הקדמה
אין דעם טייל פונעם זעקסטן פרק שטייען מיר ביי דעם סוף פונעם שבח וואס דער הקדוש ברוך הוא לויבט כנסת ישראל: די מנינים פון די אומות וואס זענען ארויסגעקומען פון נח און פון אברהם, די אייגנארטיקייט פון כנסת ישראל פון אלעמען, דער קילוס פון די אומות אויף איר, דער אראפנידערן פונעם הקדוש ברוך הוא צום "גינת אגוז" צו זען די מעשים פון כלל ישראל אין בית שני, און צום סוף דער ווידוי פון כנסת ישראל אויף דעם וואס זי האט פארדארבן אירע מעשים און געברענגט אויף זיך דעם עול פון די אומות. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים מיטן פירוש רש"י.
שישים מלכות ושמונים פילגשים - דער מניין פון די אומות
שִׁשִּׁים הֵמָּה מְלָכוֹת וּשְׁמֹנִים פִּילַגְשִׁים וַעֲלָמוֹת אֵין מִסְפָּר׃ - זעכציג זענען די קעניגינס, און אכציג זענען די קנעכטווייבער, און מיידלעך אן א צאל.
וואס איז דער דאזיקער חשבון פון זעכציג? זאגט רש"י: אברהם און יוצאי ירכו. די קינדער פון קטורה - זעכצן; ישמעאל און זיינע קינדער - דרייצן; יצחק און זיינע קינדער - דריי; די קינדער פון יעקב - צוועלף; די קינדער פון עשו - זעכצן, ווי זייער חשבון אין דברי הימים. דאס איז זעכציג. און אויב דו וועסט זאגן, נעם ארויס פון זיי תמנע וואס איז געווען א פרוי, און אויב אזוי וועט דיר פעלן פונעם מניין - אברהם אליין איז פונעם מניין. מען נעמט אראפ תמנע און מען לייגט צו אברהם, און מען קומט צוריק צו א גאנצן חשבון פון זעכציג.
"ושמונים פילגשים" - פון נח און זיינע קינדער ביז אברהם. אלע תולדות פון די יוצאי התיבה, געפינט מען אז זיי זענען אכציג. און אזוי ווי די מלכות, וואס זיי זענען די נשים פונעם מלך, שטייגן איבער מיט גדולה די פילגשים, אזוי אויך זענען אברהם און יוצאי ירכו געווען חשוב און גרויס און האבן איבערגעשטיגן אין חשיבות איבער אלעמען. גיט אכט אויף דער חלוקה: די זעכציג מלכות זענען די קינדער פון אברהם, און די אכציג פילגשים זענען די יוצאי נח. און ווער איז גרעסער? מלכות זענען העכער פון פילגשים, און אזוי זענען די קינדער פון אברהם גרעסער אין מעלה איבער די יוצאי נח.
און רש"י גייט ווייטער און ברענגט א ראיה צו דער גדולה פון אברהם: הגר איז געווען א בת מלכים - און צו וועמען איז זי געגאנגען זיין א שפחה? צו אברהם. א בת מלכים ווערט א שפחה אין זיין שטוב, און ס'איז נישטא קיין גרעסערע הוכחה ווי דאס צו זיין מעלה, אז א מלך איז גרייט אז זיין טאכטער זאל זיין א שפחה ביי אברהם. און לעומת זה תמנע, זי איז געווען א בת שלטונים, און צו וואס איז זי געגאנגען? נישט צו זיין קיין מלכה, נאר א פילגש צו עשו - א נידעריקע מדריגה. און נאך מער: "אל עמק שווה" - אלע האבן זיך פארגליכן אין איין עצה און האבן ממליך געווען אברהם איבער זיך, "נשיא אלקים אתה בתוכנו".
