דער דריטער פרק אין שיר השירים גייט ווייטער מיטן מהלך וואס מיר האבן געזען ביים סוף פונעם פריערדיגן פרק: צוליב אונזערע שלעכטע מעשים איז כביכול דער דוד אוועקגעגאנגען, "סֹב דְּמֵה לְךָ דוֹדִי לִצְבִי", און פון דא און ווייטער שילדערט כנסת ישראל איר זוכן דעם הקדוש ברוך הוא טיף אינעם חושך. דער פרק הייבט זיך אן מיט זוכן און אנטוישונג, גייט אריבער צו זיין געפינען און אים אנכאפן, און פון דארט צום באשרייבן די שיינקייט און פראכט פון כלל ישראל אינעם מדבר, צום משכן און צום אוהל מועד, און ענדיגט זיך מיט דער עטרה וואס זיין מוטער האט אים געקרוינט אין טאג פון זיין חתונה און אין טאג פון זיין הארצנס שמחה.
ביקשתיו ולא מצאתיו - די יארן פון נזיפה
עַל־מִשְׁכָּבִי בַּלֵּילוֹת בִּקַּשְׁתִּי אֵת שֶׁאָהֲבָה נַפְשִׁי בִּקַּשְׁתִּיו וְלֹא מְצָאתִיו׃ - אויף מיין געלעגער אין די נעכט האב איך געזוכט דעם וואס מיין נפש האט ליב, איך האב אים געזוכט און נישט געפונען.
רש"י טייטשט: "על משכבי בלילות" - אין מיין נויט, וואס איך בין געזעסן אין דער פינצטערניש אלע אכט און דרייסיג יאר וואס כלל ישראל זענען געווען נזופים. קרבת אלוקים איז אן הארה, "כי באור פניך נתת לנו", און לעומת זה איז די דערווייטערונג פון הקדוש ברוך הוא א בחינה פון חושך און פעלן, און דערפאר רופט דער פסוק אן די דאזיגע תקופה "בלילות". אין יענע יארן איז אפילו דער דיבור נישט געווען מיט משה רבנו, ווייל הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט: איך האב דיר נישט געגעבן קיין גדולה נאר צוליב ישראל, און יעצט ווען ישראל זענען נזופים און נישט ראוי - איז דער דיבור נסתלק געווארן.
"ביקשתיו ולא מצאתיו" - ווייל איך בין נישט צווישן אייך, "כי לא אעלה בקרבך". וויפיל איך האב געזוכט האב איך נישט געפונען, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט מיר בפירוש געזאגט אז ער וועט מיר נישט באגלייטן נאנט. עס איז דא דא א קלארע זאג: דו וועסט מיך נישט געפינען.
אקומה נא ואבקשה - צו זיין א מבקש
אָקוּמָה נָּא וַאֲסוֹבְבָה בָעִיר בַּשְּׁוָקִים וּבָרְחֹבוֹת אֲבַקְשָׁה אֵת שֶׁאָהֲבָה נַפְשִׁי בִּקַּשְׁתִּיו וְלֹא מְצָאתִיו׃ - לאמיך שוין אויפשטיין און ארומגיין אין דער שטאט, אין די מארק-פלעצער און אין די גאסן, איך וועל זוכן דעם וואס מיין נפש האט ליב, איך האב אים געזוכט און נישט געפונען.
רש"י: "אקומה נא ואבקשה" - דאס איז "וַיְחַל משה את פני ה'". דאס הייסט, ס'איז נישט גענוג צו זאגן "איך וויל דעם אויבערשטן"; מען דארף טון מעשים וואס ווייזן ווי שטארק מען זוכט און בעט. און דאך - "ביקשתיו ולא מצאתיו", נאך אלץ האב איך אים נישט געפונען.
