר - אזוי ווי דער אתרוג האט א טעם און האט א ריח, אזוי אויך ביי כלל ישראל זענען פאראן אזעלכע וואס האבן תורה און מעשים טובים. כפות תמרים - אזוי ווי די טייטל האט א טעם און האט נישט קיין ריח, אזוי זענען פאראן אזעלכע וואס האבן תורה אבער נישט קיין מעשים טובים. וענף עץ עבות - אזוי ווי דער הדס האט א ריח און האט נישט קיין טעם, אזוי זענען פאראן אזעלכע וואס האבן מעשים טובים אבער נישט קיין תורה".
דער גאנצער מדרש ווערט געברענגט כדי צו ווייזן איין נקודה: תורה ווערט אנגערופן מיט א טעם, און נישט מיט א ריח. ביים אתרוג קען מען נאך נישט וויסן וואס איז קעגן תורה און וואס איז קעגן מעשים טובים, אבער פון "כפות תמרים" - וואס האט א טעם און האט נישט קיין ריח, און אקעגן דעם איז איינער וואס האט תורה אבער נישט קיין מעשים טובים - זעט מען בפירוש אז תורה איז דער טעם. און אזוי אויך פונעם הדס, וואס האט א ריח און האט נישט קיין טעם, און אקעגן דעם איז איינער וואס האט מעשים טובים און נישט קיין תורה. אגב, ביי די תימנ'ער אידן ווען מען וויל אז איינער זאל זאגן א תורה זאגט מען אים "תן טעם" - טעם מיינט תורה. קומט אויס אז ריח איז א משל פאר מעשים טובים און נישט פאר תורה. אויב אזוי, פארוואס שטייט "הדודאים נתנו ריח" און דער מדרש דרש'נט אז די תורה מערט זיך ביי כלל ישראל? מען וואלט דאך געדארפט זאגן "הדודאים נתנו טעם".
און נאך איז שווער: וויאזוי פארבינדט זיך "הדודאים נתנו ריח" מיט "ועל פתחינו כל מגדים"? מגדים מיינט אויסגעוועלטע, געשמאקע פירות - און וואס איז דער שייכות צווישן די צוויי?
און דאס וועט פארשטאנדן ווערן לויט דעם וואס חז"ל זאגן (קידושין ל"ט ע"א) אז שכר מצוות בהאי עלמא ליכא, אויף דער וועלט איז נישטא קיין לוין פאר מצוות. מיר האבן שוין אמאל מסביר געווען בשם רבי חיים שמואלעוויטש, אז די כוונה איז נישט אז עס איז "ליכא" ווייל מען גיט נישט, נאר אז מען קען עס פשוט נישט מקבל זיין. מיר האבן נישט די כלים צו באקומען דעם שכר פון עולם הבא, ווייל עס איז אן אייביגער לוין אן אן עק, א רוחניות'דיגער לוין, און אזא שכר קען מען נישט מקבל זיין אויף דער וועלט. מיר האבן אמאל געזאגט: דאס איז אזוי ווי איינער וואס קומט מיט א גלאז און בעט מען זאל אים אנפילן דעם גאנצן ים כנרת - דו האסט דאך נישט קיין כלים צו נעמען דאס וואס דו בעטסט.