און אגב דעם איז כדאי צו דערמאנען: אין שערבלעך און ארכעאלאגישע געפינסן וואס מען האט געפונען אין חרן, ווערט דער נאמען אברהם דערמאנט פילע מאל; ס'איז פאראן דאקומענטאציע אז ס'איז דארט געווען א באקאנטער מענטש מיט דעם נאמען. און אזוי אויך האט מען געפונען באשרייבונגען פונעם אופן פון מסחר אין יענע צייטן, פונקט ווי די תורה באשרייבט די מכירה פון מערת המכפלה: א מענטש פלעגט פארשלאגן א פרייז, און דער צווייטער פלעגט זאגן "וואס פלוצלונג, נעם עס בחנם", און ווען דער ערשטער האט זיך געעקשנט צו באצאלן - פלעגט יענער אים רייסן מיטן פרייז. און דאס אלעס איז געטון געווארן פאר די אויגן פון אלע שטאטסלייט, כדי צו פארזיכערן אז די זאך זאל באקומען א פרסום.
"ועלמות אין מספר" - צו אסאך משפחות האבן זיך די אלע צעטיילט. די זעלבע קינדער האבן זיך צעשפרייט און צעטיילט אין אומצאליגע משפחות אן א שיעור.
אחת היא יונתי תמתי - די אייגנארטיקייט פון כנסת ישראל
אַחַת הִיא יוֹנָתִי תַמָּתִי אַחַת הִיא לְאִמָּהּ בָּרָה הִיא לְיוֹלַדְתָּהּ רָאוּהָ בָנוֹת וַיְאַשְּׁרוּהָ מְלָכוֹת וּפִילַגְשִׁים וַיְהַלְלוּהָ׃ - איינע איז זי, מיין טויב, מיין פאלקאמע; איינציג איז זי צו איר מוטער, ריין איז זי צו דער וואס האט איר געבוירן; מיידלעך האבן איר געזען און איר געלויבט, קעניגינס און קנעכטווייבער האבן איר גערימט.
זאגט רש"י: און פון אלעמען איז איינע די אויסדערוויילטע ביי מיר פאר א טויב תמימה, וואס זי איז תמימת לב מיט איר בן זוג. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ס'איז דא בלויז איינע וואס איר הארץ איז תמים מיט מיר. און חז"ל האבן געדרשנט "יונתי תמתי" - תאומתי, ווי א צווילינג צו מיר.
"אחת היא לאימה" - טייטשט רש"י: צו איר פארזאמלונג, צום ארט פון איר איינזאמלונג, דאס הייסט בתי כנסיות און בתי מדרשות. און לכאורה איז עס שווער: גיי אריין אין בית המדרש און מען הערט דארט געשרייען און מחלוקות - וואס פאר א "אחת" איז דא דא? אויף דעם זאגט רש"י: א סך מחלוקות זענען פאראן אין די בתי מדרשות, אבער וואס איז זייער ציל? אלעמענס הארץ איז צו פארשטיין די תורה על מכונה און צו איר ריכטיגן אמת.
און דאס איז א גרויסער יסוד. ווען איך זאג מיין פערזענליכע מיינונג און דו זאגסט דיין פערזענליכע מיינונג - איז דא צווישן אונז א מחלוקת, און מיר זענען צוויי, נישט איינס. אבער ווען איך זאג דיר אז אזוי איז דער פשט אין רשב"א, און דו זאגסט מיר ניין, אזוי איז דער פשט אין רשב"א - זענען מיר איינס, ווייל דער ציל פון ביידע פון אונז איז צו פארשטיין וואס דער רשב"א זאגט. איך זאג אז אזוי זאגט די תורה און דו זאגסט אז אזוי זאגט די תורה - זענען מיר איינס, ווייל אונזער שטרעבונג איז צו וויסן וואס די תורה זאגט. אבער דער וואס קומט נישט צו פארשטיין וואס עס שטייט אין דער תורה, וואס די ראשונים זאגן, וואס דער שולחן ערוך פסק'נט און וואס איז דער לשון הגמרא, נאר ער קומט צו לאזן הערן זיין אייגענע מיינונג און וואס ער טראכט - ביי אים איז באמת פאראן א מחלוקת, און מיר זענען אסאך.