אין יענער צייט האט מען געפרעגט דעם אלטער פון נובהרדוק: ווער איז דער בחור וואס איז דער גרעסטער מתמיד אין דער ישיבה? האט ער אנגעוויזן אויף איין בחור. ווער איז דער עמקן און למדן? האט ער אנגעוויזן אויף א צווייטן בחור. ווער איז דער צדיק? האט ער אנגעוויזן אויף א דריטן בחור. האבן זיי אים געפרעגט: און ווער איז דער בעסטער און מערסט אויסגעצייכנטער בחור אין דער ישיבה? האט ער אנגעוויזן אויף א פערטן בחור. האבן זיי אים געזאגט: ער איז דאך נישט דער גרעסטער מתמיד, נישט דער גרעסטער למדן, און נישט דער גרעסטער ירא שמים, פארוואס ווייזט איר דווקא אויף אים? האט ער זיי געענטפערט: ווייל ער איז דער גרעסטער מבקש אין דער ישיבה! און ווער איז געווען יענער בחור? דער סטייפלער. און דערפאר איז ער אנגעקומען צו א מדריגה וואו קיינער איז נישט אנגעקומען. ווען א מענטש זוכט און בעט קרבת אלוקים, אפילו ער איז נישט דער גרעסטער למדן, נישט דער גרעסטער צדיק און נישט דער גרעסטער מתמיד - טוט אליין דאס בעטן און דאס וועלן אים דערהויבן. ס'איז נישט גענוג צו זאגן "איך וויל קרבת אלוקים" און גיין לייענען א צייטונג; מען דארף זיין א מבקש ה', זוכן דעם אויבערשטן און נאכלויפן נאך אים. דאס איז "ויחל משה את פני ה'".
מצאוני השומרים - וואס האט איר געהערט פון זיין מויל
מְצָאוּנִי הַשֹּׁמְרִים הַסֹּבְבִים בָּעִיר אֵת שֶׁאָהֲבָה נַפְשִׁי רְאִיתֶם׃ - עס האבן מיך געפונען די וועכטער וואס גייען ארום אין דער שטאט: צי האט איר געזען דעם וואס מיין נפש האט ליב?
רש"י: "מצאוני השומרים" - דאס זענען משה און אהרן, און איך פרעג זיי: "את שאהבה נפשי ראיתם" - וואס האט איר געהערט פון זיין מויל? און רש"י קומט דערמיט פארענטפערן א שוועריקייט: וואס וועט מיר העלפן דאס וואס זיי האבן אים געזען? קיינער מיינט דאך נישט אז דער הקדוש ברוך הוא עקזיסטירט נישט; ס'איז דאך קלאר אז ער איז דא, נאר ער איז נישט מיט אונז. דערפאר טייטשט רש"י אז די שאלה איז נישט איבער דעם עצם זען, נאר "מה מצאתם בפיו" - וואס פאר א שליחות אדער מסר האט איר באקומען פון אים בנוגע זיין דערנענטערונג צו אונז אין דעם שווערן מצב וואו מיר געפינען זיך, צי איז פאראן א שאנס אז ער זאל צוריקקומען און משכין זיין זיין שכינה אויף אונז.
עד שמצאתי - אחזתיו ולא ארפנו
כִּמְעַט שֶׁעָבַרְתִּי מֵהֶם עַד שֶׁמָּצָאתִי אֵת שֶׁאָהֲבָה נַפְשִׁי אֲחַזְתִּיו וְלֹא אַרְפֶּנּוּ עַד־שֶׁהֲבֵיאתִיו אֶל־בֵּית אִמִּי וְאֶל־חֶדֶר הוֹרָתִי׃ - כמעט וואס איך בין אוועקגעגאנגען פון זיי, ביז איך האב געפונען דעם וואס מיין נשמה האט ליב; איך האב אים אנגעכאפט און אים נישט אפגעלאזט, ביז איך האב אים געברענגט צום הויז פון מיין מוטער און אינעם צימער פון דער וואס האט מיך געבוירן.
רש"י: "כמעט שעברתי מהם" - נאנט צו דער צייט ווען זיי האבן זיך אפגעטיילט פון מיר, צום סוף פון די פערציג יאר. "כמעט" איז טייטש ווי מעט, א ביסל, אזוי ווי דער לשון "כִּמְעַט כִּסְדֹם הָיִינוּ לַעֲמֹרָה דָּמִינוּ" - נאך א ביסל און מיר וואלטן געווען ווי סדום. אזוי אויך דא: נאך א קורצע צייט און איך בין אוועקגעגאנגען פון זיי, דאס הייסט נאנט צו דער צייט ווען משה און אהרן האבן זיך געזעגנט פון כלל ישראל.
