הקדמה: איין פסוק און דריי שאלות
מיר שטעלן זיך אפ אויף די ווערטער פונעם ספר זרע שמשון אויף שיר השירים, אינעם זעקסטן פרק אין זיין ספר, אויפן פסוק אין פרק א':
הִנָּךְ יָפָה רַעְיָתִי הִנָּךְ יָפָה עֵינַיִךְ יוֹנִים׃ (א, טו) - דו ביסט שיין מיינע באליבטע, דו ביסט שיין, דיינע אויגן זענען ווי טויבן.
מען דארף מדייק זיין אינעם פסוק דריי דיוקים: א' - וואס איז דער שייכות צווישן דעם אנהייב פונעם פסוק ביזן סוף? וואס איז דער קשר צווישן "הנך יפה רעיתי" און "עיניך יונים"? ב' - וואס איז די כפילות פון "הנך יפה" צוויי מאל? ג' - פארוואס האט ער איר דווקא פארגליכן צו טויבן מיט דעם וואס ער זאגט "עיניך יונים"?
נאך א קשיא: איז דען שיינקייט א לויב?
דער מחבר בויט דא עטליכע יסודות, און ערשט נאכדעם וואס ער שטעלט אוועק די יסודות קומט ער צו צום ביאור פונעם ענין. און דער ערשטער יסוד איז א קשיא אינעם אנהייב פונעם פסוק: דער הקדוש ברוך הוא לויבט כנסת ישראל מיט דעם וואס זי איז שיין - "הנך יפה רעיתי" - אבער שיינקייט איז דאך נישט אזא גרויסער שבח, ווייל עס ליגט דערין א היזק, און דער היזק פון שיינקייט איז עין הרע. זעט נאר, חנה האט געזאגט אין איר תפילה "ונתתה לאמתך זרע אנשים", און אינעם פינפטן פרק פון ברכות (דף ל"א) טייטשט די גמרא: "זרע שמובלע בין אנשים, לא ארוך ולא גוץ, לא צחור ולא גיחור" - נישט צו הויך און נישט צו נידעריג, נישט צו ווייס און נישט צו רויט. און וואס האט איר געארט? אז אין יעדן אופן וואס ער וועט זיין אנדערש פון אנדערע מענטשן, איז דא דא א פלאץ פאר התבוננות און פאר אן עין הרע פון די וואס קוקן אויף אים. און דערפאר האט זי נישט געוואלט קיין באזונדערע שיינקייט און קיין באזונדערע גרויס, נאר ער זאל זיין מובלע און פשוט צווישן מענטשן. אויב אזוי, פארוואס לויבט דער הקדוש ברוך הוא כנסת ישראל מיט א זאך וואס עין הרע איז שולט דערין, זי איז דאך אין איר שיינקייט מער אויסגעשטעלט דערצו?
די מעשה מיט רבי אלעזר און רבי יוחנן
און די זאך וועט פארשטאנען ווערן לויט דעם וואס חז"ל זאגן אין פרק קמא פון ברכות: רבי אלעזר חלש, על לגביה רבי יוחנן. חזייה דהוה קא גני בבית אפל, גלי לדרעיה ונפל נהורא. חזייה דהוה קא בכי רבי אלעזר. אמר ליה: אמאי קא בכית? אי משום תורה, אי משום מזוני, אי משום בני... אמר ליה: להאי שופרא דבלי בעפרא קא בכינא. אמר ליה: על דא ודאי קא בכית, ובכו תרווייהו.
