דער פינפטער מאמר פונעם בעל זרע שמשון אויף שיר השירים באציט זיך אויף איין קורצן פסוק אין פרק א', און פון דעם עפנט זיך איינע פון די שווערסטע און ווייטאגלעכסטע שאלות אין אמונה: פארוואס ווערן צדיקים צוגענומען פאר די זינד פונעם דור. לאמיר גיין לויט זיין דרך, וואס זיין שטייגער איז צו בויען קאמפליצירטע און טיפע תשובות שטאפל אויף שטאפל, און דערפאר לוינט זיך צו לייגן קאפ אויף יעדן טריט פונעם מהלך פונעם תירוץ.
אֶשְׁכֹּל הַכֹּפֶר דּוֹדִי לִי בְּכַרְמֵי עֵין גֶּדִי׃ (א, יד) - מיין באליבטער איז מיר ווי א טרויב כופר אין די וויינגערטנער פון עין גדי.
דער מדרש דרש'נט: ווען דיינע קינדער קומען לידי עבירות און שלעכטע מעשים, זע איך דעם גרעסטן צווישן זיי וואס קען זאגן פאר מדת הדין גענוג, און איך נעם אים אלס משכון פאר זיי. דאס הייסט, אז ווען עס זענען דא ביי כלל ישראל עבירות, זעט דער הקדוש ברוך הוא דעם צדיק וואס קען מכפר זיין אויפן כלל, און דעמאלט זאגט ער פאר מדת הדין גענוג, און נעמט דעם צדיק אלס משכון פאר זיי. און דערפאר ווערט ער אנגערופן "הכופר" - ווייל ער איז מכפר אויף די עוונות פון כלל ישראל.
און אין עטלעכע מדרשים שטייט אז דער גרויסער ווערט געכאפט פאר די זינד פונעם דור. און אזוי אויך אין פרק ט' פון מסכת ברכות אויפן פסוק "ויאמר רב עתה הרף ידך" דרש'נען חז"ל: טול הרב שבהם, נעם דעם גרעסטן צווישן זיי.
פרעגט דער בעל זרע שמשון: דאס אלעס פאדערט דאך א טעם. פארוואס זאל די גאנצע עדה זינדיגן, און אויפן גרעסטן צווישן זיי, וואס האט נישט פארזוכט קיין טעם פון א חטא, זאלסטו צארנען? לכאורה איז דא נישט קיין יושר. אלע טוען חטאים, און דער גרויסער איז דער צדיק, און מען נעמט דוקא דעם צדיק וועגן די חטאים פון יעדן איינעם. לכאורה איז אין דעם א בחינה פון "לקתה מידת הדין" - דער דין ווערט דא נישט אויסגעפירט ווי עס געהער צו זיין.
און אויף דעם איז אויך פאראן א מקור אין א פסוק: "ידין בגוים מלא גויות מחץ ראש על ארץ רבה". ווען דער אויבערשטער משפט די גוים - איז עס "מלא גויות": א צונאמי, דריי הונדערט טויזנט טויטע. אבער ביי כלל ישראל - "מחץ ראש", דער אויבערשטער נעמט איין צדיק, און דאס איז "על ארץ רבה", צוליב פיל מענטשן.
דער תורת חיים אין מסכת חולין דף פ"ו עמוד א' פארענטפערט, אז דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן זיין וועלט מיט מדת הרחמים און מדת הדין צוזאמען. ווארום ווען ער וואלט עס באשאפן אינגאנצן מיט דין, אויב מען וואלט צוגעקומען צו אן עבירה וואלט מען נישט געקענט בלייבן לעבן אפילו איין שעה - ווייל אויף יעדער קליינער זאך וואלט מען זיך באצאלט פונעם מענטש אויפן פלאץ, און די וועלט וואלט נישט געקענט באשטיין. און ווען ער וואלט עס באשאפן אינגאנצן מיט מדת הרחמים, וואלט קיין מענטש קיינמאל נישט געשטראפט געווארן, און דאס איז אויך אוממעגלעך: ס'וואלט געווארן א כאאס און הפקרות, יעדער טוט וואס ער וויל און ס'איז קיינמאל נישטא קיין שטראף.