"עד שמצאתי" - אז ער איז געווען מיט מיר אין די טעג פון יהושע איינצונעמען די שלושים ואחד מלכים. דעמאלט האב איך אים באמת געפונען, ווייל דער דיבור איז צוריקגעקומען און דער אויבערשטער האט זיי באגלייט ביים אייננעמען דאס לאנד. "אחזתיו ולא ארפנו" - איך האב אים נישט נאכגעלאזט, איך האב נישט אפגעשוואכט מיינע הענט פון אים, ביז איך האב אים געברענגט צום משכן שילה, צוליב דעם אלעם וואס ער האט געטאן פאר מיר, דאס הייסט צוליב אלע טובות וואס ער האט מיט מיר געטאן. און עס מיינט נישט חלילה אז מען קען אנכאפן דעם הקדוש ברוך הוא, נאר זיך אנכאפן אין אים: צו טאן זיין רצון, מקיים זיין זיינע מצוות און זיין דבוק אין אים און אין זיין תורה, ביז זיי האבן זוכה געווען אז זיין שכינה זאל רוען צווישן זיי אינעם משכן שילה.
השבעתי אתכם - די ווארענונג צו די אומות
הִשְׁבַּעְתִּי אֶתְכֶם בְּנוֹת יְרוּשָׁלַ͏ִם בִּצְבָאוֹת אוֹ בְּאַיְלוֹת הַשָּׂדֶה אִם־תָּעִירוּ וְאִם־תְּעוֹרְרוּ אֶת־הָאַהֲבָה עַד שֶׁתֶּחְפָּץ׃ - איך באשווער אייך, טעכטער פון ירושלים, ביי די הערשן אדער ביי די הילצן פונעם פעלד, אז איר זאלט נישט אויפוועקן און נישט אויפמונטערן די ליבע, ביז זי וועט וועלן.
רש"י: "השבעתי אתכם" - די אומות, ווען איך בין אין גלות צווישן אייך. מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז "בנות ירושלים" זענען די פעלקער: ירושלים איז די הויפט שטאט, און אירע טעכטער זענען די ארומיגע שטעטליך און דערפער ארום איר. כלל ישראל איז דער צענטער, און אלע פעלקער ארום אונז זענען ווי ארומיגע שטעטליך, אזוי ווי דער פסוק זאגט "תגלנה בנות יהודה" - די דערפער וואס זענען נאנט צו יהודה.
"אם תעירו ואם תעוררו" - די ליבע פון מיין באליבטן פון מיר, דורך נסיונות און פיתויים אים צו פארלאזן און אפטרעטן פון אים. און ווי רש"י האט פריער מבאר געווען, "בצבאות או באילות השדה" מיינט אז איר וועט ווערן הפקר און שפייז ווי הערשן און ווי איילן. וואס עפעס באשווערט מען דען ביי צבאות און אילות השדה? נאר דאס איז א לשון פון א שבועה אז איר וועט ווערן הפקר. און אויך "תעירו" און "תעוררו" זענען נישט לויט זייער פשוט'ן באדייט פון שטארקן און אויפוועקן, נאר פארקערט: "תעירו" - איר זאלט פארמיאוסן, ווי "ויהי ערך", "פשרי לערך" - דער דאזיגער פתרון פאר דיינע פיינט; און "תעוררו" - מלשון עוררין, אזוי ווי איינער וואס איז מערער אויף א פעלד, אז איר זאלט פרובירן אונטערצוגראבן און צו ערערן די ליבע. און דאס איז שטענדיג געווען אונזער צרה אין אונזער נאנטקייט צו די פעלקער, וואס זיי פלעגן אונז צורעדן און דערווייטערן פון עבודת השם. "עד שתחפץ" - בעת זיין ליבע באגערט מיך נאך, כל זמן ער וויל אין מיר, זאלט איר נישט פרובירן צו פארמיאוסן זיין ליבע צו מיר דורך פיתויים און דורך דעם וואס איר ברענגט מיך צו זינדיגן פאר קודשא בריך הוא.