אבער, זאגט דער רב, ווער עס איז מהנה תלמידי חכמים מנכסיו און האלט אונטער די הענט פון לומדי תורה, וועט זיכער זיין שכר פארמערט ווערן אויך אויף דער וועלט און ער וועט עסן פון די פירות, און די קרן וועט געהיט ווערן פאר אים אויף יענער וועלט. נישט דעם גאנצן שכר - וואס דאס קען מען דאך נישט מקבל זיין - נאר "אויפן חשבון" וועט ער באקומען אויך דא. און ווי חז"ל האבן געזאגט אויפן פסוק "שמח זבולון בצאתך ויששכר באהליך": זבולון וועט זיך פרייען בצאתו מן העולם ווען ער גייט ארויס פון דער וועלט, און יששכר וועט זיך פרייען אין זיין געצעלט, אין דער צייט וואס ער זיצט און הארעוועט אין דער תורה. אינעם פסוק אליין איז נישטא קיין קלארער רמז אויף שכר אויף דער וועלט, אבער אין די הערות ווערט געברענגט פונעם מדרש ויקרא רבה אז ער באקומט שכר אויף דער וועלט און דער עיקר איז שמור לעולם הבא, און אזוי שטייט אויך אינעם זוהר הקדוש אז ער איז זוכה צו ברכות מעילא ותתא, פון אויבן און פון אונטן. און באמת קען מען דאס מרמז זיין אינעם פסוק אליין, ווייל "בצאתך" האט צוויי באדייטן: שמח זבולון בצאתך, ווען דו גייסט ארויס צו דיין ארבעט און מסחר, אז דו זאלסט דארט זען שפע און ברכה; און שמח זבולון בצאתך מן העולם, ווען דו גייסט ארויס פון דער וועלט, ווי חז"ל דרש'ענען - און עס קומט אויס אז ביידע שכר'ס זענען נכלל אינעם פסוק.
און איינער האט אמאל געזאגט בדרך צחות: עס זענען דא אסאך וואס טענה'ן אז די בני הישיבות זאלן ארויסגיין ארבעטן. זאגט מען זיי - אויב זיי וועלן ארויסגיין ארבעטן, מיט זייערע כשרונות וועלן זיי איבערנעמען אלע פאזיציעס און שטעלעס, איז דאך דיר פיל בעסער אז זיי בלייבן זיצן און לערנען! און דאס איז דער טייטש "שמח זבולון בצאתך": פארוואס זאלסטו זיך פרייען ווען דו גייסט ארויס ארבעטן? ווייל יששכר בלייבט אינעם כולל לערנען, ווארום אויב ער וואלט אויך ארויסגעגאנגען ארבעטן - וואלט מען דיך אפגעזאגט פון דער ארבעט.
און אט איז דער שכר פון עולם הבא אלעס תלוי אינעם ריח. ווי חז"ל זאגן אז דער שכר פון די צדיקים איז "תלת עשר נהרי דאפרסמונא דכיא" - מען האט געוויזן פאר רבי אלעזר בן פדת זיין שכר אויף יענער וועלט: דרייצן טייכן פון לויטערן אפרסמון-אויל. און א טייך פון אפרסמון איז דער סאמע ספעציעלסטער שמעקנדיגער ריח. און אזוי אויך אין פרק ט' אין בבא מציעא (קי"ד ע"ב) ווערט דערציילט וועגן רבה בר אבוה, וואס האט פארציילט פאר אליהו הנביא וועגן זיין ארימקייט, האט אים אליהו אריינגעפירט אין גן עדן און געזאגט: נעם פון די בלעטער. האט ער גענומען און זיי איינגעוויקלט אין זיין קלייד, און דערנאך האט ער געהערט א קול: ווער איז דער וואס נעמט און עסט זיין שכר שוין דא אויף דער וועלט? גלייך האט ער צעשפרייט די בלעטער און זיי צוריקגעלייגט, און גארנישט מיטגענומען מיט זיך. אבער ווען ער איז צוריקגעקומען אהער איז זיין קלייד געווען איינגעזאפט מיט דעם ריח פון יענע בלעטער, און ער האט עס פארקויפט פאר צוועלף טויזנט דינרים, און דערמיט האט ער חתונה געמאכט און מפרנס געווען זיינע איידעמער. זעט מען אז אויך דא קומט דער שכר פון עולם הבא צום אויסדרוק דורך א ריח.
