פרק ד' אין שיר השירים איז אַ קאַפּיטל פון קילוס. דער דוד שטייט און רימט אויס זײַן רעיה אבר ביי אבר, און אינעם נמשל - שטייט דער הקדוש ברוך הוא און רימט אויס כנסת ישראל. דער פרק גייט ווײַטער גלײַך פונעם סוף פונעם פאָריקן פרק: מיר האָבן דאָרט גערעדט וועגן "יום חתונתו ויום שמחת לבו", וועגן שמיני למילואים און וועגן די קרבנות וואָס מע האָט מקריב געווען פאַר השם יתברך, "קערת כסף אחת שלשים ומאה משקלה", און דערויף קומט איצט דער קילוס. עס איז וויכטיק צו געדענקען במשך דעם גאַנצן פרק דעם כלל וואָס רש"י חזר'ט איבער: אַלע שבחים דאָ ווערן געזאָגט "בלשון נוי אישה", אַזוי ווי דער קילוס פון אַ באַליבטער כלה צו איר חתן, און פון דעם לערנט מען דעם נמשל אויף כנסת ישראל.
הִנָּךְ יָפָה רַעְיָתִי הִנָּךְ יָפָה, עֵינַיִךְ יוֹנִים מִבַּעַד לְצַמָּתֵךְ, שַׂעְרֵךְ כְּעֵדֶר הָעִזִּים שֶׁגָּלְשׁוּ מֵהַר גִּלְעָד׃ - אָט ביסטו שיין, מײַן רעיה, אָט ביסטו שיין, דײַנע אויגן זענען ווי טויבן פון אונטער דײַן צודעק, דײַנע האָר זענען ווי אַ סטאַדע ציגן וואָס לאָזן זיך אַראָפּ פונעם באַרג גלעד׃
טײַטשט רש"י: "קילסן ורצן, וערבו עליו קרבנותיהם". דער הקדוש ברוך הוא לויבט ישראל און באַגערט זיי, דאָס הייסט ער נעמט אָן זייערע קרבנות לרצון. דאָס איז דער דירעקטער המשך צו יענעם "יום שמחת לבו": דער אויבערשטער זאָגט כביכול - ווי שיין איז געווען דאָס וואָס דו האָסט דעמאָלט געטאָן, מײַן רעיה, ווי אָנגענעם און לרצון איז דאָס געווען פאַר מיר.
גלײַך דערנאָך גייט רש"י ווײַטער און איז מקדים דעם מאוחר (און דערין האָט שוין דער שפתי חכמים מרגיש געווען), און ברענגט דאָס וואָס שטייט "עד שיפוח היום" אין פסוק ו': "שחטאו לפניי בימי חפני ופנחס". רש"י וויל מסיים זײַן וואָס ער האָט אָנגעהויבן: דער אויבערשטער האָט אונדז געלויבט, געוואָלט אין אונדז, און אונדזערע קרבנות זענען אים געווען אָנגענעם - ביז ווען? ביז "שיפוח היום", ביז מ'האָט געזינדיקט אין די טעג פון חפני און פנחס. זיי האָבן זיך געפירט אינעם אוהל מועד, אינעם משכן, מיט אַ זלזול, האָבן פאַרוואַנדלט דאָס אָרט אין אַ מקום פון עסן און אַ מקום פון תאווה, און דערמיט האָבן זיי אָנגעמאַכט אַ גרויסן שאָדן: סײַ אינעם יחס פון כלל ישראל צום ענין פון קרבנות, און סײַ אין די דיני הקרבה, ווען מע מעג נעמען חלקים פונעם קרבן. זיי האָבן אָנגעמאַכט אַ גרויסן קלקול, און פון יענער שעה אָן זענען די קרבנות שוין מער נישט געווען אָנגענעם פאַר אים.