מי זאת עולה מן המדבר
מִי זֹאת עֹלָה מִן־הַמִּדְבָּר כְּתִימְרוֹת עָשָׁן מְקֻטֶּרֶת מֹר וּלְבוֹנָה מִכֹּל אַבְקַת רוֹכֵל׃ - ווער איז דאס וואס גייט ארויף פונעם מדבר ווי זיילן פון רויך, בארויכערט מיט מור און לבונה, פון יעדן בשמים-שטויב פון א קרעמער.
רש"י: ווען איך בין געגאנגען אין מדבר, און דער עמוד האש און דער עמוד הענן זענען געגאנגען פאר מיר, געהרג'עט שלענג און עקרובים און פארברענט די דערנער און קאליעס כדי צו מאכן דעם וועג גלייך, און דער וואלקן און רויך זענען ארויפגעגאנגען, האבן די פעלקער געזען און זיך געוואונדערט אויף מיין גדולה און געזאגט "מי זאת", דאס הייסט ווי גרויס איז די וואס קומט ארויף פונעם מדבר. דאס זענען די רייד פון די אומות העולם, די זעלבע "בנות ירושלים" וואס זענען פריער דערמאנט געווארן. די זאך האט אנגעמאכט א געוואלדיגן רודער אויף דער וועלט.
"כתימרות עשן" - הויך און גלייך ווי א טייטלבוים, ווי רויך וואס גייט ארויף און שטייגט אין דער הויך. "מקוטרת מור" - על שם דעם ענן הקטורת וואס פלעגט זיך אויפהייבן העכער דעם מזבח הפנימי; מור איז איינע פון די מיני בשמים. "מכל אבקת רוכל" - א רוכל איז א בשמים-הענדלער וואס פארקויפט אלע ערליי בשמים, און ער הייסט א רוכל ווייל ער דרייט זיך ארום אין די שטעט און גייט מיט די פיס פון איין ארט צום צווייטן. און דער פסוק זאגט אז די וואס איז בארויכערט מיט מור און לבונה איז שענער און בעסער פון אלע בשמים פון די קרעמערס. "אבקת" - על שם וואס מען קלאפט עס און מען צערייבט עס אזוי פיין און דורכאויס ווי שטויב.
הנה מיטתו שלשלמה
הִנֵּה מִטָּתוֹ שֶׁלִּשְׁלֹמֹה שִׁשִּׁים גִּבֹּרִים סָבִיב לָהּ מִגִּבֹּרֵי יִשְׂרָאֵל׃ - אט איז דאס בעט פון שלמה, זעכציג גיבורים זענען ארום איר, פון די גיבורי ישראל.
קודם כל א דקדוק'ישע באמערקונג: אין לשון הקודש עקזיסטירט נישט דאס ווארט "של" אלס א באזונדער ווארט, און עס שטייט נישט אזוי אין גאנץ תנ"ך, נאר תמיד באהאפטן אלס איין ווארט - "שלשלמה". אזוי אויך אין די מדרשים: "קריאת שמע שלשחרית", "שלערבית", אלעס אלס איין ווארט. און אזוי איז אויך דער נוסח ביי די תימנ'ער אידן ביז היינטיגן טאג.
זאגט רש"י: "הנה מיטתו שלשלמה" - דאס איז דער אוהל מועד און דער ארון וואס מ'האט געטראגן אין מדבר. די כוונה איז נישט אויפ'ן בעט פון שלמה המלך, ווייל דער ענין דא איז דאך אונזער מציאות אין מדבר, און ס'איז נישט קיין פלאץ איבערצוהיפן צו שלמה וואס האט געלעבט הונדערטער יארן שפעטער. נאר די זאך איז געזאגט געווארן בדרך רמז: "שלשלמה" - פאר דעם וואס דער שלום איז זיינס, און די מיטה איז דער ארון וואס מען האט געטראגן אין מדבר, ווי א מין טראג-בעט אויף וועלכער די לוחות ליגן, ווי א וויגעלע און ווי א בעט וואו די שכינה רוהט. און אזוי געפינען מיר אז דאס בית קודש הקדשים ווערט אנגערופן "חדר המיטות", און דארט האט מען באהאלטן יואש ביז די זיבן יאר כדי אים צו ראטעווען פון עתליה. זעט מען דאך אז דער ארט וואו די שכינה פאראייניגט זיך מיט כלל ישראל ווערט אנגערופן א מיטה.