און איך האב געזען אז מען ערקלערט אינעם ספר "זאת ליעקב" בדרך רמז, אז דער ענין פון "אם" מרמז אויף דער בחינה פון תורה שבעל פה, וואס ווערט אנגערופן אם. און ווי דער גר"א זאגט: "שמע בני מוסר אביך" - דאס איז תורה שבכתב, "ואל תיטוש תורת אימך" - דאס איז תורה שבעל פה. און פארוואס ווערט זי אנגערופן אם? ווייל די מוטער איז משפיע אויף די קינדער, און אזוי אויך דער חכם מיט זיין לערנען מאכט השפעות אין אלע עולמות העליונים, און וואס ער זאגט דא פסק'נט מען אויבן - ווי א מוטער וואס איז משפיע. און לויט דעם רעדט "אחת היא לאימה" דווקא וועגן די מחלוקות אין תורה שבעל פה, ווייל אין תורה שבכתב איז דאך נישט פאראן קיין וויכוח וואס עס שטייט; אלע מחלוקות זענען אין תורה שבעל פה. און דערפאר האט רש"י דא צוגעבינדן דווקא די מחלוקות אין די בתי מדרשות. און וויבאלד זייער גאנצער ציל איז צו פארשטיין די תורה לאמיתתה - "את והב בסופה", צום סוף איז דא ליבשאפט, ווייל דער ציל איז נישט ארויסצוברענגען וואס איך טראכט נאר צו פרובירן צו פארשטיין וואס שטייט געשריבן, און ווען מען קומט צו אן עמק שווה - איז אלעס ליבשאפט.
"ברה היא ליולדתה" - דאס איז נאך א מעלה פון כלל ישראל: יעקב האט זי געזען א מיטה שלמה אן קיין פסול, און ער האט מודה געווען און געלויבט דעם אויבערשטן, ווי עס שטייט "וישתחו ישראל על ראש המיטה". אנדערש ווי אברהם און אנדערש ווי יצחק וואס זייער מיטה איז נישט געווען בשלמות - אברהם האט איבערגעלאזט ישמעאל, און כאטש ער האט תשובה געטאן צום סוף פון זיינע טעג, זעען מיר ביז היינט ווער עס איז ישמעאל; און יצחק האט איבערגעלאזט עשיו. אבער יעקב איז זיין מיטה געווען שלמה, און אלע זיינע יוצאי חלציו זענען לויטער און ריין אן קיין שום פסול.
"ראוה בנות ויאשרוה" - זאגט רש"י: כלל ישראל אין איר גרויסקייט. די "בנות" זענען די אומות, וואס זעען כלל ישראל אין זיין גדלות און לויבן אים. און וואס איז זייער לויב? דאס איז דער קומענדיגער פסוק, "מי זאת הנשקפה". רש"י פארבינדט די פסוקים איינער צום צווייטן: מיט וואס האבן זיי איר געלויבט און בארימט - מיטן לשון פונעם פסוק נאכדעם.
מי זאת הנשקפה כמו שחר
מִי־זֹאת הַנִּשְׁקָפָה כְּמוֹ־שָׁחַר יָפָה כַלְּבָנָה בָּרָה כַּחַמָּה אֲיֻמָּה כַּנִּדְגָּלוֹת׃ - ווער איז דאס וואס קוקט אראפ ווי דער פרימארגן, שיין ווי די לבנה, לויטער ווי די זון, שרעקעדיג ווי מחנות מיט פענער.
"מי זאת הנשקפה עלינו" - יעדער קוקן פון א הויכן פלאץ צו א נידריגן ווערט אנגערופן השקפה, אזוי ווי דער לשון "וישקף". די אומות לויבן אונז אז מיר זענען דערהויבן און הויך און זיי זענען שפל און נידריג. און דאס איז אויך דער הסבר צום נאמען "משקוף": טייל מפרשים זאגן אז עס איז מלשון קלאפן, אז די טיר קלאפט זיך אן אין אים, און טייל מפרשים זאגן מלשון משקיף, ווייל דער משקוף איז דער אויבערשטער, וואס קוקט אראפ פון אויבן אויף אראפ.