לאמיר מסביר זיין די מעשה. רבי אלעזר איז קראנק געווארן, און רבי יוחנן איז אריינגעקומען אים מבקר חולה זיין. ער האט אים געזען ליגן אין א פינסטער הויז, א הויז אן קיין פענסטער. האט ער אנטפלעקט זיין ארעם - און ס'איז געפאלן א ליכטיגקייט אויפן פלאץ, ווייל רבי יוחנן איז געווען א גאר שיינער מענטש און זיין הויט האט געלאכטן, און ווי נאר ער האט אנטפלעקט זיין ארעם האט דאס הויז אויפגעלאכטן. האט רבי יוחנן געזען אז רבי אלעזר וויינט, און האט אים געפרעגט: פארוואס וויינסטו? ער האט פארשטאנען אז זיין געוויין קומט פון יסורים אדער פון א חסרון, און ער האט אנגעהויבן אויסצורעכענען פאר אים: אי משום תורה - אויב איז עס ווייל דו האסט נישט געלערנט גענוג תורה, האבן מיר דאך געלערנט אחד המרבה ואחד הממעיט ובלבד שיכוין לבו לשמים. אי משום מזוני - אויב איז עס ווייל דו האסט ווייניג פרנסה, איז דאך נישט יעדער זוכה צו צוויי טישן, און נישט יעדער איז רבי הקדוש. ואי משום בני - אויב איז עס ווייל דיינע קינדער האבן נישט מאריך ימים געווען, האט ער ארויסגענומען א ביינדל פון זיין טאש און אים געזאגט: "דין גרמא דעשיראה ביר" - דאס איז א ביין פון מיין צענטן זון, וואס איך האב באגראבן צען קינדער, און אפילו אויף דעם טאר מען זיך נישט צער'ן, ווייל א מענטש דארף וויסן אז אלעס איז פון אים יתברך. און מיט דעם פלעגט רבי יוחנן מנחם זיין אבלים.
האט אים רבי אלעזר געענטפערט: "להאי שופרא דבלי בעפרא קא בכינא" - אויף דער שיינקייט וואס וועט פארפוילט ווערן אין דער ערד וויין איך. איך זע דיר יעצט אזוי שיין, און דיין הויט שיינט אז דאס גאנצע הויז איז פול מיט ליכטיגקייט, און די דאזיגע שיינקייט וועט אמאל פארגיין אין שטויב. האט אים רבי יוחנן געזאגט: "על דא ודאי קא בכית" - אויב אויף דעם וויינסטו, אויף דעם איז טאקע ראוי צו וויינען. און זיי האבן ביידע געוויינט.
די פראגעס אויפן געוויין
אלע מפרשים וואונדערן זיך אויף דעם געוויין: וואס איז די באדייט דערפון און וואס איז געווען זייער כוונה? אויף וואס איז דא צו וויינען - אויף א גשמיות'דיגע גופניות'דיגע שיינקייט וואס פארגייט אין דער ערד? און נאך איז שווער דער לשון "על דא ודאי קא בכית" - וואס מיינט "ודאי", וואס איז דא אזוי זיכער? און פארוואס בכו תרווייהו, סוף כל אדם למות איז דאך דער סדר העולם, און וואס האט זיך זיי יעצט באנייט? ילודים למות איז דאך באקאנט נאך פונעם טאג וואס דער מענטש ווערט געבוירן, און פון יענעם טאג הייבט ער אן צו שטארבן טאג נאך טאג - און פארוואס האט ער זיך יעצט דערמאנט צו וויינען דערויף? און נאך איז שווער דער לשון "דבלי בעפרא": אויב מיינט ער נאכן טויט, ביים שטארבן פון א מענטש ענדערט זיך דאך זיין פנים תיכף ומיד און ער האט מער נישט קיין שיין און קיין באחנטקייט. דאס הייסט, די שיינקייט פארגייט נאך פאר דער ערד - ביי דער מיתה אליין ווערט צוגענומען דער זיו פנים, און מען דארף נישט ווארטן ביז ער קומט אן צום עפר.
