הקדמה: וואס איז "החרש והמסגר"
נאכדעם וואס מען האט מבאר געווען גאנץ שיר השירים לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, איז אונז פארבליבן איין לעצטער חלק: ביים סוף פון זיין פירוש לייגט דער מלבי"ם צו א חלק וואס ווערט אנגערופן "מליצה", און זיין נאמען איז "החרש והמסגר". דער דאזיגער חלק איז בעצם א פירוש אויף שיר השירים על פי דרך הסוד. מען קען נישט זאגן אז ער איז דערין מבאר יעדן איינציגן פסוק, אבער ער עפנט אונז א טויער צו אן ענין וואס איז פיל מער פנימי פון אלץ וואס מיר האבן געזען ביז יעצט. און כדי אנצוקומען אהין, שטעלט דער מלבי"ם אן הקדמה וואו ער איז מבדיל צווישן די אנדערע פירושים און זיין פירוש, און דערנאך גייט ער אריין טיפער, צו פארשטיין די זאכן אין זייער טיפקייט און לויט זייער אמת.
דעם מלבי"ם'ס לשון דא איז א מליצה'דיגער לשון, זיס און שיין, און דערפאר וועלן מיר ליינען פון זיין לשון און עס מסביר זיין. מען דארף וויסן אז דא גייט דער מלבי"ם אריין אין דער טיפקייט און רירט אויך אן ענינים פון קבלה. און דער מלבי"ם, ווי באקאנט, איז געווען א געוואלדיגער מקובל. ער איז געווען בקי אין קבלה און האט זי געלערנט יארן לאנג, און מען קען דאס אויך זען אין זיין פירוש, וואו ער דערמאנט פון צייט צו צייט ענינים פון סוד, און אין זיין תולדות ווערט געברענגט אז ער האט עוסק געווען אין קבלה, הגם זיין עיקר באשעפטיגונג איז געווען אין פשט.
קבלה בגלוי און קבלה בהסתר
דא איז פאסיג צו באמערקן דעם חילוק: ביי די ספרדישע חכמים, ווער עס איז געווען א מקובל איז געווען באקאנט און מפורסם, און זיין גאנצער טאג און ענין איז געווען אין קבלה. עס איז געווען דער הייליגער רש"ש, עס איז געווען הגאון רבי מרדכי שרעבי, עס זענען געווען די ראשי ישיבות פון בית אל און שער השמים דורך אלע דורות, וואס האבן עוסק געווען אין קבלה בגלוי. ווידער ביי די אשכנזישע חכמים זענען די זאכן געווען בהסתר. בלויז איינצלנע האבן דערין עוסק געווען בגלוי און בפרסום, ווי דער בעל ה'לשם' און ענליכע, אבער דער רוב האבן עוסק געווען דערין בסתר, און פונקט ווי זיי זענען געווען גאונים אין פשט זענען זיי אויך געווען גאונים אין קבלה.
אזוי זאגט מען אויך אויף הרב עובדיה יוסף, אז ער איז געווען א גאון אין קבלה, נאר ער האט נישט געוואלט מפרסם זיין קבלה ענינים, כדי צו מחזק זיין די הלכה און דעם לימוד הפשט. מען דערציילט אז ווען ער האט זיך אריבערגעצויגן קיין דירה, זענען געווען עטליכע קעסטלעך וואס ער האט נישט מסכים געווען אז אנדערע זאלן זיי טראגן, און האט געזאגט אז ער וועט זיי אליין טראגן. אין יענע קעסטלעך זענען געווען זיינע כתבים אין עניני סוד, חידושים און מערכות וואס ער האט אנגעשריבן, און ער האט נישט געוואלט אז אנדערע זאלן צורירן צו זיי. ער האט אויך נישט געוואלט אז מענטשן זאלן גיין און עוסק זיין אין קבלה צופיל אן צו לערנען פשט, און דערפאר האט מען געהיטן דעם לימוד הקבלה בהסתר, "כבוד אלוקים הסתר דבר". אזוי איז אויך געווען דער מלבי"ם, און פון דעם וואס מיר וועלן באלד זען קען מען זיך איבערצייגן אז ער האט געהאט א יד ורגל אין עניני קבלה.
יעדער רוחניות'דיגער זאך וואס קומט אראפ אויף דער וועלט טוט זיך אן אין א לבוש
דער מלבי"ם הייבט אן: "הלא ידענו זאת, כי הדברים הרוחניים האלוהיים, עת ירדו ממרום קודשם להתהלך בשפל, ישימו צעיף על ראשם ויתעטפו במעטפות" - דאס הייסט: ווען א רוחניות'דיגע זאך קומט אראפ צו דער גשמיות'דיגער וועלט, קען זי נישט קומען אזוי ווי זי איז. די גשמיות'דיגע וועלט האט נישט קיין שייכות מיט דעם מופשט'דיגן רוחני, און דערפאר מוז די רוחניות'דיגע זאך זיך איינוויקלען אין גשמיות'דיגע לבושים, און אזוי אראפקומען צו אונז.