"שישים גיבורים סביב לה" - זעכציג ריבוא ארום איר, דאס מיינט כלל ישראל וואס לאגערן ארום דעם אוהל מועד. "מגיבורי ישראל" - פון די יוצאי צבא, אויסער די וואס זענען ווייניגער פון צוואנציג יאר און די וואס זענען העכער זעכציג יאר. ווארום דער חשבון פון זעכציג ריבוא ביים יציאת מצרים איז געווען פון צוואנציג יאר ביז זעכציג יאר, וויבאלד אין יענע צייטן האט מען באקומען א פטור פון מיליטער ערשט ביי די זעכציג יאר; און אחוץ זיי זענען נאך דא די יונגע, די זקנים און די פרויען.
כֻּלָּם אֲחֻזֵי חֶרֶב מְלֻמְּדֵי מִלְחָמָה אִישׁ חַרְבּוֹ עַל־יְרֵכוֹ מִפַּחַד בַּלֵּילוֹת׃ - אלע האלטן א שווערד, אויסגעלערנט אין מלחמה, יעדער מאן זיין שווערד אויף זיין לענד, פון שרעק אין די נעכט.
נאכדעם וואס דער פסוק האט באשריבן דעם אוהל מועד און דעם ארון וואס מען האט געטראגן אין מדבר, גייט דער כתוב ווייטער: "מלומדי מלחמה" - די מלחמה פון תורה. און אזוי אויך די כהנים וואס רינגלען אים ארום, וואס רוען ארום דעם משכן, זענען אויסגעלערנט אין דעם סדר פון זייער עבודה.
"איש חרבו על ירכו" - זיין שווערד מיינט זיין וואפן, און וואס זענען זיי? דאס זענען די מסורת און די סימנים מיט וועלכע מען שטעלט פעסט די גירסא און די מסורה כדי זי זאל נישט פארגעסן ווערן. און דאס איז שטארק וויכטיג, ווארום אויב מען לערנט און זאגט נישט ריכטיג, קען מען צוקומען צו שיבושים: אנשטאט "וְטָמְאָה שְׁבֻעַיִם כְּנִדָּתָהּ" קען מען לייענען "שבעים", ווייל עס שטייט אן א וי"ו, און זאגן אז זי זאל זיין טמא זיבעציג טעג. "מפחד בלילות" - טאמער וועט מען זי פארגעסן און עס וועלן קומען אויף זיי צרות. דאס הייסט, די דאזיגע כלי מלחמה, די מסורת און די סימנים, זענען געמאכט אפצוהיטן פון שכחת התורה און פון די צרות וואס קומען דערנאך. און אזוי זאגט דער פסוק: "נַשְּׁקוּ בַר פֶּן יֶאֱנַף וְתֹאבְדוּ דֶרֶךְ כִּי יִבְעַר כִּמְעַט אַפּוֹ אַשְׁרֵי כָּל חוֹסֵי בוֹ" - אויב איר וועט גרייזן און פארלירן דעם וועג, וועט אין אייך ברענען זיין כעס. אזוי אויך דא: אויב עס וועט פארגעסן ווערן די מסורה און די סימנים, וועט פארגעסן ווערן דאס ריכטיגע לייענען און דער ריכטיגער טייטש אין דברי תורה - יבער כמעט אפו, און דאס איז דער שרעק אין די נעכט.
אפריון עשה לו המלך שלמה
אַפִּרְיוֹן עָשָׂה לוֹ הַמֶּלֶךְ שְׁלֹמֹה מֵעֲצֵי הַלְּבָנוֹן׃ - א שיינע חופה האט זיך געמאכט דער מלך שלמה, פון די הילצער פונעם לבנון.
זאגט רש"י: "אפריון" - דאס איז דער אוהל מועד וואס איז פעסטגעשטעלט געווארן אין משכן שילה. אפריון איז ווי א מין חופה, א קרוין-חופה צום כבוד. נאכדעם וואס מען איז אריין אין לאנד איז דער משכן געווארן אוועקגעשטעלט אין שילה, און דאס איז דער אפריון וואס דער מלך שהשלום שלו האט זיך געמאכט פון די ביימער פונעם לבנון.