די זעקס זאכן וואס זענען צוגענומען געווארן פון אדם הראשון
און מען קען זאגן, ווי עס שטייט אין מדרש אויפן פסוק "אלה תולדות השמיים והארץ": כל תולדות שבתורה חסרין חוץ מתרין - אלע מאל וואס עס שטייט תולדות אין דער תורה איז עס געשריבן חסר (אן א וי"ו), אויסער צוויי ערטער. און פארוואס? כנגד די זעקס זאכן וואס זענען צוגענומען געווארן פון אדם הראשון, און דאס זענען: זיוו וקומתו וכולי, און זיי קערן זיך מער נישט אום ביז עס וועט קומען בן פרץ. דער ביאור דערפון איז: איבעראל וואו עס שטייט אין דער תורה "תולדות" איז עס געשריבן חסר א וי"ו, אויסער צוויי ערטער - "אלה תולדות השמיים והארץ בהיבראם", און "ואלה תולדות פרץ" וואס ער איז דער פאטער פון דער מלוכה פון בית דוד. און פארוואס אין די צוויי ערטער איז עס געשריבן מלא מיט א וי"ו? ווייל דער וי"ו קומט מרמז זיין אויף די זעקס זאכן וואס זענען צוגענומען געווארן פון אדם הראשון ביי זיין חטא: זיין שיין (זיוו), זיין לעבן (חייו), זיין הויכקייט (קומתו), די פירות פון דער ערד, די פירות פון בוים, און די מאורות. בשעת דער בריאה, ווען עס איז געשריבן געווארן "תולדות השמיים והארץ", איז עס נאך געווען מלא; אבער נאכן חטא זענען אלע תולדות חסר, ווייל עס זענען פארפאלן געווארן פון דער וועלט יענע זעקס זאכן, און זיי קערן זיך נישט אום ביז עס וועט קומען בן פרץ - ביז משיח וועט קומען. און פון אלע זעקס האבן מיר דא נישט קיין ענין נאר אין צוויי: "זיוו וקומתו", און זיוו מיינט זיין שיינקייט און זיין פראכט.
און אויב אזוי, פון וואנעט קומט די שיינקייט פון רבי יוחנן?
און אויב דער זיו און די שיינקייט זענען צוגענומען געווארן פון דער וועלט ביים חטא פון אדם הראשון, ווי אזוי איז מעגליך אז רבי יוחנן זאל האבן געהאט אזא וואונדערליכע שיינקייט, העכער פון דרך הטבע? און מען קען זאגן, אז כאטש עס איז צוגענומען געווארן פון דער וועלט, איז פאראן א געוויסער צדיק וואס האט הנאה דערפון, אזוי ווי עס שרייבט דער ספר מנחת שי בשם דעם ספר גאולת הגר צום סוף פון מגילת רות (און אויך ווייטער אין רות אויפן פסוק "שש השעורים האלה נתן לי"). דאס הייסט אז עס איז פאראן א מציאות אז געוויסע מענטשן האבן יא יענעם זיו און שיינקייט כאטש עס איז צוגענומען געווארן פון דער וועלט, און ער לערנט דאס ארויס פון דעם וואס עס איז דא צוויי מאל א סגול אין ווארט פֶּרֶץ, און פון דעם אויף די זעקס זאכן. און מיר דארפן זיך נישט אריינלאזן אין דער גאנצער אריכות הדברים, נאר אין דעם יסוד: עס זענען דא מענטשן וואס זענען יא זוכה צום זיו פון אדם הראשון.
און א ראיה דערצו: ווי חז"ל זאגן, "שופריה דיעקב מעין שופריה דאדם הראשון" - די שיינקייט פון יעקב אבינו איז געווען א שיין ענליך צו דער שיינקייט פון אדם הראשון. און אזוי אויך איז משה רבנו זוכה געווען צו קרני ההוד, אז זיין פנים האט געליכטיגט און געשיינט אזוי ווייט אז מען האט נישט געקענט קוקן אויף אים. און אזוי אויך דער זיו פון רבי יוחנן, וואס זיין קערפער האט געשיינט און געבלישטשעט, איז געווען עפעס א שטיקל פון יענעם זיו פון עולם הבא.
די קשיא פונעם יפה תואר: פארוואס ווערט נישט דערמאנט דער זיו ביי די קללות?
און דער יפה תואר אין בראשית פרעגט א קשיא אויפן אויבנדערמאנטן מדרש: פארוואס ווערט נישט דערמאנט דער חיסרון פונעם זיו ביי די קללות פון אדם הראשון? עס וואלט דאך געדארפט שטיין צו אים: "בזעת אפיך תאכל לחם", "וקוץ ודרדר תצמיח לך" - און דער זיו פון דיין פנים וועט זיך ענדערן, און דאס ווערט נישט דערמאנט דארט במפורש! און ער ענטפערט: דלא אצטריך, מען האט עס נישט געדארפט זאגן, ווייל זיכער וועט זיך דער זיו פון זיין פנים גלייך ענדערן פון זיין טרויער ווען ער איז פארשאלטן געווארן, און ער וועט שטענדיג זיין צערודערט און פארזויערט בזיעת אפו. דאס הייסט, מען דארף דאס נישט זאגן, ווייל מכוח די קללות אליין - די שטענדיגע דאגה פאר פרנסה, "בזעת אפיך תאכל לחם", "הרבה ארבה עצבונך והרונך" - איז דער מענטש באזארגט, אנגעצויגן און פארביטערט, און ממילא ענדערט זיך דער גלאנץ פון זיין פנים. און פונקט ווי מען דארף נישט זאגן אויף א מענטש וואס איז געשטארבן אז "זיין זיו וועט זיך ענדערן", ווייל אזוי ווי די נשמה גייט ארויס הייבט זיך אן דער ריקבון און דער מענטש ענדערט זיך, אזוי אויך פעלט נישט אויס מפרש צו זיין אין דער קללה דעם שינוי הזיו, ווייל ער קומט ממילא מכוח דעם עצב און די דאגות.