און רש"י לייגט צו: אזוי איז בית המקדש העכער פון אלע לענדער. און עס זענען דא דערין צוויי פשטים. איינער על דרך הדרש: ארץ ישראל איז העכער פון אלע לענדער מצד איר רוחניות'דיגן פלאץ, זי איז זיכער אין א הויכער און דערהויבענער מעלה איבער אלע. און דער צווייטער אפילו אויף א טאפאגראפישן אופן. און לכאורה ווי קען דאס זיין, דער הר האוורסט איז דאך העכער? נאר די דאזיגע באשטימונג איז אן אויסגעטראכטע זאך: אלעס ווענדט זיך אינעם פונקט לויט וועלכן מען מעסט, און מיר זענען געוואוינט צו מעסטן אין פארגלייך צום פלאך פונעם ים. אבער מען קען קובע זיין אן אנדערן מאסשטאב: דאס וואס איז נענטער צום דאך איז דאס העכסטע. און אין דער וועלט - וואו איז דער דאך? קעגן ירושלים, ווייל ירושלים של מטה איז מכוון קעגן ירושלים של מעלה. און אויב אזוי, ווען מען מעסט אין פארגלייך צום דאך, איז זיכער ירושלים של מטה די נענטסטע, און ארץ ישראל נאך איר, און אלע איבעריגע לענדער, וואס ווייטער אויפן כדור ווערט עס נידריגער, זענען נידריגער. און דערפאר ווערט דאס אריינקומען קיין ארץ ישראל אנגערופן עלייה און דאס ארויסגיין פון איר א ירידה - סיי מצד דעם דרש און סיי מצד דעם פשט.
"הנשקפה כמו שחר" - זאגט רש"י: עס גייט און שיינט ביסלעכווייז, אזוי זענען געווען כלל ישראל אין בית שני. אין אנהויב זרובבל, פחת יהודה און נישט קיין מלך (א פחה איז א מושל און נישט קיין מלך), און זיי זענען געווען פארשקלאפט צו פרס און צו יוון, און נאכדעם האבן זיי בית חשמונאי באזיגט און זענען געווארן מלכים. דער שחר גייט און שיינט קמעא קמעא, ביסלעכווייז, און אזוי איז גאולתן של ישראל קמעא קמעא.
און עס ליגט אין דעם א גרויסער חסד. שטעלט אייך פאר ווען דער שחר וואלט אויפגעשיינט אין איין איינציגער רגע - וואלטן מיר פארבלאנדזשעט און פארבלינדעט געווארן; א מענטש וואס באקומט א "פלאש" אין פנים אויף איינמאל קען חלילה בלינד ווערן. דעריבער דאנקען מיר אינדערפרי און ביינאכט "גולל אור מפני חושך וחושך מפני אור": הקדוש ברוך הוא רוקט דעם פארהאנג לאנגזאם ביז עס קומט דער חושך, און נישט אויף איין מאל. שטעלט אייך פאר א מענטש פארט, און פלוצלונג אויף איינמאל ווערט פינצטער - א גרויסע סכנה. אבער ווען עס ווערט פינצטער לאנגזאם, גרייט זיך דער מענטש צו. און אזוי אויך אינדערפרי, קומט דער שיין צוביסלעך. און אזוי אויך עם ישראל אין בית שני זענען נישט ארויפגעקומען צו זייער הויכער מעלה אין איין רגע.
"איומה כנדגלות" - שרעקעדיג מיט אירע גיבורים ווי די מחנות מיט פענער פון מלכים. נאכדעם וואס מיר האבן שוין געהאט א מלכות, האבן מיר אנגעווארפן אן אימה, און מען האט מורא געהאט פון אונז צוליב אונזערע גיבורים, אזוי ווי די פענער פון די צבאות און גדודים פון מלכים וואס פענער גייען אין שפיץ פון זיי. און דאס אלעס - לויבט הקדוש ברוך הוא כנסת ישראל דערמיט, פון "יפה את רעייתי כתרצה" און ווייטער, און דאס איז דער שבח פון ישראל.
אֶל גִּנַּת אֱגוֹז יָרַדְתִּי
אֶל־גִּנַּת אֱגוֹז יָרַדְתִּי לִרְאוֹת בְּאִבֵּי הַנָּחַל לִרְאוֹת הֲפָרְחָה הַגֶּפֶן הֵנֵצוּ הָרִמֹּנִים׃ - אין דעם ניסנגארטן בין איך אראפגעגאנגען צו זען אין די פרישע שפראצונגען פונעם טאל, צו זען צי דער וויינשטאק האט געבליט, צי די מילגרוימען האבן געשפראצט.