איצט קערט זיך רש"י צוריק צו מפרש זײַן דעם פסוק כסדרו. "עיניך יונים" - "גוונייך ומראיתך ודוגמתך כיונה זאת הדבקה בבן זוגה, וכששוחטין אותה אינה מפרכסת אלא פושטת צוואר, כך את נתת שכם לסבול עולי ומוראי". גיט אַכט: "עינייך" דאָ מיינט נישט דאָס אויג אַלס אבר, נאָר אינעם באַטײַט פון מראה, ווי "עין הבדולח" - אַ קאָליר און אַ מראה. און מיט וואָס איז כנסת ישראל ענלעך צו אַ טויב? מיט צוויי מעלות: איינס, אַז די טויב קלעבט זיך צו איר בן זוג. צווייטנס, אַז יעדער בעל חי שטראַבֿלט זיך בשעת שחיטה, און דערפאַר בינדט מען אים און מע טוט פעולות ער זאָל זיך נישט רירן, בעת די טויב שטרעקט אויס איר האַלדז צו דער שחיטה. דאָס איז אַן אויסדרוק דערויף וואָס כנסת ישראל האָט אונטערגעשטעלט דעם פּלייצע צו טראָגן דעם עול השם און זײַן מורא, און איז געווען גרייט דורכצוגיין הריגות, שחיטות און רדיפות במשך אַלע דורות - "כי עליך הורגנו כל היום".
"מבעד לצמתך, שערך כעדר העזים" - זאָגט רש"י אַז דער קילוס איז ווי דער שבח פון אַ באַליבטער פרוי צו איר חתן: "מבפנים לקישורייך, שערך נאה ומבהיק כזוהר ולבנונית כשער עזים לבנות היורדות מן ההרים ושערן מבהיק מרחוק". "צמתך" איז דער צודעק און די בענדלעך וואָס די פרויען פלעגן לייגן אויף זייערע האָר, אַ מין טיכל געמאַכט פון קנופּן, און פון הינטער דעם זעט מען ווי די האָר גלאַנצן פון ווײַטנס.
און די דוגמא אינעם נמשל: "מבפנים למחנותייך ומשכנותייך, אף הריקים שבך חביבים עליי כיעקב ובניו שגלשו לרדת מהר גלעד כשהשיגם לבן שם". דאָס הייסט, יענע וואָס זענען אינעווייניקסט און פאַרבאָרגן, וואָס זענען נישט קענטיק און נישט חשוב בעיני הבריות, זענען אויך באַליבט פאַר מיר ווי יעקב און זײַנע קינדער. און אַ "דבר אחר" ברענגט רש"י בשם מדרש שיר השירים: "כאותן שצבאו על מדין בעבר הירדן שהיא בארץ גלעד" - די ליידיקע ביי דיר זענען טײַער און חשוב פאַר מיר ווי יענע מחנות אין די טעג פון משה, וואָס אַלע זענען געווען צדיקים.
רש"י איז מדייק אינעם וואָרט "מבעד": "הוא לשון מבפנים, שרוב 'בעד' שבמקרא דבר המסך ומגן נגד דבר אחר". "וּבְעַד כּוֹכָבִים יַחְתֹּם" - דער הקדוש ברוך הוא איז ווי אַ מחיצה און פאַרזיגלט קעגן די שטערן. "הָאָרֶץ בְּרִיחֶיהָ בַעֲדִי" - די ערד פאַרשליסט זיך קעגן מיר. "הַבְעַד עֲרָפֶל יִשְׁפּוֹט" - קעגן דעם נעפּל וואָס שטעלט זיך אָפּ, דאָרט משפּט ער. אויב אַזוי, איז "מבעד" דער וואָס געפינט זיך פון אינווייניק פון יענעם מסך און קוקט אַרויס דורכדעם, ווי דער שטייגער וואָס מע זאָגט: איך קוק פון הינטער די לאָדנס, פון הינטער דעם פאָרהאַנג. אַזוי אויך דאָ: די האָר געפינען זיך פון אינווייניק און גלאַנצן אַרויס פון אונטער דער צמה.
"צמתך" - "לשון דבר המצמצם השיער שלא יפריח לצאת, וזוהי הסבכה והקישורים". ס'איז נישט די כוונה צו אַ געפלאָכטענעם צאָפּ ווי מיר זענען געוואוינט, נאָר אַ לשון פון צמצום: דאָס נעץ [די סבכה] וואָס פרויען פלעגן אַרויפשטעלן אויפ'ן קאָפּ צו האַלטן צונויף די האָר, עס זאָל זיך נישט צעשפּרייטן.