דערפאר האט ער זיי צוזאמגעשמאלצן ביינאנד, אז אויב די וועלט וועט נתחייב ווערן, זאל יעדער מדה האבן איין חלק: א האלב פון דער וועלט פאר מדת הרחמים און א האלב פאר מדת הדין. דער אויבערשטער האט משתף געווען די שליטה פון ביידע מדות, אז ביידע זאלן האבן א ממשלה, א שטיקל "אחדות רעגירונג" פון דין און רחמים.
דערפאר, ווען שונאי ישראל זענען מחויב כליה (בלשון סגי נהור פאר כלל ישראל), און עס גייט ארויס א קצף מלפני השם חס ושלום, דארף מען געבן פאר מדת הדין און פאר מדת הרחמים פאר יעדן איר חלק, מחצה על מחצה. מען מוז האבן אן עונש, אבער דער דין ווערט נישט אויסגעפירט ביז כליה, און אינגאנצן רחמים גמורים קען אויך נישט זיין.
און וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא? ער צעטיילט כלל ישראל אין צוויי גלייכע חלקים: דער גדול הדור איז איין חלק, און גאנץ כלל ישראל זענען דער צווייטער חלק, ווייל ביידע זענען שקול איינער קעגן דעם צווייטן. ווייל יעדער איז תלוי אין אים, און קומט אויס אז ער איז אלעס - "כל העולם כולו ניזון בשביל חנינא בני". אויב מיר וואלטן געוואויגן אויף דער וואגשאל, אויף איין זייט גאנץ כלל ישראל און אויף דער צווייטער זייט דער גדול הדור, וועלן זיי זיין שקול איינער קעגן דעם צווייטן.
און עס וואלט געווען ראוי אז מידת הדין זאל נעמען גאנץ כלל ישראל צו איר חלק כדי זיי צו שטראפן, ווייל זיי האבן דאך געזינדיגט, און מידת הרחמים זאל נעמען דעם גדול הדור צו איר חלק זיך מרחם צו זיין אויף אים - פונקט ווי דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר משה רבנו: "הרף ממני ואשמידם ואעשה אותך לגוי גדול", דו דער צדיק וועסט בלייבן לעבן און די אלע איבעריגע וועלן שטארבן.
נאר ער יתברך האט מקדים געווען ביים אנהייב פון דער בריאה מידת הרחמים פאר מידת הדין, ווי עס שטייט "ביום עשות ה' אלוקים ארץ ושמים", וואס דער כוונה איז אז מידת הרחמים זאל האבן א גרעסערע שליטה, ווי רש"י טייטשט. דערפאר איז מידת הרחמים פריער אויסצוקלויבן איר חלק, און זי נעמט דעם שיינעם און גרויסן חלק - גאנץ כלל ישראל, כדי די וועלט זאל קענען קיום האבן. און וואס בלייבט איבער פאר מידת הדין? דער צדיק אויף דער צווייטער זייט פון דער וואגשאל. און מען זאגט איר: נעם דעם רב שבהן, דעם גרעסטן צווישן זיי, פאר דיין חלק - און מיט דעם ווערט נתכפר דער צווייטער חלק וואס איז צוגעגאנגען צו מידת הרחמים, דאס הייסט די וואגשאל פון כלל ישראל.
אויפן באבא סאלי ווערט דערציילט אז מען האט אים געפרעגט פאר זיין פטירה: דער רבי האט דאך געזאגט אז מען האט אים צוגעזאגט פון הימל אז ער וועט זוכה זיין צו זען ביאת המשיח? האט ער זיי געזאגט: ריכטיג, און איך האב אויך געפרעגט דערויף, און מען האט מיר געענטפערט - ווילסט אז עס זאל שטארבן א דריטל וועלט? האט דער באבא סאלי געזאגט: אויב אזוי ניין, איך האב ענדערש נפטר צו ווערן פון דער וועלט.