מיר האבן שוין אמאל מסביר געווען אז עולם הבא ווערט אויסגעדריקט אין צוויי זאכן: אין ריח און אין מראה. אויך אין מראה - "זה השם קיוינו לו", וואס מען שטייט און מען ווייזט מיטן פינגער אויפן הקדוש ברוך הוא, און ער מאכט א ריקוד, א מחול לצדיקים. זאגט דער בן איש חי אז דער עיקר שכר דארט איז אין דער ראיה, און דערפאר ווער עס פגמ'ט אין זיינע אויגן פארלירט ער דעם עיקר שכר אין עולם הבא, ווייל די עיקר הנאה דארט איז דורך ראיה. און פארוואס טאקע די צוויי זאכן? ווייל דעם שכר פון עולם הבא האבן מיר דאך אינגאנצן נישט קיין מעגליכקייט צו דעפינירן, "עין לא ראתה אלקים זולתך יעשה למחכה לו". מען קען עס נישט דעפינירן מיט משלים פון תאוות בשרים, אזוי ווי יענער משוגענער האט געטאן, ווי דער רמב"ם רופט אן מוחמד, וואס ער האט צוגעזאגט פאר זיינע מענטשן גשמיות'דיגע הבטחות - ווייל ער האט געקענט זייער שפראך, "ידע רשע נפש בהמותיו". אבער מיר, אלס דערהויבענע מענטשן, ווייסן אז עס איז דארט נישטא קיין תאוות בשרים און קיין גשמיות, עס איז נישטא דארט קיין אכילה, קיין שתיה און קיין שלאף. און וואס יא? מען וויל אונז ארויסברענגען די העכסטע הנאה וואס קען נאך אויפגעכאפט ווערן אין אונזערע חושים און דאך ווערט זי פאררעכנט פאר עפעס רוחניות'דיג - און דאס איז די הנאה פונעם ריח. דער ריח איז נישט גראב גשמיות'דיג, ער איז נישט קיין אנרירן מיט די הענט, און נישט קיין טעם וואס גייט אריין אין וושט, נאר עפעס מער לויטער און רוחניות'דיג. און אזוי אויך די ראיה. און ביידע זענען נאר א משל צו די הנאות פון עולם הבא.
און זע פריער אויפן פסוק "לריח שמניך טובים" א ריכטיגן טעם אויף דעם, פארוואס דער שכר פון די צדיקים ווערט צוגעגליכן דווקא צו א ריח: ווייל ביי אידן ווערט געברענגט אז זיי זענען דואג במצוות, זיי הארעווען און זארגן זיך כסדר אויף מצוות, און דערפאר שכבת זרע פון אן איד אין דער בויך פון א גויה - "חביל גופייהו ומסריח", און אין דער בויך פון אן אידישע פרוי איז נישט חביל גופייהו און נישט מסריח. דאס הייסט, דער קערפער פון אן איד ווערט כביכול ווארעם צוליב די מצוות, און קעגן דעם איז זייער שכר דער גוטער ריח אויף יענער וועלט.
און יעצט צו אונזער ענין: אויב אזוי, וויבאלד זבולון גיט אריין אין יששכר'ס מויל און די תורה מערט זיך, דערפאר זענען זיי זוכה געווען צו עסן די פירות פון דער קרן וואס איז שמור לעולם הבא, און די טובה וואס זיי האבן געהאט איז געווען מעין עולם הבא, און צוליב דעם האט ער אנגערופן די טובה מיטן נאמען "ריח" - און דאס איז דער טייטש "הדודאים נתנו ריח", דאס הייסט א טובה וואס איז מעין עולם הבא. דערפאר שטייט נישט "נתנו טעם": הגם אז א טעם איז א רמז אויף תורה, רעדן מיר דאך דא נישט וועגן דעם שכר פון עולם הזה נאר וועגן דעם עיקר שכר פון דארט, און דער שכר פון דארט ווערט אויסגעדריקט דורך א ריח.