און רש"י לייגט צו: "ולא ייתכן לפרש צמתך לשון צומת, שתהיה התי"ו מושרשת בתיבה, שאם כן היה לה להיות דגושה" (עס קען נישט זיין צו טייטשן צמתך לשון צומת, אז דער תי"ו זאל זיין אן עיקר אין ווארט, ווייל אויב אזוי וואלט ער געדארפט האבן א דגש). דער באווייז איז פשוט: מען נעמט דאס ווארט "שבת", וואס דער תי"ו איז דערין שרשיות'דיג. ווען מען לייגט צו אן ה"א פאר נקבה אדער א וי"ו פאר זכר, איז דער תי"ו מיט א דגש - "חַגָּהּ, חָדְשָׁהּ וְשַׁבַּתָּהּ", "עֹלַת שַׁבַּת בְּשַׁבַּתּוֹ", מיט א תי"ו דגושה. ווען דער שורש פונעם ווארט וואלט געווען "צומת", וואלט מען געדארפט זאגן "צַמַּתֵּךְ" מיט א דגש אין תי"ו. און וויבאלד דער תי"ו איז רפוי, מוז דאך זיין אז ער קומט אנשטאט אן ה"א, און דער שורש איז "צמה". און וויאזוי ווערט דער ה"א פארביטן אויף א תי"ו? ווי דער שטייגער פון לשון הקודש: שפחה - שפחתך, שפחתה; אמה - אמתו, אמתה; ערווה - ערוותו, ערוותה. אזוי אויך צמה - צמתו, צמתה, צמתי, צמתך, און דאס אלעס ווען דער תי"ו איז רפוי.
"שגלשו" - נישט ווי מען איז געוואוינט צו פארשטיין, לשון גלישה (גליטשן), נאר רש"י טייטשט: "שנקרחו" (זיי זענען אפגעשניטן און נאקעט געווארן). און א ראיה דערצו: "גִּבֵּחַ" (א קארח פון פארנט) ווערט איבערגעזעצט אין תרגום אונקלוס "גְּלוֹשׁ", און "גַבַּחְתּוֹ" ווערט איבערגעזעצט "גְּלִישׁוּתֵהּ". און דער ענין איז: ווען דער עדר שאף לאגערט אויפן בארג, זעט דער בארג אויס האריק און פארדעקט מיט זייער וואל, און ווען די בהמות גייען אראפ דערפון ווערט דער בארג ווי נאקעט, אפגעשאָרן און אפגעקארכט פון זיי. דאס איז דער טייטש "שגלשו מהר גלעד" - די ציגן האבן כביכול אויסגעקארכט דעם בארג ווען זיי זענען אראפגעגאנגען.
שִׁנַּיִךְ כְּעֵדֶר הַקְּצוּבוֹת שֶׁעָלוּ מִן הָרַחְצָה, שֶׁכֻּלָּם מַתְאִימוֹת וְשַׁכֻּלָה אֵין בָּהֶם׃ - דיינע ציינער זענען ווי אן עדר אפגעשניטענע שאף וואס זענען ארויפגעקומען פון דער וואשונג, וואס אלע זענען גלייך און גאנץ, און קיין פעלער איז נישט פאראן אין זיי.
"אף קילוס זה בלשון נוי אישה", באטאנט רש"י: "שינייך דקות ולבנות וסדורות על סידורן כצמר וסדר עדר הרחלים" (אויך דאס געלויב איז לויטן שיינקייט פון א פרוי: דיינע ציינער זענען פיין, ווייס און אויסגעשטעלט אין סדר אזוי ווי די וואל און דער סדר פון אן עדר שעפסן). גראבע ציינער זענען נישט קיין שיינקייט, דערפאר לויבט ער מיט דקות, ווייסלקייט און סדר. און דא האבן מיר א מקור פאר א זאך וואס היינט זוכט יעדער - די ווייסלקייט פון די ציינער אלס א שבח.