עַמּוּדָיו עָשָׂה כֶסֶף רְפִידָתוֹ זָהָב מֶרְכָּבוֹ אַרְגָּמָן תּוֹכוֹ רָצוּף אַהֲבָה מִבְּנוֹת יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - זיינע זיילן האט ער געמאכט פון זילבער, זיין בעט-געוואנט פון גאלד, זיין דאך פון פורפור, זיין אינווייניגסטע איז אויסגעפלאסטערט מיט ליבע פון די טעכטער פון ירושלים.
"רפידתו זהב" - זיין געלעגער און זיין וואוינארט אויף דער כפורת וואס איז פון גאלד. רפידה איז מלשון אן אויסגעבעטער פלאץ אויף וועלכן מען רוהט, און די כוונה איז אז דער פלאץ פון דער שכינה איז אויף דער כפורת. און ווי מיר האבן דערמאנט, ווערט קודש הקדשים אנגערופן חדר המטות, דער פלאץ פון התייחדות, כביכול דער פלאץ פונעם זיווג פון קודשא בריך הוא ושכינתיה, וואו כנסת ישראל פאראייניגט זיך מיטן רבונו של עולם.
"מרכבו ארגמן" - דאס איז די פרוכת וואס איז געהאנגען און געריטן אויף שטאנגען פון איין זייל צום צווייטן. מען פלעגט לייגן א שטאנג, א זייל אויף רעכטס און א זייל אויף לינקס וואס האבן אים געהאלטן, און אויפן שטאנג האט מען געהאנגען די פרוכת, דעריבער ווערט זי באטראכט ווי זי רייט אויף די זיילן. "תוכו רצוף אהבה" - אויסגעשטעלט מיט א פלאסטער פון ליבשאפט: ארון, כפורת, כרובים און לוחות, וואס דאס אלעס באפלאסטערט גלייך ווי דעם געצעלט פון אינווייניג.
"מבנות ירושלים" - דאס זענען כלל ישראל, יראים ושלמים צום אויבערשטן. ווען מען רעדט פון די אומות העולם רעדט מען פון די וואס געפינען זיך אינדרויסן; אבער דא, ווען מען רעדט פון כלל ישראל, זענען "בנות ירושלים" מלשון ירא און שלם - דאס איז דער צירוף פונעם נאמען ירושלם. און טאקע ירושלים ווערט קיינמאל נישט געשריבן אין תנ"ך מיט א יו"ד, כאטש מיר לייענען עס אזוי. "שלם להקדוש ברוך הוא" מיינט אז זייער הארץ איז גאנץ מיט אים, זייער הארץ איז נישט צעטיילט, להבדיל פון איינעם וואס ווענדט זיך אביסל צו עבודה זרה, אביסל צו נארישקייטן און אביסל צום רבונו של עולם. דא איז זייער גאנץ הארץ פולקאם נאר מיטן אויבערשטן אליין.
צאינה וראינה בנות ציון
צְאֶנָה וּרְאֶינָה בְּנוֹת צִיּוֹן בַּמֶּלֶךְ שְׁלֹמֹה בָּעֲטָרָה שֶׁעִטְּרָה־לּוֹ אִמּוֹ בְּיוֹם חֲתֻנָּתוֹ וּבְיוֹם שִׂמְחַת לִבּוֹ׃ - גייט ארויס און קוקט, טעכטער פון ציון, אויפן קעניג שלמה, אין דער קרוין וואס זיין מוטער האט אים געקרוינט אין טאג פון זיין חתונה און אין טאג פון דער פרייד פון זיין הארץ.