און על כרחך מוז מען אזוי זאגן, ווייל זבולון'ס גאנצער עסק און משא ומתן איז דאך געווען אין מדינת הים, ווי עס שטייט "לחוף ימים ישכון", און פון דארט איז ער רייך געווארן. און אין פירטן פרק פון מסכת פסחים (נ' ע"ב) זאגט די גמרא אז מעות וואס קומען פון מדינת הים האבן נישט קיין סימן ברכה - ווייל דאס געלט איז ווייט פון אים, און די שיפן זענען אפטמאל אין אן ארט פון סכנה, ים-רויבער, זינקען און אזוי ווייטער. אויב אזוי, וויאזוי האט גערוהט די ברכה ביי זבולון? נאר אוודאי מוז מען זאגן אז וויבאלד דער דאזיגער עשירות איז אים געקומען פון דער טובה פון עולם הבא, ווייל ער האט געשטיצט יששכר און זוכה געווען צו אן אייביגן שכר, דערפאר איז אין דעם געווען א ברכה און קיין עין הרע האט דערויף נישט געקענט שולט זיין. ווייל אין זאכן פון עולם הזה קען שולט זיין אן עין הרע, אבער אין א שכר וואס קומט פון עולם הבא איז נישטא קיין שליטה פון עין הרע, און דערפאר ווערט עס צוגעגליכן דווקא צו א ריח.
עס איז געווען א מעשה אין א געוויסן כולל, כמדומני אין חוץ לארץ, וואס א מענטש איז געקומען און פארגעשלאגן אויסצוהאלטן דעם כולל. און פארוואס? האט ער געזאגט: איך פארמאג א פלאט פון שיפן, און יעדעס יאר גיב איך אויס אוצרות מיט געלט אויף אינשורענס - א שיף איז דאך נישט קיין קאר, עס קאסט מיליאנען. און פארוואס זאל איך זיי באצאלן? די בעסטע פארזיכערונג איז דאך די תורה! האט ער זיי געזאגט: דאס געלט וועל איך געבן אויסצוהאלטן די אברכים, און איר וועט לערנען, און דאס וועט זיין צו מיין זכות און צו היטן די שיפן. איין טאג האט מען אים געמאלדן אז א שיף זיינע געפינט זיך אין א סכנה און זינקט שוין ווארשיינליך אונטער. מען דערציילט אז ער איז געלאפן צום כולל מיט אן איילעניש און געזאגט: רבותי, מיין אינשורענס זענט איר, און אויב די שיף איז אין אזא מצב - איז משמע אז עס איז דא א שוואכקייט אינעם אינשורענס-קאמפאני! האבן זיי אים געזאגט: ביסט גערעכט, אין די לעצטע צייט איז געווען עפעס א רפיון, מען האט נישט אזוי אפגעהיט די זמנים. און זיי האבן זיך פארגענומען זיך צו פארשטארקן. און נאך פיר און צוואנציג שעה האט ער באקומען א באריכט אז די שיף איז ארויס פון דער סכנה, מען האט באוויזן זיך צו באהערשן איבער דאס וואסער וואס איז אריינגעלאפן און זי איז געראטעוועט געווארן פון זינקען. דאס איז פונקט ווי די ווערטער פונעם רב: פונעם שכר פון עולם הבא גיט מען שוין דא, און עס איז דערין דא א ברכה און קיין עין הרע איז נישט שולט דערויף - ווען זבולון שטיצט יששכר.