זאגט רש"י: דאס איז ווייטער פון די רייד פון דער שכינה - נישט די רעיה רעדט דא, נאר דער קדוש ברוך הוא רעדט ווייטער: אט בין איך געקומען צו דעם בית שני צו דיר. "לראות באיבי הנחל" - "איבי" איז א לשון פון פירות און וואוקס, אזוי ווי דער לשון "נגדע בעודו באיבו", אין דער צייט ווען ער ברענגט זיינע פירות - וואס פאר א פרישקייט פון מעשים טובים וועל איך זען אין דיר. "לראות הפרחה הגפן" - צי איר וועט שפראצן פאר מיר תלמידי חכמים און סופרים און שונים, א בליאונג פון תורה. "הנצו הרימונים" - מקיימי מצוות פול מיט זכותים, ווייל דער רימון איז תמיד א בחינה פון "מלאים מצוות כרימון". זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך גיי אראפ צום גארטן צו זען וואס איז דער מצב פון כלל ישראל, צי זיי שטייגן מבחינה רוחנית.
און פארוואס זענען כלל ישראל געגליכן צו א נוס? וואס דער נוס, דו זעסט אים גאנץ ווי האלץ, און עס דערקענט זיך נישט וואס עס איז אינעווייניג; מען שפאלט אים - און מען געפינט אים פול מיט קאמערן און פאכן פון שפייז. אלע ערליי ניס, דער פאקאן, וועלשע ניס, דער בונדוק (האזלנוס), דער מאנדל - אלע זעען אויס פון אינדרויסן ווי האלץ. און ביים וועלשן נוס, אויף וועלכן מען רעדט דא, איז דער אינעווייניגסטער טייל צעטיילט אין קאמערן ווי א מח, ווי מאגאזינען פון עסנווארג. אזוי אויך ישראל, זיי זענען צנועים און ענוותנים אין זייערע מעשים, און די תלמידים צווישן זיי זענען נישט אויפפאלנד, און זיי בארימען זיך נישט אויסצושרייען זייער שבח - אבער ווען מען בודק'ט אים, געפינט מען אים פול מיט חכמה.
און ווי גרויס איז דער דאזיגער אונטערשייד. יעדער וואס באגעגנט זיך מיט מענטשן וואס זענען ווייט פון מצוות זעט דעם קלארן חילוק. א מענטש וואס איז ווייט פון תורה ומצוות, ווען ער טרעפט אן ערנסטן, חשוב'ן מענטש, שפירט ער תיכף א נויט אויסצורעכענען אלע זיינע מצוות. עס מאכט זיך ווען מען פארט מיט א טאקסי-שאפער, און אין א נסיעה פון צוואנציג מינוט רעכנט ער אויס אלע זיינע זכותים: וויפיל חסדים ער טוט, וואס ער האט אויפגעשטעלט, וואס ער האט געבויט, וואס פאר א יודאיקה ער האט אין שטוב און פון וועלכן דרוק פון זשיטאמיר, און אז ער לייגט תפילין, און אז זיין ווייב צינדט שבת-ליכט. אבער אן ערליכער, ירא-שמים'דיקער מענטש שפירט קיינמאל נישט קיין נויט צו דערציילן פאר יענעם: "דו ווייסט, איך האב מסיים געווען ש"ס, און איך לערן אזוי און אזוי, און איך געב צדקה אזוי און אזוי". ווער ס'האט באגעגנט אזא פרומען מענטש - איז דאס זיכער א יוצא מן הכלל. דער ראש ישיבה הרב שטיינמאן זצ"ל, ווען עמיצער פלעגט אנהייבן אים צו דערציילן וועגן עפעס א גוטע זאך וואס ער האט געטאן, פלעגט ער אים זאגן: פארוואס פעלט דיר דאס אויס? לאז עס איבער אויף יענער וועלט. וואס ווילסטו, אנקומען מיט א געלעכערטן קארטל (כרטיסיה)? א ירא-שמים ווייסט ווי צו שווייגן. דאס איז דער טייטש "אין מתפארים להכריז על שבחם", אבער ווען מען הויבט אן רעדן מיט אים - אנטפלעקט מען א כלי מלא חכמה. דאס איז די גינת אגוז: פון אינדרויסן זעט עס אויס ווי האלץ, און אינעווייניג איז עס פול מיט פירות.