און פארוואס דווקא רחלים (שעפסן)? "הברורות משאר הצאן בקצב ובמניין, נמסרות לרועה חכם והגון להיזהר בצמרן, שעושין אותן לכלי מילת, ומשמרין אותן מעת לידתן שלא יתלכלך הצמר, ורוחצים אותם מיום אל יום" (די אויסגעוועלטע פון די אנדערע שאף מיט א מאס און א צאל, ווערן איבערגעגעבן צו א קלוגן און ערליכן פאסטוך אפצוהיטן זייער וואל, ווייל מען מאכט דערפון טייערע קליידער - כלי מילת, און מען היט זיי פון דער געבורט אן אז די וואל זאל זיך נישט פֿאַרשמוצן, און מען וואשט זיי טאג-טעגליך). אין יענע צייטן, ווען מען האט געוואלט אפהיטן וואל צו מאכן דערפון כלי מילת - טייערע און חשוב'ע קליידער - פלעגט מען איבערגעבן די שעפסן צו א פארשטענדיגן פאסטוך, ער זאל זיי נישט פאשען צווישן דערנער און זיי נישט לאזן רוען אין א פלאץ פון שמוץ, ווייל אויב די וואל ווערט פארשמוצט איז זייער שווער זי צוריק ווייס צו מאכן. און אין דער גמרא ווערט דערמאנט אז מען פלעגט אפילו אנטון די כבשה מיט א בגד, איר איינוויקלען, כדי די וואל זאל בלייבן לויטער ריין. און מען היט זיי פון דער געבורט אן, ווען די וואל איז דאס ווייססטע און ריינסטע, און מען וואשט זיי יעדן איינציגן טאג, כדי עס זאל זיך נישט איינבאקן אין זיי קיין שמוץ וואס מען קען מער נישט אראפנעמען.
"שכולם מתאימות" - "לשון מתום, 'אין מתום בבשרי', כלומר תמימות". "מתום" מיינט א גאנצער, פאלקאמער ארט, און דערפאר מיינט "אין מתום בבשרי" אז עס איז אין מיר נישטא קיין גאנץ ארט, איך בין אינגאנצן צעקלאפט. און "מתאימות" באדייט אז אלע זענען גאנץ און פאלקאם. "ושכולה אין בהם" - "שום שיכול ומום אין בהם", שיכול מיט א כ"ף, מלשון חסרון, אזוי ווי "דוב שכול" (א בער וואס האט פארלוירן אירע קינדער).
און דער נמשל: דער משל איז געזאגט געווארן אויף די גיבורי ישראל, וואס שניידן אפ און עסן אויף זייערע שונאים מיט די ציינער ארום זיי, און דאך דערווייטערן זיי זיך פון גזל פון כלל ישראל און פון עריות, כדי נישט פארשמוצט צו ווערן מיט קיין עבירה. און בפרט איז דער לויב געזאגט געווארן אויף די צוועלף טויזנט מענטשן וואס זענען ארויס אין קריג אויף מדין - פונקטליך "בקצב ובמניין", מיט א קצב און א צאל. "שכולם מתאימות" - אז קיינער פון זיי איז נישט פארדעכטיגט געווארן אויף עריות, ווי עס שטייט "ולא נפקד ממנו איש", און אפילו אויף הרהור הלב האבן זיי געברענגט א כפרה. און אויך אויף גזל זענען זיי נישט פארדעכטיגט געווארן, ווי דער פסוק זאגט עדות אויף זיי "ויקחו את כל השלל ויביאו אל משה ואל אלעזר הכהן", און קיינער פון זיי האט נישט צוגענומען פאר זיך קיין איין קו אדער איין אייזל, נאר דעם גאנצן שלל האבן זיי געברענגט. זעט מען דאך אז עס איז אין זיי נישט געווען קיין שום חסרון און מום.
כְּחוּט הַשָּׁנִי שִׂפְתוֹתַיִךְ וּמִדְבָּרֵךְ נָאוֶה, כְּפֶלַח הָרִמּוֹן רַקָּתֵךְ מִבַּעַד לְצַמָּתֵךְ׃ - ווי א פאדעם פון רויטן וואל זענען דיינע ליפן און דיין רעדן איז שיין, ווי א שטיק מילגרוים איז דיין שלייף פון הינטער דיינע פלאכטן.
רש"י ערקלערט: "שפתותייך נאות להבטיח ולשמור הבטחתם, כמו שעשו המרגלים לרחב הזונה, שאמרו לה 'את תקוות חוט השני' וגו', ושמרו הבטחתם" (דיינע ליפן זענען שיין צו צוזאגן און צו האלטן זייער צוזאג, אזוי ווי די מרגלים האבן געטון מיט רחב הזונה, וואס זיי האבן צו איר געזאגט 'את תקוות חוט השני' וכדומה, און האבן געהאלטן זייער צוזאג). די ליפן זענען דער אויסדרוק פון רעדן, און דער שבח איז אז דאס ווארט איז געטריי: איר האט איר צוגעזאגט אז אינעם ארט וואו עס וועט זיין דער חוט השני דארט וועט קומען די ישועה פאר איר משפחה, און איר האט מקיים געווען די ווערטער. דערפאר דווקא "כחוט השני" - א סימן אז דיינע רייד זענען דברי אמת און דו ביסט מקיים דיין הבטחה.