און כדי מען זאל נישט זאגן אז אויב אזוי וועט זיין חלק פארמינערט ווערן אויף יענער וועלט - ווייל מיר האבן דאך געזען אז איינער וואס נעמט זיין שכר דא אויף דער וועלט, אזוי ווי יענע מעשה מיט די בלעטער - דערפאר לייגט ער צו "ועל פתחינו כל מגדים", דאס הייסט אז עס וועלן זיין פאר אים אלע גוטע פירות אין גן עדן, ווי עס שטייט אין דעם "פתחו לי שערי צדק", דאס איז דער שער להשם. און אויך דער וואס גיט נדבות צו שטיצן די הענט פון לומדי תורה וועט זוכה זיין צום גוטס פון עולם הבא, און עס וועלן זיין ביי זיינע טויערן אלע מגדים, "חדשים גם ישנים" - דאס הייסט סיי די נדבות וואס דער מענטש האט שוין געטון צוזאמען מיט די וואס ער טוט פון פריש, אלעס ווערט באהאלטן פאר אים אין די אוצרות אויבן. און דאס איז וואס שטייט "והלך לפניך צדקך כבוד השם יאספך": די צדקות גייען פאר אים און ווארטן אויף אים דארט ביים טויער פון גן עדן. און אזוי אויך דאס וואס ער האט שוין געטון פון לאנג צוריק און האט נאך נישט באקומען דערויף קיין שכר - אלעס איז באהאלטן אויבן, און ער וועט באקומען זיין פולן שכר אויף יענער וועלט.
און מיט דעם וועט מען פארשטיין וואס די חז"ל זאגן אין מדרש אויף דעם פסוק: רבי אבא בר כהנא זאגט, דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר כלל ישראל: איר באהאלט פאר מיר און איך באהאלט פאר אייך. איר באהאלט פאר מיר מיט מצוות ומעשים טובים, און איך באהאלט פאר אייך פולע אוצרות פון אלע טובות אויף דער וועלט. רבי אבא בר כהנא בר יודן זאגט: נאר זיינע זענען פיל מער פון אונזערע - די אוצרות וואס דער הקדוש ברוך הוא באהאלט פאר אונז זענען פיל גרעסער ווי דאס וואס מיר באהאלטן פאר אים, ווי עס שטייט "מה רב טובך אשר צפנת ליראיך פעלת לחוסים בך". "צופנים" מיינט מען היט, א זאך וואס איז צפון מיינט אז עס איז געהיט: איר היט פאר מיר מצוות ומעשים טובים, און איך היט פאר אייך דעם שכר.
און עס איז שווער: וואס קומט בר יודן אונז דא מחדש זיין? עס איז דאך פשוט אז די אוצרות פונעם הקדוש ברוך הוא זענען אסאך מער ווי וואס מיר טוען - וואלטן מיר דען געקלערט אז דאס וואס מיר טוען איז גרעסער ווי דאס וואס דער אויבערשטער גיט? עס איז דאך מידה טובה מרובה, און וואס פארמאגן מיר דען שוין? די גאנצע וועלט איז דאך זיינע, און אוודאי וואס ער האט צו געבן האט נישט קיין שום ערך און פארגלייך צו וואס מיר טוען. און פארוואס פעלט אויס צו לערנען די זאך פונעם פסוק "מה רב טובך"? א גרויסער וואונדער.
און מען קען זאגן, ווייל עס שטייט אינעם מדרש "מי הקדימני ואשלם" - ווער האט געטון צדקה פאר מיר איידער איך האב אים געגעבן געלט. דאס זענען די ווערטער פון איוב אין קאפיטל מ"א, און דער מדרש רעכנט אויס: ווער האט גע'מל'עט זיין זון איידער איך האב אים געגעבן א זון, ווער האט מקריב געווען פאר מיר א קרבן איידער איך האב אים געגעבן א שעפס, ווער האט געמאכט א מזוזה איידער איך האב אים געגעבן א הויז, ווער האט געמאכט א מעקה איידער איך האב אים געגעבן א דאך. און אין פרק קמא דבתרא (בבא בתרא ט') זאגט די גמרא: אמר רבי יצחק, וואס מיינט דאס וואס עס שטייט "רודף צדקה וחסד ימצא חיים צדקה וכבוד" - נאר ווייל ער יאגט זיך נאך צדקה וועט ער טרעפן צדקה? איז דאס דען א ברכה, אז ער זאל ווערן אן ארימאן און מען זאל אים געבן צדקה? נאר עס לערנט אונז, אז יעדער וואס לויפט נאך צדקה, שטעלט אים דער הקדוש ברוך הוא צו געלט צו טון צדקה. און רב נחמן בר יצחק זאגט: דער הקדוש ברוך הוא שטעלט אים צו ערלעכע מענטשן (בני אדם המהוגנים) צו טון מיט זיי צדקה, כדי ער זאל באקומען אויף זיי שכר. נישט א שלעכטער טיפ וואס קומט נעמען צדקה פאר זיינע שלעכטע תאוות, נאר אן אמת'ער נצרך'דיגער אברך וואס זוכט לחם לפי הטף כדי צו שיקן זיינע קינדער אין חדר - דאס זענען עניים מהוגנים. און מיר לערנען פון דעם אז ווען א מענטש טוט א פעולה, גיט מען אים פון הימל נאך מעגלעכקייטן צו טון נאך פעולות פונעם זעלבן סארט.