יעצט פארשטייט מען שוין דאס געוויין
און לויט דעם, אויף דעם טאקע האט רבי אלעזר געוויינט - אויף דער שוואכקייט פונעם מענטש, אז בעת ער לעבט נאך אויף דער וועלט שטייט ער גרייט פאר די צופאלן פון דער צייט וואס ענדערן זיין פנים, זיין זיו און זיין פראכט. און מען פארשטייט זייער גוט דעם מדויק'דיגן לשון "על האי שופרא דבלה בארעא": די כוונה איז נישט אז עס וועט פארפוילט ווערן אין דער ערד נאך דער קבורה, ווייל דאס איז דאך שווער, אז שוין פון דער שעה פון דער מיתה ענדערט זיך זיין זיו; נאר "בארעא" - בעת ער איז נאך אויף דער דאזיגער ערד (בארעא הזו), בחיים חיותו, ווערט עס שוין ווייניגער און פארשווינדט צוליב די דאגות און מקרי הזמן, אלע שינויים פונעם לעבן וואס ברענגען דעם מענטש צו צער און דאגות.
און רבי יוחנן האט אים געזאגט "על דא ודאי קא בכית", דאס הייסט: אויב וואלסטו געוויינט צוליב דעם וואס די שיינקייט גייט פארלוירן בשעת מיתה, וואלט איך דיר נישט מודה געווען, ווייל עס איז נישט קיין פלאץ צו וויינען דערויף, ווייל אדרבה, דער יום המיתה איז א יום הילולא פאר צדיקים, ווי עס ווערט געברענגט אין אידרא זוטא אין פרשת האזינו. אבער יעצט ווען דו וויינסט אויף דער שיינקייט וואס גייט פארלוירן פון די צדיקים צוליב די דאגות פון דער וועלט - שפיר, האסטו זיכער א מקום צו וויינען. ווייל אויב זיי זענען אזעלכע גרויסע צדיקים וואס זענען זוכה צו דער שיינקייט וואס איז מעין העולם הבא, וואלטן זיי דאך אויך געדארפט זוכה זיין צו זיצן בשלווה און לעבן אן קיין שום צער, און דעמאלט וואלטן די דאגות נישט געענדערט זייער שיינקייט, און עס פאסט נישט אז זיי זאלן זיין אונטערווארפן און פארשקלאפט צו די מקרי העולם. משום הכי בכו תרווייהו, צוליב דעם האבן ביידע געוויינט.