"ומדברך נאוה" - עס זענען דא וואס מאכן א טעות און ליינען דאס לשון מִדְבָּר (מדבר / וויסטעניש), אבער עס איז נישט אזוי: "מדברך" איז לשון דיבור (רעדן), פון דער גזירה פון "הַנִּדְבָּרִים בָּךְ אֵצֶל הַקִּירוֹת", "אָז נִדְבְּרוּ יִרְאֵי ה'". דאס הייסט, דיין רעדן איז שיין.
"כפלח הרימון רקתך" - אויך דא איז נישט די כוונה ווי מען איז געוואוינט אין דער גערעדטער שפראך. זאגט רש"י: "רקתך הוא גובה הפנים אצל העיניים, ובלשון גמרא קורין אותו 'רומני דאפי', ודומין לפלח חצי רימון בחוץ שהוא אדום וסגלגל". די כוונה איז אויף די אויפגעהויבענע בעקעלעך אונטער די אויגן, די ביינער נעבן דער נאז, וואס זענען ענליך צו א שניט פון א האלבן רימון פון אינדרויסן - רויט און רינדעכיג (סגלגל מיינט דא עגולדיג, און נישט א קאליר), און אזוי ווי דער שטייגער פון פרויען וואס לייגן ארויף רויטקייט אויף די באקן. דאס איז דאך א לויב אויפן שיינקייט פון אן אשה.
און דער נמשל: "פירשו רבותינו - ריקנים שבך מלאים מצוות כרימון", די ליידיגע ביי דיר זענען פול מיט מצוות ווי א רימון. און דאס איז אויך "מבעד לצמתך", פון אינעווייניג פון דיינע פלעכטן און פארבינדונגען: די וואס געפינען זיך אינעווייניג און ווערן נישט געזען און זענען נישט דערקענט, וואס עס מאכט נישט קיין רושם אז זיי פארמאגן זכויות - אויך זיי זענען פול מיט מצוות ווי א רימון.
כְּמִגְדַּל דָּוִיד צַוָּארֵךְ בָּנוּי לְתַלְפִּיּוֹת, אֶלֶף הַמָּגֵן תָּלוּי עָלָיו כֹּל שִׁלְטֵי הַגִּבֹּרִים׃ - ווי דער טורעם פון דוד איז דיין האלדז, געבויט לשם שיינקייט, טויזנט שילדן הענגען אויף אים, אלע שילדן פון די גיבורים.
רש"י: "קומה זקופה, נוי באישה". מיר געפינען אין דער גמרא אז א פרוי וואס איז נידעריג און קורץ איז א חיסרון אין איר שיינקייט, בשעת אן אויפגעריכטע הויכע געשטאלט איז א שיינקייט. "והדוגמה - כמגדל דוד הוא מצודת ציון, שהוא מקום חוזק ועופל ומבצר, כך הוא צווארך: זו לשכת הגזית שהייתה חוזקן ומבצרן של ישראל". "עופל" איז אויך א לשון פון א באפעסטיגטן פלאץ, א פלאץ פון וואו מען פירט מלחמה.
"בנוי לתלפיות" - "בנוי לנוי, להיות הכל מסתכלין בו ללמוד צורותיו ונוי מלאכת תבניתו, והוא מגזרת 'מַלְּפֵנוּ מבהמות ארץ'". "מלפנו" מיינט ער לערנט אונז, ווי דער לשון "אאלפך חוכמה", "אאלפך בינה" (און אויך אין אראביש איז דער לשון פון לערנען פונעם זעלבן שורש). און ווי חז"ל האבן געזאגט: ווען די תורה וואלט נישט געגעבן געווארן, וואלטן מיר זיך געלערנט גזל פון א מוראשקע און צניעות פון א קאץ - דאס איז "מלפנו מבהמות ארץ". און אויב וועסטו פרעגן, פארוואס שטייט "תלפיות" מיט א תי"ו און נישט אן דעם? זאגט רש"י: "והתי"ו בתלפיות כמו תי"ו שבתרמית ובתבנית" - "תבנית" שטאמט פון לשון בנייה און עס קומט צו א תי"ו, "תרמית" שטאמט פון לשון רמייה און עס קומט צו א תי"ו, און אזוי אויך דא.