רש"י: "בנות ציון" - קינדער וואס זענען באצייכנט פאר אים מיט מילה, מיט תפילין און מיט ציצית. ציון איז מלשון א סימן, אזוי ווי מען צייכנט אן קברים און מען שיט קאלך אנצוצייכענען אז דא איז דא א קבר. און אזוי אויך דאס וואס מיר זאגן אין דער הגדה של פסח "מלמד שהיו מצוינים שם" - איז נישט די כוונה אויסגעצייכנט אין זין פון דערהויבן, נאר באצייכנט: מען האט געזען א מענטש און געזאגט דאס איז א ייד, עס איז דערקענט געווארן אויף אים אז ער איז א ייד, ווייל זיי האבן דאך נישט געביטן זייער נאמען און זייערע בגדים. אזוי אויך דא, בנות ציון זענען קינדער וואס האבן אויף זיך א צייכן וואס צייכנט אן אז זיי געהערן צום אויבערשטן: די מילה וואס מיר זענען אלע געמלט, די תפילין אויפן קאפ פון א ייד און די ציצית אויף זיינע בגדים - יעדער איינער פון זיי איז א סימן אז דאס געהערט צום הקדוש ברוך הוא.
"בעטרה שעיטרה לו אמו" - דאס איז דער אוהל מועד וואס איז געווען באקרוינט מיט פארבן, תכלת און ארגמן און תולעת שני; דאס איז די קרוין מיט וואס דער אוהל מועד איז באקרוינט געווארן. און עס וועקט זיך א קשיא: מיר רעדן דאך פונעם משכן וואס מיר האבן געבויט פארן אויבערשטן און פון דער קרוין וואס כנסת ישראל האט אים געקרוינט - זענען מיר דען די מוטער פונעם אויבערשטן? עס וואלט געפאסט צו זאגן "בעטרה שעיטרה לו בתו", די קרוין וואס זיין טאכטער האט אים געקרוינט. דעריבער ברענגט רש"י דעם מדרש.
האט רבי נחוניה געזאגט: רבי שמעון בן יוחאי האט געפרעגט זיין רבי'ן רבי אלעזר ברבי יוסי: איז מעגליך אז דו האסט געהערט פון דיין פאטער וואס מיינט "שעיטרה לו אמו"? האט ער אים געזאגט: א משל צו א מלך וואס האט געהאט איין איינציגע טאכטער און האט איר איבער אלעם ליב געהאט. ער האט זיך נישט אפגעטון פון איר ליב האבן ביז ער האט איר אנגערופן "בתי", ווי עס שטייט "שמעי בת וראי". ער האט זיך נישט אפגעטון פון איר ליב האבן ביז ער האט איר אנגערופן "אחותי", ווי עס שטייט "פתחי לי אחותי רעייתי". ער האט זיך נישט אפגעטון פון איר ליב האבן ביז ער האט איר אנגערופן "אמי", ווי עס שטייט "הקשיבו אלי עמי ולאומי אלי האזינו" - "ולאמי" שטייט געשריבן. איז רבי שמעון בן יוחאי אויפגעשטאנען און האט אים געקושט אויפן קאפ, אים צו באדאנקען פאר דער וואונדערבארער דרשה.
און לאמיר מסביר זיין: "לא זז מחבבה עד שקראה בתי" - זיין ליבשאפט איז געווען אזוי גרויס אז ער רופט איר נישט ביים נאמען נאר "בתי", א לשון פון ליבשאפט. "עד שקראה אחותי" - און לכאורה איז דאס דאך א ירידה אין דער מדרגה, ווייל א מענטש האט דאך ליב זיין טאכטער מער ווי זיין שוועסטער, און עס וואלט געפאסט פריער צו זאגן אחותי און דערנאך בתי. נאר דער חילוק איז נישט אין דער ליבשאפט נאר אין דער שררה: איבער זיין טאכטער האט ער מרות, זי איז אונטערווארפן אונטער אים און נעמט פון אים פארארדענונגען, בעת ווען בנוגע זיין שוועסטער איז פאראן א געוויסע גלייכקייט. דערפאר, ווען ער האט איר אנגערופן אחותי האט ער זי געמאכט גלייך צו זיך, און דאס איז א העכערע מדרגה אין אונזער קשר מיטן אויבערשטן.