און נאך מדרשים זענען פאראן אויף דעם: פונקט ווי דער נוס פאלט אריין אין בלאטע און דאס וואס איז אינעווייניג ווערט נישט פארעקלט, אזוי אויך ישראל זענען גולה צווישן די פעלקער און כאפן אסאך שלעק, און זייערע מעשים ווערן נישט פארעקלט. אין יענע צייטן פלעגט מען ווארפן ביי א חופה פארשידענע קליות און ניס, און מען האט נישט מייעץ געווען צו ווארפן ווייץ, ווייל מען צעטרעט זיי און זיי ווערן פארמיאוסט און מען קען גארנישט טון מיט זיי; אבער ניס - אפילו ווען זיי פאלן אין בלאטע ווערן זיי נישט פארעקלט. און צוליב דעם האט מען אויך געזאגט אין אונזער צייט אז מען זאל ווארפן ביי א בר-מצוה בלויז צוקערקעס איינגעוויקלט אין פאפיר, און נישט קיין אפענע זאכן וואס פאלן אראפ און ווערן פארעקלט. אזוי איז כלל ישראל: לויטן טבע, נאך אזויפיל שמיץ און ליידן, וואלטן מיר שוין געדארפט פארלאזן אונזער תורה און אויסוועלן פרעמדע געטער, און פונדעסטוועגן זענען מיר דבוק אינעם אויבערשטן. פארוואס גייט ער ארויס צו ווערן געהרג'עט - ווייל איך האב גע'מל'ט מיין זון; פארוואס גייט ער ארויס געקרייציגט צו ווערן - ווייל איך האב געשאכטן א כשר'ע שחיטה, ווייל איך האב געהיט שבת, ווייל איך האב מקיים געווען מצוות. מיר זענען מוסר נפש, און ווי א נוס וואס ווערט נישט פגום - ווערן אונזערע מעשים נישט פארעקלט טראץ אלע קלעפ.
לֹא יָדַעְתִּי - דער ווידוי פון כנסת ישראל
לֹא יָדַעְתִּי נַפְשִׁי שָׂמַתְנִי מַרְכְּבוֹת עַמִּי נָדִיב׃ - איך האב נישט געוואוסט, מיין אייגענער גייסט האט מיך געמאכט ווי א רייט-וואגן פאר די הערשער פון א פרעמד פאלק.
זאגט רש"י: כנסת ישראל קלאגט זיך - איך האב נישט געוואוסט זיך צו היטן פונעם חטא, כדי איך זאל בלייבן שטיין אין מיין כבוד און מיין גדולה. און איך בין נכשל געווארן אין שנאת חנם און אין דער מחלוקת וואס האט איבערגענומען ביי די מלכים פון בית חשמונאי, הורקנוס און אריסטובולוס, ביז איינער פון זיי האט געברענגט מלכות רומי און האט מקבל געווען פון איר די מלוכה, און איז געווארן אן עבד צו איר. און זינט דעמאלט "נפשי שמתני להיות מרכבות" - ארויפצוזעצן אויף מיר די הערשאפט פון די אנדערע אומות.
דאס איז דאך א ווידוי: רבונו של עולם, נאך אלץ וואס דו האסט משפיע געווען אויף מיר ביים בנין בית שני - און אונזער גאנצער קאפיטל באשעפטיגט זיך דאך מיטן בנין פון עזרא און נחמיה - און דו האסט געזאגט "פרחה הגפן", אז עס זענען דא תלמידי חכמים און סופרים און שונים, עס זענען פאראן מקיימי מצוות כראוי, עס זענען דא תלמידי חכמים וואס זענען געגליכן צו א נוס - האב איך קאליע געמאכט מיינע מעשים, איך האב נישט געוואוסט זיך צו היטן פונעם חטא און איך בין נכשל געווארן אין שנאת חנם.