רבי יוחנן און עין הרע: פון דער משפחה פון יוסף
און הנה רבי יוחנן פלעגט גיין און זיצן ביים טויער פונעם בית הטבילה (הווה סליק ויתיב אשערי טבילה), כדי אז ווען די אידישע טעכטער קומען ארויס פון דער טבילה זאלן זיי קוקן אויף אים (דכי סלקן בנות ישראל ליסתכלו ביה), און דורך דעם זאלן זיי האבן קינדער שיין ווי ער. און ער פון זיין זייט האט בכלל נישט מהרהר געווען אין זיי, ווייל זיי זענען געווען אין זיינע אויגן אזוי ווי ווייסע גענדז; ער איז געווען אזא בעל מדרגה אז די זאך האט ביי אים גארנישט אויפגעוועקט. אבער די גמרא פרעגט: ולא מסתפי מעינא בישא? האט ער דען נישט מורא געהאט פון קיין עין הרע? משיבט די גמרא: משום דמזרעא דיוסף קאתי (ברכות דף כ' עמוד א'), ווייל ער איז געקומען פון די אייניקלעך פון יוסף הצדיק. יוסף איז אויך געווען יפה תואר ויפה מראה, און זיין פאטער האט אים געבענטשט "בן פורת יוסף בן פורת עלי עין", וואס יענע שיינקייט איז געווען מעין העולם הבא, וואס קיין עין הרע קען נישט שולט זיין דערויף. און אזוי ווי חז"ל זאגן אויפן פסוק "יברכך השם" - מיט געלט, "וישמרך" - פון מזיקים: ווען די ברכה קומט פון אויבן, ממנו יתברך, איז נישט פאראן קיין שום חשש און מען דארף זיך פאר גארנישט שרעקן. און וויבאלד די ברכה פון יוסף איז געווען א ברכה מלמעלה, מעין העולם הבא, קען קיין עין הרע נישט שולט זיין דערין; און אזוי אויך רבי יוחנן, וואס זיין ברכה איז געווען מעין העולם הבא, האט ער דערפאר נישט מורא געהאט.
ביאור הפסוק
און אויף דעם זאגט דער פסוק "הנך יפה רעייתי". דאס הייסט: כאטש ביים חטא אדם הראשון איז אוועקגענומען געווארן דער גלאנץ און די שיינקייט פון דער וועלט, פונדעסטוועגן איז עס נישט אוועקגענומען געווארן אינגאנצן, ווייל עס זענען דא פיל צדיקים וואס זענען זוכה צו שיינקייט - יעקב אבינו, משה רבינו, רבי יוחנן. און אויב וועסטו פרעגן, איז דען נישט שיינקייט א זאך וואס עין הרע איז שולט דערין, ווי מיר זעען אז חנה האט דאס נישט געוואלט, און אויב אזוי, וואס פארא שבח איז דאס? דעריבער פארענטפערט ער, אז די גאנצע שיינקייט פון כלל ישראל קומט פונעם עולם העליון און פון גן עדן, וויבאלד אידן פארלאזן זיך אויפן הקדוש ברוך הוא און האפן תמיד אויף זיין ברכה.
און דאס איז די כפילות פון "הנך יפה" "הנך יפה": איינס, אז זי איז נישט אונטערן מזל, ווייל אין מזל לישראל - איר שיינקייט איז די העכערע שיינקייט, מעין שופריה דאדם הראשון, א שיינקייט וואס קומט פון הימל; און צווייטנס, אז עין הרע זאל נישט שולט זיין דערין, ווייל וויבאלד די ברכה קומט פונעם עולם העליון און פון אים יתברך, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי "יברכך ד' וישמרך - מן המזיקים", איז נישטא וואס צו מורא האבן פון דער השפעה פון עין הרע.
"עיניך יונים" - אן ענטפער אויף די דאגות הזמן
און אויב וועסטו פרעגן, זענען דען נישט דא די דאגות הזמן, און דאס לעבן אויף דער וועלט איז דאך פול מיט דאגות וואס פארדארבן די שיינקייט, ווי מיר האבן מסביר געווען אז "שופרא דבלי בארעא" קומט צוליב די דאגות און טרדות פון דער וועלט, און ווי דער יפה תואר ערקלערט אז עס פעלט נישט אויס קיין באזונדערע קללה אויפן זיו און שיינקייט, ווייל אזוי ווי עס שטייט "בזעת אפיך תאכל לחם" און עס זענען ארויפגעלייגט געווארן אויף אים דאגות - פארגייט ממילא זיין שיינקייט. און אויב אזוי, וואס העלפט מיר די דאזיקע שיינקייט, אויב אפילו עין הרע האט קיין שליטה נישט דערויף, וועט עס סוף-כל-סוף אויסגיין מחמת די דאגות און טרדות?