און בנוגע דעם "ולאמי כתיב": ביי אונז אין דער מסורה שטייט עס מיט א וי"ו ("ולאומי"). און מיר האבן שוין אנגעוויזן אויף דעם אז עס זענען דא פילע דרשות חז"ל וואס זענען געבויט אויף א כתיב וואס ביי אונז איז עס אנדערש; דער פלא יועץ האט געברענגט דוגמאות, און רבי עקיבא איגר אין גליון הש"ס רעכנט אויס צוועלף דוגמאות פון ש"ס. און דער ביאור איז, אדער ווי די גמרא זאגט אז די פריערדיגע זענען נישט געווען בקי בחסרות ויתרות, אדער אז די דרשה איז נישט געבויט אויפן געשריבענעם נאר אויפן געהערטן: דאס ווארט "ולאומי" דארף נישט קיין וי"ו, ווייל מען קען עס שרייבן "ולאמי" מיט א קובוץ אינעם אל"ף און עס וועט זיך הערן פונקט דאס זעלבע. און וויבאלד דער וי"ו איז נישט מוכרח, קען מען דרש'נען כאילו עס שטייט נישט געשריבן. און אזוי אויך אין אנדערע פלעצער, ווי למשל "פילגשים" וואס ווערט געשריבן "פלגשם" חסר יו"ד.
"עד שקראה אמי" - דאס איז נאך א העכערע מדרגה: אמי מיינט אז איר הערשט איבער מיר, צדיק גוזר והקדוש ברוך הוא מקיים. כביכול איר פירט מיר ווי א מוטער, וואס מיט די מעשים וואס איר טוט דא אונטן פארמערט איר דעם השפעה אויבן און מאכט די יחודים פון די מדות עליונות וואס ברענגען אראפ דעם שפע אהער. קומט אויס אז דער וואס האט באקומען די שליטה אין אלע עולמות, אויבן און אונטן, איז עם ישראל; דער הקדוש ברוך הוא האט כביכול איבערגעגעבן אלע שליסלען אין אונזערע הענט, און דאס איז די הגדרה פון "אמי".
"ביום חתונתו" - דער טאג פון מתן תורה, וואס זיי האבן אים געקרוינט פאר זייער מלך און מקבל געווען זיין עול. דאס הייסט, נאך פאר דער קרוין פונעם משכן האבן מיר אים געקרוינט, מיר האבן אים געשטעלט פאר א קרוין אויף אונזער קאפ און מקבל געווען דעם עול מלכותו. "וביום שמחת לבו" - דאס איז דער שמיני למילואים, וואס אין אים איז נתחנך געווארן דער משכן אין מדבר.
לסיכום: דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער פינצטערניש פון די אכט און דרייסיג יאר פון נזיפה, אין וועלכע כנסת ישראל האט געזוכט און נישט געפונען, ווייל "לא אעלה בקרבך"; עס גייט ווייטער מיט "אקומה נא ואבקשה" - די תפילה פון משה און דער גרויסער לימוד אז דער עיקר מעלה פון א מענטש באשטייט אין דעם וואס ער איז א מבקש; דורך דער פראגע צו משה און אהרן "מה מצאתם בפיו", און ביז דער מציאה אין די טעג פון יהושע און דער אחיזה וואס לאזט נישט נאך ביז משכן שילה. פון דארט גייט דער קאפיטל איבער צום באשווערן די אומות אז זיי זאלן נישט מסית זיין און נישט שאקלען אונזער ליבע צו אונזער דוד, און צו דער פארוואונדערונג פון די פעלקער "מי זאת עולה מן המדבר" ביים זען די ענני הכבוד. צום סוף באשרייבט דער פסוק דעם ארון און אוהל מועד אלס די מטה פון מי שהשלום שלו, די זעכציג ריבוא וואס רינגלען אים ארום און זייער "חרבם" - די מסורה און די סימנים וואס היטן אפ די תורה פון שכחה, און דעם אפריון וואס איז דער משכן מיט אלע זיינע כלים, וואס זיין אינעווייניג איז רצוף אהבה פון די יראים און שלמים פון כלל ישראל. דאס אלעס שליסט זיך מיט דער עטרה שעיטרה לו אמו: כנסת ישראל וואס איז געשטיגן פון א מדרגה פון א בת, צו א מדרגה פון אן אחות, און ביז צו דער מדרגה פון אן אם - וואס דער הקדוש ברוך הוא האט איבערגעגעבן אין איר האנט די מפתחות פון די עולמות, אין טאג פון מתן תורה און אין טאג פון חנוכת המשכן.