בדרך אגב וועל איך דא דערמאנען א זאך: די צייכענונגען פון די דפי הגמרא זענען ערשט פון די לעצטע דורות. ביי די פריערדיקע זענען בכלל נישט געווען קיין בלעטער-נומערן, יעדער האט געשריבן די גמרא אינעם פארמאט וואס איז אים געווען באקוועם, און עס איז נישט געווען קיין איינהייטלעכער פארמאט. פונעם ווילנער דרוק, דרוק האלמנה והאחים ראם, האט מען אויסגעשטעלט א קבועים'דיגן פארמאט, און זינט דעמאלט ווען מען זאגט א געוויסן דף - איז עס ביי יעדן אויפן זעלבן אופן. עס איז געווען איינער וואס האט פרובירט דאס צו טוישן און עס האט נישט אנגעהאלטן, נישט דער שינוי און נישט זיין ש"ס. אפילו ווען שוטנשטיין האט ארויסגעגעבן זיין ביאור, האט ער איבערגעדרוקט דעם זעלבן דף נאכאמאל און נאכאמאל און נישט אויסגעשטעלט די גמרא פון פריש. איין מאל האט מען געפרעגט א מענטש: האסטו געלערנט ש"ס? האט ער געענטפערט: אוודאי, איך האב געלערנט צען טויזנט דף! האבן זיי אים געזאגט: אין גאנצן ש"ס איז דאך נישטא קיין צען טויזנט דף! האט ער געזאגט: איך האב געלערנט מיט שוטנשטיין... און דערפאר שרייבן די קדמונים שטענדיג "סוף פרק זה", "תחילת פרק זה", און נישט קיין בלעטער. און דאס איז "בפרק קמא דבתרא", וואס הערט זיך ווי א סתירה - אבער די כוונה איז דער ערשטער פרק פון מסכת בבא בתרא, און דאס איז אויף דף ט'.
און יעצט, זאגט דער זרע שמשון, וואלט מען געקענט מיינען אז פאר דער ערשטער צדקה וואס דער מענטש טוט וועט ער נישט באקומען אזוי פיל שכר, וויבאלד די געלטער זענען נישט זיינע, ווייל מען האט עס אים דאך געגעבן פון הימל, אזוי ווי "מי הקדימני ואשלם". און כדי נישט צו זיין א כפוי טובה פארן אויבערשטן וואס האט זיי געגעבן פאר אים און נישט פאר א צווייטן, איז דאס זיין פליכט און אזוי פאסט פאר אים צו געבן דערפון צדקה. אבער ביי די שפעטערדיקע צדקות, וואס ער טוט פון געלטער וואס זענען זיינע און קומען זיך אים ממש און נישט פאר קיין צווייטן - ווייל כביכול דער הקדוש ברוך הוא איז מחיוב אים צוצוקומען מיט געלט - דארט זאל זיין שכר זיין פיל גרעסער.