און אזוי אויך דער חפץ חיים, אין זיין צייט איז נפטר געווארן זיין איידעם, און דער איידעם איז געווען א גרויסער צדיק און זייער מיוחד. האט אים זיין טאכטער, די אלמנה פון דעם איידעם, געפרעגט: פארוואס? אזא צדיק, אזא מיוחד, עס זענען דא גענוג רשעים אויף דער וועלט, פארוואס דווקא ער? האט איר דער חפץ חיים געזאגט: און וואס האסטו געוואלט, אז דער אויבערשטער זאל נעמען א האלבער וועלט? מען זעט דאך דעם יסוד - "מחץ ראש על ארץ רבה", דער אויבערשטער נעמט איינעם, און מיט דעם איז דא א כפרה פאר דער גאנצער איבעריגער וואגשאל.
זאגט דער זרע שמשון: און מיט מחילה פון כבודו פונעם תורת חיים, שטייט נאך אלץ די קשיא אויפן ארט. ערשטנס, ווי קען מידת הדין שולט זיין אויף צדיקים וואס האבן נישט געזינדיגט? פארוואס זאל מידת הדין בכלל האבן שליטה איבער זיי? און נאך מער, חס ושלום אז די צדיקים זאלן אריינפאלן אינעם חלק פון מידת הדין. וואס חז"ל האבן דאך געזאגט אין דריטן פרק פון מועד קטן: חס ושלום דחקה ושלהבת בצדיקים. און עס שטייט אין סוף פרק קמא פון מסכת סוטה: נישט נאר אויף משה רבנו האט מען געזאגט אז זיין מיתה איז געווען בנשיקה, נאר אלע צדיקים איז זייער מיתה בנשיקה על פי השם. ווי קען מען דען זאגן אז זיי פאלן אריין אין דער האנט פון מידת הדין, כאילו מידת הדין נעמט זיי צו זיך?
און די גמרא דארט פארציילט: רב אשי האט געזאגט צו בר קיפוק, ההוא יומא מאי אמרת - אויף יענעם טאג ווען דו וועסט מיר מספיד זיין, וואס וועסטו זאגן? האט ער אים געזאגט: אם בארזים נפלה שלהבת, מה יעשו אזובי קיר? לויתן בחכה הועלה - דאס איז רב אשי - מה יעשו דגי רקק, וואס זענען מיר? בנחל שוטף נפלה חכה, מה יעשו מי גבים, וואס דארט איז נאך מער מסוכן אז א חכה זאל אריינפאלן און מען זאל פון דארט ארויסנעמען די פיש. האט אים בר אבין געזאגט: חס ושלום דחקה ושלהבת בצדיקי אמינא - חס ושלום זאלסט זאגן א לשון פון א חכה און א שלהבת בנוגע צדיקים. און אזוי איז אויך שווער אויפן תורת חיים: מידת הדין אויף צדיקים? ווי קען דאס זיין? אדרבה, מיתת הצדיקים איז דאך בנשיקה על פי השם, און זיי געהערן נישט צום חלק פון מידת הדין.
און נאך זאגט דער זרע שמשון: ניחא אויב זיי טוען תשובה ביים טויט פונעם צדיק, אבער אויב זיי טוען נישט תשובה און לייגן צו חטא על חטא, וועט דאך זיכער מידת הדין צוריקקומען טענה'ן קעגן די חוטאים, און עס וועט מער נישט זיין קיין צדיק וואס זאל מכפר זיין און מגין זיין אויף זיי. תכלית, וואס האבן מיר מרויח געווען? דער צדיק איז אוועק, און דער עולם האט נישט תשובה געטאן. מען רעדט דאך פון רשעים, און וואס גייט דען באמת אן פאר די רשעים אז הרב נסים קרליץ איז נפטר געווארן, אז הרב עובדיה יוסף איז נפטר געווארן, אז דער חפץ חיים איז נפטר געווארן? אויב אזוי טוען זיי נישט קיין תשובה, און מידת הדין וועט נאכאמאל מקטרג זיין, און עס איז שוין נישטא קיין צדיק וואס זאל מגין זיין פאר זיי, און זיי וועלן חס ושלום צוקומען צו א כליה.