קומט אויס אז דער האלדז איז די סנהדרין, וואס שטייען כביכול ביים האלדז פונעם בית המקדש, און זיי זענען די שטארקייט און די פעסטונג פון כלל ישראל ווי מגדל דוד; און אזוי ווי יעדער קוקט אויפן מגדל זיך צו לערנען זיין שיינקייט און די הערליכע קונסט פון זיין געביידע, אזוי לערנט יעדער פון די סנהדרין דעם יושר און דעם דין וואס זיי פסק'ענען.
"אלף המגן תלוי עליו" - "כך מנהג השרים לתלות מגיניהם ושלטיהם בכותל המגדלים". מען פלעגט נישט אויפהענגען קיין בילדער אויף די ווענט פון די מגדלים, נאר די שילדן און די קעכערס. און וואס זענען "שלטים"? "אשפות שנותנים בהם חיצים", קעכערס וואו מען לייגט אריין פיילן, ווי עס שטייט "הָבֵרוּ הַחִצִּים, מִלְאוּ הַשְּׁלָטִים" - פילט אן די קעכערס מיט פיילן צום קאמף. "ודומה לו לשכת הגזית שמשם הוראה יוצאה, שהתורה מגן לישראל", און ענליך צו דעם איז לשכת הגזית פון וואו די הוראה גייט ארויס, וואס די תורה איז א שוץ און א מגן פאר ישראל.
"ויש לומר 'אלף המגן' כמו 'מגן האלף', על שם 'דבר ציווה לאלף דור'". לויטן פשוטן פארשטאנד וואלט מען געזאגט טויזנט שילדן, אבער רש"י קומט און ערקלערט: דער שילד פונעם טויזנטסטן, דאס הייסט נישט טויזנט שילדן נאר דער שילד וואס זיין צאל איז אלף. און די כוונה איז אויף דער תורה, וואס איז א בחינה פון אלף - וואס דער טייטש איז נישט אז ער האט באפוילן א זאך פאר טויזנט דורות, נאר אינעם טויזנטסטן דור איז די תורה געגעבן געווארן. קומט אויס אז די סנהדרין פסק'ענען לויט דער תורה, און די תורה איז דער "אלף המגן", א מגן און שוץ פאר ישראל.
"כל שלטי הגיבורים" - "מצינו שהתלמידים נקראים על שם חיצים ושלטים, כעניין שנאמר: כחיצים ביד גיבור כן בני הנעורים, אשרי הגבר אשר מילא אשפתו מהם". די ימי הנעורים זענען די צייט ווען א מענטש פילט אן זיין קעכער מיט פיילן - ער זאל נישט מבטל זיין זיינע יונגע יארן און זיי פארשווענדן אויף תענוגים און הנאות, נאר ער זאל אנפילן זיין קעכער מיט זיי און בלייבן צוגעקלעבט צום אויבערשטן. און ווי באקאנט, דאס לערנען וואס א מענטש לערנט אין זיין יוגנט איז א לימוד וואס האלט זיך, ווי איינער וואס שרייבט אויף פרישן פאפיר (נייר חלק), בשעת דער וואס לערנט אין דער עלטער איז זיין לימוד שווער צו געדענקען און ער דארף אסאך חזרות דאס צו קענען. וואס קריצט זיך איין אין א מענטש אין דער יוגנט בלייבט אין אים אויף אייביג. וואויל איז פאר די תלמידים, "שלטי הגיבורים", וואס שוין אין זייער יוגנט זיצן זיי און הארעווען אין תורה.
שְׁנֵי שָׁדַיִךְ כִּשְׁנֵי עֳפָרִים תְּאוֹמֵי צְבִיָּה, הָרוֹעִים בַּשּׁוֹשַׁנִּים׃ - דיינע צוויי בריסטן זענען ווי צוויי הערשלעך, צווילינג פון א הירשקע, וואס פאשען צווישן די רויזן.