און לאמיר מאכן א משל: א טאטע וואס האט געגעבן פאר זיין קינד א פעקל צוקערקעס און אים געזאגט טייל עס אויס פאר די ברידער, און ער האט עס טאקע אויסגעטיילט - וואס פאר א גרויסער שבח קומט זיך אים דא? איך האב דיר דאך געגעבן די צוקערקעס אויסצוטיילן. אבער אויב איך האב אים געגעבן א פעקל צוקערקעס פאר זיך אליין, און ער האט עס גענומען און אויסגעטיילט פאר די ברידער - קומט זיך אים באמת א גרויסער יישר כח. און אזוי אויך וואלט מען געקענט זאגן אז אויף דער ערשטער נתינה, וואס זי איז פון דעם וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן צו פארטיילן, איז זיין שכר קליין, בעת אויף די צדקות פון שפעטער, וואס זיי זענען פון געלט וואס קומט זיך אים שוין - איז זיין שכר גרויס. און דערפאר שטייט "חדשים גם ישנים" - ביידע זענען גלייך צום גוטן, "דודי צפנתי לך" - אז דער הקדוש ברוך הוא באהאלט פאר אונז דעם שכר פון ביידע פון זיי אויף א גלייכן מאס.
און דאס אלעס איז די סברא פון רבי אבא, וואס שטימט מיט דער סברא פון רבי יצחק אין פרק קמא דבתרא, אז "ימצא צדקה" מיינט צו זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא וועט אים פארשאפן געלט. דאס הייסט: נאכדעם וואס ער האט געטון צדקה מיט געלט, פארשאפט אים דער אויבערשטער נאך געלט, און מ'וואלט געקענט מיינען אז יענע געלטער וואס מ'האט אים פארשאפט "קומען זיך" אים שוין און אויף זיי באקומט ער א גאנצן שכר, אבער אויף די ערשטע - וואס זענען געווען משל השם - נישט. דעריבער קומט דער פסוק און זאגט "חדשים גם ישנים": סיי אויף דעם וואס מ'האט אים פאראויס געגעבן כביכול משל השם, און סיי אויף דעם וואס ער האט שפעטער געגעבן פון דעם וואס עס קומט זיך אים - אויף ביידע וועט ער באקומען א גאנצן שכר.
אבער בר יודן האלט ווי די סברא פון רב נחמן בר יצחק, אז דער הקדוש ברוך הוא פארשאפט אים בני אדם מהוגנים. און לויט דעם מיינט "רודף צדקה וחסד ימצא חיים צדקה וכבוד", אז ער וועט זוכה זיין צו געבן צדקה פאר ערליכע מענטשן. אויב אזוי, איז דאס וואס שטייט "ימצא צדקה" נישט בלויז ביי דער צווייטער צדקה, נאר שוין ביים ערשטן מאל וואס ער גיט - ווייל שוין דעמאלט האט אים דער הקדוש ברוך הוא צוגעגרייט עניים מהוגנים. קומט אויס, אז סיי ביי דער ערשטער צדקה און סיי ביי די שפעטערדיגע, אין אלע פון זיי איז פאראן א חלק פונעם הקדוש ברוך הוא וואס גיט א מעגליכקייט פאר בני אדם צו זוכה זיין. און דאס איז "ודידה עדיפא מדידן" - דאס הייסט, דער חלק וואס ער גיט איז בעסער פאר אונז ווי די געלטער וואס מיר האבן זוכה געווען דערין ביי די ערשטע צדקות. ווארום וואס מיר האבן געטון, איז מעגליך אז מיר האבן געגעבן פאר א מענטש וואס איז נישט מהוגן, בעת וואס ער האט געטון - וואס ער האט אונז צוגעשיקט אן עני מהוגן - איז א פיל גרעסערע און שטארקערע זאך, וואס דורך דעם ווערט די מצוה פון צדקה געטון בשלימות. און כאטש אפילו ביי צדקה פאר אן עני וואס איז נישט מהוגן איז אויך פאראן שכר: נאר ווען ביידע זענען פעלערהאפטיג, אז דער נותן מיינט נישט לשם שמים און דער מקבל איז נישט הגון, דעמאלט באקומט מען נישט קיין שכר; אבער אויב ער האט געמיינט לשם שמים, אדער אז דער עני איז מהוגן כאטש ער האט נישט אינזין געהאט לשם שמים - איז פאראן שכר. און פונדעסטוועגן, ווען מיר מיינען לשם שמים און דער אויבערשטער האט אונז צוגעשיקט אן עני מהוגן, איז דאס וואס דער אויבערשטער האט געטון פיל בעסער פון די ערשטע צדקות.