און מען פארענטפערט: אויף דעם קען מען זאגן אז דאס איז דער טעם פארוואס חז"ל האבן געזאגט "אין הצדיק נפטר מן העולם עד שנברא צדיק כמותו". עס מאכט זיך קיינמאל נישט אז עס זאל נישט זיין קיין צדיק, און תמיד איז פארהאן א צווייטער צדיק צום קיום פונעם עולם. און דאס איז דער באדייט פון "וזרח השמש ובא השמש" - נאך איידער עס גייט אונטער די זון פון איין צדיק, שיינט דער אויבערשטער אויף די זון פון א צווייטן צדיק.
אבער עס איז נאך אלץ שווער: אויב זיי וועלן מוסיף זיין בחטאם און מידת הדין וועט ווידער מקטרג זיין, וועט דאך דער צווייטער צדיק אויך מוזן שטארבן. און אויב מען וועט זאגן אז עס וועט געבוירן ווערן אן אנדערער צדיק - וועט דאך צו דער זאך נישט זיין קיין סוף. ווידער וועט זי מקטרג זיין און נעמען דעם צדיק, און ווידער מקטרג זיין און נעמען דעם קומענדיגן נאך אים, וועלן דען אלע צדיקים פארלענדט ווערן חס ושלום? זיי האבן דאך נישט תשובה געטאן, און דער קטרוג קומט כסדר צוריק. און נאך מער, דער עצם ענין אז דער צדיק דארף ליידן פאר די עוונות פונעם ציבור איז שכל'דיג און פארשטענדליך נישט צו באגרייפן.
און נאך מער, זאגט דער מחבר, איז דאך עיקרא דדינא פירכא: ביים חטא פון אדם הראשון וואלטן די צדיקים נישט געדארפט שטארבן. ווארעם די צדיקים זענען דאך גוטע ביימער וואס געבן ארויס פירות, "צדיק כתמר יפרח", און דער פסוק זאגט "לא תשחית את עצה לנדוח עליו גרזן... כי ממנו תאכל ואותו לא תכרות". אויב דער צדיק איז בבחינת דער בוים, איז דאך לכאורה נישט פארשטענדליך פארוואס דער צדיק זאל שטארבן און די איבעריגע פונעם פאלק זאלן בלייבן לעבן.
און נאך איז שווער: ווי אזוי איז מיתת הצדיק מכפר אויף די חוטאים? בשלמא אויב זיי האבן געטוהן תשובה, ניחא. אבער אויב זיי טוען נישט קיין תשובה, מיט וואס ווערט זיי מכופר? און אויב מען וועט זאגן אז די כפרה איז צוליב דעם צער וואס זיי האבן פון פארלירן דעם צדיק, אויב אזוי זאל דער הקדוש ברוך הוא זיי שיקן אן אנדערן צער און דער צדיק זאל נישט שטארבן. אנשטאט די פטירה פונעם צדיק - א מפולת אין דער בערזע, צום ביישפיל, וואס איז א פיל גרעסערער צער פאר פיל מער מענטשן.
און נאך שטייט אין דריטן פרק פון מסכת מועד קטן, אויף דער פטירה פון רב אסי, "כי נח נפשיה אתעקרו כל אילניא" - עס זענען אויסגעווארצלט געווארן אלע ביימער. און וואס האט דער דאזיגער אות מיט דער מיתה פונעם צדיק? פארוואס זענען דווקא די ביימער אויסגעריסן געווארן? עס האבן דאך געקענט געשען אנדערע זאכן, א פארפלייצונג אינעם טייך וכדומה. פארוואס איז דווקא דאס אויסרייסן די ביימער דער אויסדרוק פונעם צער אויף דער פטירה פונעם צדיק?