אויף דעם זאגט ער: פונדעסטוועגן טארסטו נישט האבן קיין תרעומות אויף די מדות פונעם הקדוש ברוך הוא, נאר הייב אויף דיינע אויגן צו דער טויב. ווייל די טויב אין די טעג פון נח האט געברענגט אן עלה זית אין איר מויל, וואס זי האט גענומען פון גן עדן, צו מרמז זיין אז זי וויל ענדערש אירע מזונות ביטער ווי א זית פון דער האנט פונעם הקדוש ברוך הוא. ווייל דער זית, איידער מען פארזיסט אים מיט זאלץ אדער מען לייגט אים איין, איז ביטער און נישט ראוי צום עסן, און זי האט געזאגט: עס איז מיר בעסער די ביטערקייט פונעם זית גלייך פון דער האנט פונעם הקדוש ברוך הוא. אזוי ווי חז"ל זאגן, אז אויך כלל ישראל האבן זייערע אויגן תמיד געווענדעט צום מקום ברוך הוא, און דאס איז דער טייטש "עיניך יונים".
און אין דעם ליגט אויך דער ענטפער אויף דער קשיא וואס וועט זיין מיט די דאגות: דו זאלסט נישט האבן קיין תרעומות אויף די מדות פונעם הקדוש ברוך הוא, נאר זיין ווי א טויב. די שיינקייט בלייבט נאר אפגעהיט אויפן תנאי אז "עיניך יונים", אז דו קוקסט אויף די ענינים פון דער וועלט אזוי ווי די טויב קוקט - אפילו אויב עס איז ביטער ווי א זית, איז עס פונעם הקדוש ברוך הוא און איך נעם עס אן מיט ליבשאפט, און איך האב נישט קיין קלאגעס און טענות. און ווען מען קוקט אזוי, שטערן נישט די טרדות און עס דרוקן נישט די דאגות, און ממילא ענדערט זיך נישט איר גלאנץ: דו וועסט בלייבן "הנך יפה" אן דעם וואס די טרדות זאלן דיר שעדיגן, און דו וועסט בלייבן "הנך יפה" אן דעם וואס עין הרע זאל אין דיר שולט זיין, ווייל דו ביסט דאך פון די צדיקים וואס קיין עין הרע רירט זיי נישט אן, און דורך דעם כח וועט די שיינקייט בלייבן אן אייביגע שיינקייט, מעין שופריה דאדם הראשון. נפלא מאוד.
לסיכום:
מיר האבן געפרעגט דריי קשיות אויפן פסוק: וואס איז דער שייכות צווישן זיין אנהויב און זיין סוף, וואס באדייט די כפילות פון "הנך יפה", און וואס איז דער ענין פונעם משל צו יונים. און מיר האבן געלערנט אז דער זיו און די שיינקייט זענען אוועקגענומען געווארן פון דער וועלט ביים חטא אדם הראשון, און פונדעסטוועגן זענען פאראן צדיקים - יעקב אבינו, משה רבינו, רבי יוחנן - וואס זענען זוכה צו א שיינקייט וואס איז מעין עולם הבא. אויף דעם האבן רבי אלעזר און רבי יוחנן געוויינט: נישט אויף דער שיינקייט וואס ווערט פארפוילט אינעם שטויב נאך דער מיתה, ווייל דער יום המיתה איז דאך א שמחה פאר צדיקים, נאר אויף דער שיינקייט וואס גייט אויס בעת זי איז נאך אויף דער ערד, מחמת די דאגות און מקרי הזמן. און דערפאר קומט דער פסוק און זאגט צוויי מאל "הנך יפה": שיין, ווייל דיין שיינקייט איז פונעם עולם העליון און דו ביסט נישט אונטערן מזל; און שיין, ווייל עין הרע איז נישט שולט אין א ברכה וואס קומט פון אויבן, אזוי ווי יוסף הצדיק "בן פורת עלי עין" און אזוי ווי רבי יוחנן וואס שטאמט פון אים. און וואס טוט זיך מיט די דאגות? אויף דעם שטייט - "עיניך יונים": אזוי ווי די טויב וואס האט געבעטן אירע מזונות זאלן זיין ביטער ווי א זית פון דער האנט פונעם הקדוש ברוך הוא, אזוי זענען די אויגן פון אידן תמיד געווענדעט צום מקום ברוך הוא, און ווער עס האט נישט קיין תרעומות אויף די מדות פונעם הקדוש ברוך הוא - שעדיגן אים נישט די דאגות זיין גלאנץ, און זיין שיינקייט בלייבט אן אייביגע שיינקייט מעין די שיינקייט פון אדם הראשון.