אין נמשל זענען די צוויי בריסטן וואס זויגן דיך אן משה ואהרן, און דער פסוק ווערט אויך געדרשנט אויף די שני לוחות, וואס זיי זענען "תאומי צביה" - די פינף דברות אויפן איין לוח זענען מכוון קעגן די פינף דברות אויפן צווייטן לוח. אזוי למשל, דער וואס גנב'עט, וועט מען אים ביים סוף קומען משביע זיין און ער וועט נכשל ווערן אויך אין א שבועת שקר; עס קען זיין אז ער האט גארנישט געהאט קיין כוונה אנצוקומען דערצו, אבער צום סוף גליטשט ער זיך אראפ אויך צו א שבועת שקר.
"זכור" איז קעגן "לא תענה" - ווייל דער וואס איז מחלל שבת גיט עדות שקר אויף זיין באשעפער, אזוי ווי ער זאל זאגן אז ער האט נישט גערוהט אין שבת בראשית. ווייל אויב ס'איז נישט פאראן קיין שביתה אויפן זיבעטן טאג, איז דאך נישט פאראן קיין בריאה אין זעקס טעג, און ער איז א כופר במעשה בראשית. און מ'דארף באמערקן, אז אין אונזערע טעג האט זיך די מציאות געטוישט: פילע זינדיגן לתיאבון און זענען בגדר תינוקות שנשבו, זיי האבן נישט קיין כוונה מורד צו זיין אין הקדוש ברוך הוא, און א מענטש קען מאכן קידוש און דערנאך פארן אויף א שפאציר אדער צו א שפיל אין שבת, און ער זעט דערין גארנישט קיין סתירה - ס'איז אן ענין פון חינוך. דעריבער קען מען אים נישט אנקוקן ווי א כופר במעשה בראשית, און ס'האט אויך הלכה'דיגע השלכות בנוגע צירוף למנין און אנדערע שאלות וואס די פוסקים האבן דערין דן געווען. אבער אינעם שורש פון די זאכן, ווען א מענטש היט נישט קיין שבת איז דאס אזוי ווי ער זאגט אז הקדוש ברוך הוא האט נישט גערוהט אויפן זיבעטן טאג, און אויב ער האט נישט גערוהט - האט ער אויך נישט באשאפן די וועלט.
"כבד" איז קעגן "לא תחמוד" - ווייל דער וואס גלוסט, איז זיין סוף צו געבוירן א זון וואס פארשעמט אים און ערט דעם וואס איז נישט זיין פאטער. ער האט געללוסט נאך אן אשת איש און געזינדיגט מיט איר, און זי האט געבוירן א זון. דער זון איז זיין זון, אבער דער מאן ווייסט נישט, און די פרוי וויל נישט ער זאל וויסן, און אפשר ווייסט זי אליין נישט פון וועמען זי איז נתעבר געווארן. דאס קינד וואקסט אויף אין שטוב און ערט דעם וואס איז נישט זיין טאטע, און זיין עכטן פאטער קען ער צופעליג באגעגענען אויפן מארק, זיך קריגן מיט אים און אים אפילו שעלטן - ווייל אין זיינע אויגן איז דאס סתם "יענער פונעם מארק". זעסטו דאך אז די לוחות זענען "תאומי צביה", פאסן און שטימען איינע צו די אנדערע.
רש"י: "הרועים את צאנם בשושנים ומדריכים אותם בדרך נוחה וישרה". "הרועים" גייט צוריק אויף די צוויי פירער - משה און אהרן, וואס זיי זענען די בריסטן וואס זויגן אן כלל ישראל, און זיי פירן אונז צווישן די שושנים, אויף א וועג וואס איז געשמאק, באקוועם און גלייך.
נאר מ'דארף געדענקען: ביי שושנים זענען אויך פאראן דערנער. ווען משה און אהרן האבן געפאשעט כלל ישראל איז געווען א באר, מן און ענני כבוד, אלעס איז געווען הערליך - אבער ביים קלענסטן בייגונג האט מען געכאפט דערנער: דא "ותבער בם אש ה'", דא פיר און צוואנציג טויזנט, דא מתאוננים, דא נחשים שרפים. און נישט אומזיסט איז די זאך געגליכן צו שושנים: צו זיין נאנט צו כביכול איז א געוואלדיגע השפעה, אבער ס'איז אויך גאר פאדערנדיג. דאס פארלאנגט צו זיין די גאנצע צייט אויף א הויכער רוחניות'דיגער מדרגה, און יעדער קליינער פעלער ברענגט גלייך פליקעס. דאס איז אויך געווען די סיבה פארוואס זיי האבן געעקלט פונעם מן - ווייל דער מן פלעגט אנטפלעקן זייערע עבירות. א וואונדערבארע זאך איז דער מן, אבער ס'איז נישט אנגענעם צו לעבן מיט א קאמערע וואס איז כסדר געוואנדן אויף דיר: יעדע קליינע נטיה, און אויף מארגן גיי זוך דיין מן אין די בערג.