אין די ציונים ומקורות ווערט געברענגט פונעם יערות דבש, בנוגע דער שאלה וואס מען רירט דא אן צי מיתת צדיקים איז מכפר אפילו אן תשובה. אינעם ספר "אמר שמואל" פון אבן חביב ווערט געברענגט אז מיתת צדיקים איז מכפר נאר מיט תשובה, דאס הייסט זי איז נישט מכפר אליין נאר עס מוז זיין תשובה צוזאמען מיט דעם. אין שארית ישראל און אינעם ספר "משה ידבר" ווערט געברענגט אז מיתת צדיקים תולה און די יסורים גומרים, אז דאס איז נאר א טיילווייזע כפרה און מען דארף נאך יסורים אויף א פולקאמען מירוק. און אין נחל יצחק שרייבט ער אז לויט דער שיטה פון רבי, אז יום הכיפורים איז מכפר אן תשובה, איז אויך מיתת צדיקים מכפר אן תשובה, ווייל עיצומה של פטירת הצדיק מכפר פונקט ווי עיצומו של יום, וויבאלד מיתת צדיקים ווערט דאך צוגעגליכן צו יום הכיפורים. זעט מען דאך אז עס זענען דא דערין עטליכע שיטות.
לאמיר דערמאנען וואס מיר האבן געלערנט אינעם ספר דרך השם פונעם רמח"ל, וואס ער באשעפטיגט זיך אויך מיט דער שאלה וואס דער בעל זרע שמשון בארירט דא: וואס איז דער שכל אז דער צדיק זאל באצאלן דעם פרייז פארן גאנצן פאלק וואס האט געזינדיגט. און ער ברענגט אז עס איז נישטא קיין גרעסערע און געוואלדיגערע זכות פארן צדיק ווי דאס, אז ער שטארבט אלס כפרה פארן פאלק, און עס קומט אויס אז אלע לעבן מכוחו און בזכותו, און יעדער צדיק גלוסט דערצו - צו זיין א כפרה אויף כלל ישראל. און מען קען גארנישט אפשאצן די גרויסקייט פון זיין שכר. דערפאר זאלסטו נישט רחמנות האבן אויף אים און טראכטן "נעבעך דער צדיק, ער איז געשטארבן און זיי האבן געזינדיגט", נאר וויסן זאלסטו אז דאס איז די העכסטע מדרגה צו וואס דער צדיק שטרעבט, ומי ימלל די גרויסקייט פון זיין ריזיגן און אומגעהויערן שכר. אזוי פארענטפערט דער רמח"ל, און מיר וועלן ווייטער גיין אינעם וועג פונעם בעל זרע שמשון.
און כדי אלעס צו פארענטפערן, איז דער מחבר מקדים דאס וואס חז"ל האבן געזאגט, אז די ערד ביים בריאת העולם איז אריבערגעגאנגען אויפן באפעל פונעם הקדוש ברוך הוא. ער האט איר געהייסן ארויסגעבן א "עץ פרי", דאס הייסט אז דאס האלץ פונעם בוים זאל זיין ראוי למאכל אזוי ווי דער פרי, און זי האט געטוישט און ארויסגעגעבן "עץ עושה פרי", אז דער פרי איז ראוי למאכל אבער דער בוים אליין איז נישט ראוי. און דאך איז זי נישט פארשאלטן געווארן און האט נישט באקומען קיין שום עונש יענע שעה. אבער נאכדעם וואס אדם הראשון האט געזינדיגט און געגעסן פונעם עץ הדעת, איז זי אויך נפקד געווארן אויף איר עון און זי איז פארשאולטן געווארן, ווי עס שטייט געשריבן "ארורה האדמה בעבורך".