און דאס איז די שרעקליכע זאך: די מסירה פון אינעווייניג. צו גיין און ברענגען אהער די גוים. דער פינפטער קאלאן געפינט זיך מיט אונז ביזן היינטיגן טאג - די וואס ברענגען ארויס א שלעכטן שם אין פארשידענע קערפערשאפטן אין די פאראייניגטע שטאטן, שונאי-ישראל'דיקע ארגאניזאציעס וועמענס אויפגאבע איז צו קריטיקירן; און ווער גיט זיי איבער די מאטעריאלן און באווייזן? מענטשן פון אונזערע אייגענע. און דאס איז שוין געווען אין די פריערדיגע צייטן: הורקנוס און אריסטובולוס האבן זיך צעקריגט צווישן זיך, איז איינער געגאנגען און האט געברענגט מלכות רומי זי זאל דא הערשן, כדי מען זאל אים קרוינען מיט דער הילף פון אן אויסערליכער מאכט. און צי זענען זיי דען געקומען אים מליך צו מאכן פאר זיין טובה? זיי זענען געקומען געוועלטיגן איבער אים, און צום סוף איז ער געווארן א קנעכט צו זיי.
"נפשי שמתני" - זאגט רש"י: איך אליין האב זיי געשטעלט איבער מיר, אזוי ווי עס שטייט געשריבן "וְאַתְּ לִמַּדְתְּ אֹתָם עָלַיִךְ אַלֻּפִים לְרֹאשׁ". "עמי נדיב" - ווי "עם נדיב", און דער יו"ד איז איבעריג ווי דער יו"ד פון "שוכני סנה", "גנובתי יום", "רבתי עם". דאס הייסט, איך האב אהערגעברענגט אן עם נדיב ער זאל זיין ממונה איבער מיר. און עס איז משמע פון רש"י אז דאס ווארט 'נדיבות' איז דא אינעם באדייט פון א ממשלה: "להרכיב עלי נדיבות שאר אומות" - די ממשלה פון די אנדערע אומות. און אזוי אויך "נדיבי עמים נאספו" - די הערשער פון די פעלקער האבן זיך פארזאמלט. אנדערש ווי מיר זענען געוואוינט צו טייטשן 'נדיב' אלס איינער וואס גיט א נדבה, איז אין פשוט'ן לשון המקרא 'נדיבים' גאר מושלים און הערשער. און יענער "עם נדיב", וואס האט כביכול ארויסגעוויזן ברייטקייט און איינגעשטימט צו מאכן א מלך, ער איז געווארן דער מושל און מנהיג, און מיר זענען געווארן פאר אים קנעכט.
צום סך-הכל:
דער סיום פונעם קאפיטל פירט אונז פונעם שבח צום תוכחה. דער הקדוש ברוך הוא ציילט אויס די גדלות פון אברהם און זיינע יוצאי ירכו איבער אלע אומות העולם, און באזונדערט אויס פון אלעמען כנסת ישראל - "אחת היא יונתי תמתי", איינציג אין אירע בתי מדרשות וואס זייער גאנצער ציל איז צו פארשטיין די תורה לאמיתתה, און "ברה היא ליולדתה" אז די מיטה פון יעקב איז געווען שלמה. די פעלקער אליין לויבן איר אויס: "מי זאת הנשקפה כמו שחר", אז איר גאולה קומט קמעא קמעא ווי דאס ליכט פונעם פרימארגן. און דער הקדוש ברוך הוא גייט אראפ צום גינת אגוז צו זען אירע פירות - צנועים'דיגע תלמידי חכמים וואס פון אינדרויסן זעען זיי אויס ווי הארץ און האלץ, און אינעווייניג זענען זיי פול מיט חכמה, און מעשים וואס ווערן נישט פאראומווערדיגט אפילו אינעם טיט פונעם גלות. און נאך דעם גאנצן שבח קלאגט כנסת ישראל: איך האב נישט געוואוסט זיך צו היטן פונעם חטא, איך בין נכשל געווארן אין שנאת חנם און מחלוקת, און מיט מיינע אייגענע הענט האב איך ארויפגעזעצט אויף מיר די מלכות פון די אומות. דאס איז אן אזהרה וואס רירט אן צו אונז ביזן היינטיגן טאג.