און דאס איז "פעלת לחוסים בך" - עס שטייט נישט "נתת", נאר "פעלת", ושמע מינה אז אויסער דער נתינה פאדערט זיך א ממש'דיגע פעולה, א פעולה אין בני אדם. דאס הייסט, חוץ דער נתינה וואס דער אויבערשטער האט אונז געגעבן די מעות, האט ער אונז אויך צוגעשטעלט אן עני מהוגן - און דאס איז נישט קיין פשוט'ע זאך. ווי מיר זאגן אין פרק ד' דסוכה: שמא תאמר כל הבא לקפוץ קופץ, תלמוד לומר "מה יקר חסדך אלוקים". און רש"י טייטשט: יעדער וואס קומט שפרינגען צו טון צדקה - פארשאפט מען אים אנשים מהוגנים. און וואס איז דא אזוי טייער? לכאורה גיי ארויס אויפן גאס און דו וועסט טרעפן אן א שיעור נצרכים צו געבן פאר זיי. נאר דאס "יקר", דאס טייערע, איז אז מ'זאל זוכה זיין צו אן אדם הגון - און דאס איז א זעלטענע זאך וואס איז נישט מצוי. און אויף דער נקודה ווערט געזאגט אז דאס וואס דער אויבערשטער האט געטון מיט אונז איז גרעסער פון דעם וואס מיר האבן געטון: ווייל מיר האבן געגעבן פאר א מענטש וואס ס'איז מעגליך אז ער איז נישט מהוגן, און ער האט אונז צוגעשיקט עניים מהוגנים און פארוואנדלט די מצוה אין א פיל גרעסערער זאך. און דאס איז "מה רב טובך" - א גרויסער חסד וואס דער אויבערשטער האט געטון מיט אונז אין דעם עצם ענין.
"הדודאים נתנו ריח" - יששכר און זבולון. זבולון גיט אריין אין מויל פון יששכר און די תורה מערט זיך אין כלל ישראל, און דעריבער האט דער כתוב גענוצט א לשון פון ריח און נישט קיין טעם: כאטש דער טעם איז מרמז אויף תורה, איז דער שכר וואס דער מחזיק באקומט אויף דער וועלט א טובה מעין עולם הבא, און דער שכר פון עולם הבא ווערט פארגליכן צו א ריח. צוליב דעם איז אין זבולונ'ס עשירות פון מדינת הים געווען א ברכה און קיין עין הרע האט נישט געהאט קיין שליטה דערויף, ווייל א שכר וואס איז נישט פון דער וועלט האט קיין עין הרע נישט קיין שליטה דערויף. און "על פתחינו כל מגדים" קומט בארואיגן דעם תומך ער זאל נישט מורא האבן אז זיין חלק אויבן איז פארמינערט געווארן: אלעס איז פארבארגן און געהיטן פאר אים ביים טויער פון גן עדן; "חדשים גם ישנים" - סיי די ערשטע נדבות וואס ער האט געגעבן פון דעם וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן, און סיי די לעצטע וואס ער האט געגעבן פון דעם וואס עס קומט זיך אים שוין, ביידע זענען גלייך לטובה. און נאך האבן מיר געלערנט אז דער הקדוש ברוך הוא פארשאפט נישט בלויז פארן מענטש מעות פאר צדקה, נאר ער שטעקלט אים אויך צו עניים מהוגנים וואס מיט זיי ווערט די מצוה געטון בשלימות, און דאס איז "מה רב טובך אשר צפנת ליראיך פעלת לחוסים בך".