און די מפרשים האבן געשריבן א טעם לשבח, אז דער שינוי וואס די ערד האט געמאכט איז דער גורם געווען אז דער מענטש זאל זינדיגן. דער כלי יקר שטעלט זיך דערויף און ערקלערט: וואס עס האט גורם געווען פאר אדם הראשון צו זינדיגן איז געקומען אין פאלג פונעם זינד פון דער ערד. וויבאלד די ערד האט געזינדיגט, איז זי שוין געווען פגום, און דער מענטש איז דאך באשאפן געווארן פון דער ערד - קומט אויס אז ער איז באשאפן געווארן פון פגומ'דיגע מאטעריאלן, קאליע געווארן פון פריער. און פון דעם איז נתגלגל געווארן דער חטא פון עץ הדעת, און דערפאר איז די ערד די וואס דארף באצאלן דעם פרייז.
דער מחבר ערקלערט דעם שייכות אויף אן אנדערן אופן: אדם און חוה האבן געזען דעם חילוק פון עץ הדעת פון אלע אנדערע ביימער, אז ביי אים איז דער טעם פון זיין האלץ און פון זיין פרי געווען גלייך און נישט ביי די אנדערע ביימער, און צוליב דעם זענען זיי נתפתה געווארן צו די ווערטער פונעם נחש. זיי האבן געזען אז די ערד איז באפוילן געווארן אז סיי דער בוים זאל זיין ראוי למאכל און סיי דער פרי, און זיי האבן געזען אז נאר דער עץ הדעת איז נאכגעקומען דעם תנאי, בעת ביי אלע אנדערע ביימער איז בלויז דער פרי ראוי למאכל און דער בוים אליין נישט. דערפאר האבן זיי זיך געלאזט איינרעדן צו טראכטן אז זיי וועלן האבן א תועלת פונעם עסן די פירות צו ווערן יודעי טוב ורע, ווייל דווקא דער דאזיגער בוים איז אנדערש.
און ווי עס ווערט געברענגט אין די ציונים ומקורות פונעם ליקוטי תורה פונעם מהרח"ו און פונעם ספר בינה לעיתים, וועגן דעם האבן זיי בטעות געטראכט אז דער הקדוש ברוך הוא האט נאר פארבאטן דאס עסן פונעם בוים אליין; ווייל דער עץ הדעת האט דאך געהאט א טעם אויך אינעם בוים גופא, און אויב ער האט געזאגט "ומעץ הדעת לא תאכל", איז מעגליך זיין כוונה געווען צום בוים גופו. און אזוי הערט זיך טאקע פונעם לשון הפסוק: "מכל עץ הגן אכול תאכל, ומעץ הדעת טוב ורע לא תאכל ממנו" - מעץ, פונעם בוים אליין, אבער די פרוכט האט ער נישט פארבאטן. האבן זיי דעריבער געגעסן נאר פון דער פרוכט. און וואס האט גורם געווען די טעות? וואס זיי האבן באמערקט אז ביי דעם בוים איז פאראן א באזונדערע זאך, אז דער טעם פונעם פרוכט און דער טעם פונעם בוים זענען גלייך, וואס ביי די איבעריגע ביימער איז נישט אזוי, און דערפון האבן זיי פארשטאנען אז דער איסור איז נאר אויפן בוים אליין.
זאגט דער רב: ווען די ערד וואלט געהיט דעם באפעל פונעם הקדוש ברוך הוא און וואלט געמאכט אלע ביימער לויט דעם זעלבן יסוד, אז דער טעם פונעם בוים זאל זיין ווי דער טעם פונעם פרוכט, וואלט מען צו דעם טעות בכלל נישט צוגעקומען. ווייל מיט וואס וואלט דער בוים געווען אנדערש פון אלע אנדערע ביימער? אלע וואלטן דאך געווען אזוי, און ס'וואלט אין אים נישט געווען קיין שום באזונדערע זאך, און ווען דער אויבערשטער ווארנט - ווארנט ער אויפן גאנצן בוים.