הרב גלינסקי פלעגט זאגן אויפן פסוק "ויענך וירעיבך ויאכילך את המן": לכאורה איז עס פאַרקערט, אויב ער האט זיי געגעבן צו עסן מן, מיט וואס האט ער זיי געפייניגט און געלאזט הונגערן? נאר אזוי איז געווען: א מענטש איז נעכטן געזעסן צווישן מנחה און מעריב מיט א חבר און גערעדט פאליטיק, לשון הרע אויף דעם און אויף יענעם. ער שטייט אויף אינדערפרי, ער זוכט זיין חלק מן לעבן דער טיר - און ס'איז נישטא. ער קוקט פון דערווייטנס, אויך דארט איז נישטא, און ער פארשטייט אז מען דארף ארומוואנדערן זוכן נאך דעם אין די בערג. דערמאנט ער זיך: אוי, נעכטן האב איך גערעדט לשון הרע! זאגט ער פאר זיין ווייב: היינט איז שובבי"ם, היינט עסט מען נישט - דער עיקר זי זאל אים נישט פרעגן וואס ער האט נעכטן אפגעטאן אז דער חלק ליגט נישט לעבן שטוב. פרעגט זי: וואס הייסט שובבי"ם, מיר האלטן דאך אין תשרי? זאגט ער איר: מ'האט עס פריער געמאכט היי-יאר. קומט אויס אז "ויענך וירעיבך ויאכילך את המן" - אמאל כדי צו עסן דעם מן האט מען געדארפט פאסטן, ווייל ס'איז אים נישט געווען אנגענעם צו גיין זוכן זיין מן אין א פלאץ וואו יעדער זעט זיין בושה. דאס מיינט "הרועים בשושנים": אנגענעם און שיין ווי א שושנה, אבער ארום איר איז דא א פלויט פון דערנער - האסטו א ביסל פארקראכט, כאפסטו א קריץ.
אין דעם קאפיטל לויבט הקדוש ברוך הוא כנסת ישראל מיט א לשון פון לויב פון א כלה צו איר חתן, און יעדער אבר איז א שבח אינעם נמשל: "עיניך יונים" - די דבקות אינעם שותף און די גרייטקייט צו מסירת נפש; די האר מבעד לצמתך - אז אפילו די ליידיגע און די פארבארגענע ביי אידן זענען באליבט פאר אים ווי יעקב און זיינע קינדער און ווי די מחנות פון מדין; די ציין ווי אן עדר הקצובות - די גיבורי ישראל וואס האבן זיך אפגעהיטן פון גזל און עריות "ולא נפקד ממנו איש"; דער חוט השני - די געטריישאפט פונעם דיבור און האלטן דאס ווארט; פלח הרימון - אז אפילו די ריקנים שבישראל זענען פול מיט מצוות ווי א רימון; מגדל דוד - די לשכת הגזית און די סנהדרין וואס די תורה איז פאר זיי און פאר כלל ישראל א שוץ, און די תלמידי חכמים וואס זענען די פיילן פון די גיבורים; און די צוויי בריסטן - משה און אהרן און די צוויי לוחות וואס שטימען איינע צו דער צווייטער. און צום לעצט "הרועים בשושנים": א געשמאקע און גלייכע פיררונג, אבי מיר זאלן געדענקען אז די נאנטקייט צו הקדוש ברוך הוא פאדערט אויך פון אונז צו שטיין אויף דער מדרגה.
און דאס אלעס "עד שיפוח היום" - ביז מ'האט געזינדיגט אין די טעג פון חפני ופנחס, ווען דעמאלט האבן די קרבנות אויפגעהערט צו זיין א נחת רוח פאר אים. און פון דעם לערנען מיר ווי ווייט דער גאנצער גרויסער לויב איז תלוי אין אונזערע מעשים, און ווי שטארק באליבט פארן מקום זענען אפילו די פשוט'ע און פארבארגענע אינעם פאלק, וואס אויך זיי זענען פול מיט מצוות ווי א רימון.