און וועגן דעם, פארן חטא פונעם אדם הראשון איז די ערד נאך נישט ראוי געווען צו קיין שום עונש. ווייל ווען ער וואלט נישט געזינדיגט, וואלט ער אלעס מתקן געווען, און אלע ביימער וואלטן צוריקגעקומען צו זיין טעם עצם כטעם פריים. ווען אדם הראשון וואלט נישט געזינדיגט, וואלט ער געברענגט די גאנצע וועלט צו א תיקון, "יתוקן עולם במלכות שדי", און ממילא וואלט דער קלקול פון דער ערד אויך פאראכטן געווארן. קומט אויס אז דער חטא פון דער אדמה איז נאך נישט געקומען לידי פועל. אבער וויבאלד זי האט געזינדיגט און אירע מעשים האבן געהאט אן השפעה - אז צוליב איר חטא האבן אדם און זיין ווייב געזינדיגט - און נישט נאר דאס, נאר די איבעריגע ביימער זענען געבליבן אן דעם וואס דער טעם פונעם האלץ זאל זיין ווי דער טעם פונעם פרוכט, איז דאך איר קלקול פארבליבן. דערפאר, ווען מען האט באשטראפט אדם אויף זיין עבירה, איז זי אויך פארהאלטן געווארן און געשאלטן געווארן. ביז דעמאלט האט זי געהאט א שאנס צו קומען לידי תיקון דורך אדם הראשון, און וויבאלד זי האט אים גורם געווען צו זינדיגן - איז דאס געווען די צייט וואס זי איז פארשאלטן געווארן.
און מיר לערנען דערפון אז דער פגם פונעם אדם הראשון איז פון איין זייט געווען אינעם בוים: ער האט גורם געווען אז דער בוים אליין זאל נישט האבן קיין טעם פונעם פרי, נאר בוים באזונדער און פרי באזונדער. דאס האלץ האט א טעם פון האלץ, און די פרוכט האט א געשמאקן טעם.
אויב אזוי, דער צדיק וואס ער איז כולו טוב און זיין טעם איז גוט, ווערט נישט אנגערופן קיין אילן מאכל נאר א פרי טוב. ווייל נאכן חטא פון אדם הראשון קען מען שוין נישט זיין א בוים און א פרי מיט אמאל אז זייער טעם זאל זיין אייניג. דער צדיק איז דאך כולו טוב און אינגאנצן משובח, און דערפאר פארגלייכן מיר אים דווקא צו א פרי. דער בוים איז דאך א קלאץ, א האלץ אן קיין טעם; און דער צדיק, אזוי ווי ער איז משובח, איז ער אוודאי נישט דער בוים נאר די גוטע פרוכט. וואס פארן חטא האט געדארפט זיין א בוים און א פרי צוזאמען, איז יעצט פארבליבן נאר בבחינת פרי טוב.
און נאך האט אדם הראשון גורם געווען א פגם אין די פירות פון א צווייטער זייט: ס'איז נגזר געווארן מיתה אויף אלע באי עולם, וואס זיי זענען די פירות פון דער וועלט, פונקט ווי ער האט געגעסן פון דער פרוכט. ער האט געגעסן פונעם פרי און אנגעמאכט א שאדן פאר די פירות, און ווער זענען די פירות? די צדיקים. און מיט דעם פארענטפערט דער רב דאס וואס ער האט פריער געפרעגט: אויב אויפן צדיק ווערט געזאגט "לא תשחית את עצה", פארוואס שטארבט דער צדיק? דער תירוץ איז: דער צדיק איז נישט בבחינת עץ נאר בבחינת פרי, און אדם הראשון האט געגעסן פונעם פרי און גורם געווען א פגם אין די פירות.
און דער וואס איז נישט קיין צדיק וועט חס ושלום זיין ווי נובלות, וואס דאס זענען פגי תמרה, וואס זייער טויט איז נישט בידי הקדוש ברוך הוא נאר דורך דעם מלאך המוות, ווי חז"ל האבן געזאגט. אבער ביי צדיקים שטייט "וכבוד ה' יאספך", און ווי עס שטייט אין פרק קמא פון מסכת סוטה, אז נישט נאר אויף משה רבינו האט מען געזאגט אז ער איז געשטארבן מיתת נשיקה נאר אויף אלע צדיקים. קומט אויס אז עס איז פאראן א חילוק צווישן מיתת הרשע און מיתת הצדיק: מיתת הרשע איז ווי דאס אראפהאקן דעם בוים, דעם בוים וואס האט נישט קיין טעם, און דאס איז דורך מידת הדין; און מיתת הצדיק איז דאס קלויבן די פרוכט, און דאס איז דורך דעם הקדוש ברוך הוא אליין, מיתת נשיקה.
און דער דין פאדערט אז אזוי זאל זיין: וויבאלד די פירות זענען שוין צייטיג און ראוי ארויפצוגיין אויפן טיש פון מלכים, פאדערט דער דין אז דער בעל הפרדס זאל קומען און זיי קלויבן. און ווי עס שטייט אינעם ירושלמי אין צווייטן פרק פון ברכות: דער בעל התאנה ווייסט ווען עס איז די צייט פון דער פייג איר צו קלויבן און ער קלויבט זי, אזוי ווייסט הקדוש ברוך הוא ווען עס איז די צייט פון די צדיקים נסתלק צו ווערן פון דער וועלט און ער נעמט זיי אוועק.
דער בעל הפרדס איז דער וואס קלויבט די פירות. אויב מען דארף אראפהאקן א בוים, שיקט ער די פועלים; אבער די משובח'דיגע פירות נעמט ער אליין. און דאס איז "דּוֹדִי יָרַד לְגַנּוֹ לַעֲרֻגוֹת הַבֹּשֶׂם לִרְעוֹת בַּגַּנִּים וְלִלְקֹט שׁוֹשַׁנִּים" - ער גייט אראפ צום גארטן כדי צו קלויבן די פירות. הקדוש ברוך הוא נעמט דעם צדיק, און זיין מיתה איז דורך דעם אויבערשטן; בעת דער רשע, איז זיין מיתה דורך דעם מלאך המוות, דורך מידת הדין.
"אשכול הכופר דודי לי" - ווען כלל ישראל זינדיגט, זעט דער הקדוש ברוך הוא דעם גרעסטן צווישן זיי וואס קען זאגן פאר מידת הדין "גענוג!", און ער נעמט אים אלס משכון פאר זיי. דער "תורת חיים" האט דאס מבאר געווען מיט דער חלוקה פון דער ממשלה צווישן מידת הדין און מידת הרחמים, אז דער צדיק און כלל ישראל זענען שקול ווי צוויי וואגשאלן, און מידת הרחמים וואס קומט פריער נעמט דעם כלל און לאזט איבער פארן דין דעם גרעסטן צווישן זיי. דער "זרע שמשון" האט אויף דעם מקשה געווען: ווי אזוי קען מידת הדין שולט זיין איבער צדיקים, און וואס וועט עס אויפטון אויב מען האט נישט תשובה געטאן, און פארוואס זאל שטארבן דער צדיק וואס איז ווי א "בוים" וואס מען טאר נישט משחית זיין. און זיין תירוץ שטעקט אינעם חטא הארץ וואס האט ארויסגעגעבן אן "עץ עושה פרי" אנשטאט אן "עץ פרי": פון יענעם שינוי זענען אדם און חוה נתפתה געווארן, און פון יענעם פגם איז די וועלט פארבליבן מיט אן אפטיילונג צווישן בוים און פרי. דער צדיק, וואס ער איז כולו טוב און משובח, איז נישט בבחינת בוים נאר בבחינת א גוטער פרי, און דערפאר איז אויך אויף אים נגזר געווארן מיתה צוליב דער אכילת הפרי. נאר זיין מיתה איז נישט קיין אפהאקן א בוים דורך מידת הדין, נאר א קלויבן א צייטיגן פרי דורכן בעל הפרדס בכבודו ובעצמו: "דודי ירד לגנו... ללקוט שושנים".