און ער גיט משלים: די הייליגע נשמות ווען זיי קומען אראפ אהער "גולם וגוויה תלבשנה" - זיי טוען זיך אן אין א קערפער און א גוף. די נשמה קומט אראפ אהער, גייט זי דען ארום אויף דער וועלט ווי א נשמה? מען רופט אפשר די ווייב "מיין נשמה", אבער עס איז דאך דא דא א גוף. און אזוי אויך מלאכים, "עת ישוטטו בארץ יישענו תחת העץ ויאכלו". דאס זענען דאך געווען מלאכים, און פונדעסטוועגן האבן זיי זיך באוויזן אין א גשמיות'דיגן גוף, זיי האבן געגעסן און זיך אנגעשפארט, ווייל ווער עס פארבינדט זיך מיט דער גשמיות'דיגער וועלט מוז זיך פירן און אנטאן ווי די גשמיות'דיגע מציאות.
און דאס איז דער משל. און דער נמשל: "וכן יתכסו סודות התורה בגד ארוג וטווי מקורות סיפורי העולם וענייניו, ופליאותיה ישימו על פניהם מסווה". די תורה אליין איז א געוואלדיגע רוחניות'דיגע מציאות וואס קומט אראפ אויף דער וועלט. ווען מיר קוקן אויף איר, זעט אויס ווי זי פארציילט מעשיות: בראשית ברא אלוקים, אברהם, יצחק, יעקב, בני ישראל, מצרים. ווער עס לערנט בלויז כפשוטו בלייבט מיטן לבוש, מיט די חיצוניות'דיגע חלקים. אבער למעשה ליגט אין איר אן אומגעהויערע פנימיות, סודי סודות, און דאס וואס מען זעט אלס פשט איז נישט מער ווי די התלבשות פון דער רוחניות וואס קומט אראפ אונטן. און וויבאלד זי איז אראפגעקומען אין א גשמיות'דיגער וועלט, פארציילט זי אונז גשמיות'דיגע סיפורים.
און ווי זיין לשון: "יעליטו על אור יקרות ועל הברק, בל ייתן על עיני עטלף תבלול ועוורת" - מען באהאלט דאס ליכטיגקייט כדי די אויגן פונעם פלעדערמויש זאלן נישט פארבלאנדזשעט און פארבלינדט ווערן, און מען גיט אים צו זען דאס וואס ער קען פארנעמען: דעם פשט. און דאס איז וואס דער זוהר הקדוש זאגט: "אורייתא אית לה לבושא וגופא ונשמתא" - די תורה האט א לבוש, א גוף און א נשמה. "טיפשין דבני נשא מסתכלין בלבושא" - די נארישע מענטשן קוקן בלויז אויפן לבוש. מען וועט מסביר זיין פאר אזא מענטש אז דער פסוק "אלה המלכים... בלע בן בעור ושם עירו דינהבה" איז מרמז אויף שבירת הכלים און אויפן פאלן פון די עולמות, וועט ער זאגן: איך ווייס נישט פון וועלכע כלים דו רעדסט, איך ליין דא וועגן בלע בן בעור. מען וועט רעדן מיט אים פון עקודים, נקודים און ברודים, וועט ער זאגן: איך זע דא אז יעקב אבינו האט געשפאלטן שטעקנס ביי די שקתות המים, און צוליב דעם האבן די שאף געבוירן. "אינון דחכימין יתיר מסתכלין בנשמתא" - אבער דער וואס לערנט בעיון און פארשטייט טיפער זעט אז מען רעדט דא פון עולמות עליונים, פונעם עולם הנקודים און פונעם עולם הברודים, פון העכערע השפעות, און דאס אלעס איז די פנימיות התורה.
לאמיר דאס מוסכם זיין ביז אהער: דער מלבי"ם זאגט אונז - זאלסט וויסן, ווען א רוחניות'דיגע זאך קומט אראפ אויף דער וועלט, טוט זי זיך אן אין גשמיות. זאלסט זיך נישט פארמישן: עס איז דא דא א געוואלדיגע רוחניות, און די גשמיות'דיגע התלבשות קומט בלויז ווייל מיר געפינען זיך אין א גשמיות'דיגער וועלט, און כדי צו שאפן דא א פארבינדונג. דערפאר האבן די מלאכים אויסגעזען ווי אראבער, דערפאר וויקלט זיך די נשמה אין א גוף, און דערפאר באקומט די תורה א געשטאלט פון די מעשיות פון אברהם און יצחק. אלעס איז אמת, אבער בלייב נישט שטיין דארט - עס איז פאראן א פנימיות.
וואס איז באזונדערס דווקא אין שיר השירים
דא קומט דער חידוד: "אומנם, עם הבחינה, ראה ראינו כי לא דמה המכסה הלוט את פני השיר הקדוש הזה למסכה הנסוכה על כל כתבי הקודש". אין אלע כתבי הקודש איז פאראן א פשט און ס'איז פאראן א פנימיות, אבער ווען מען קוקט אויפן פשט פון שיר השירים, איז ער נישט ענליך צום פשט פון די איבריגע ספרים. פארוואס? "כי מקראי קודש כולם לבשו בגדי יקר ויבואו בעדי עדיים, כי הסיפורים אשר התלבשו סתריהם במו, כולם קודש המה, כולם בני אל חי, כולם מפיקים זיו ונוגה, מלאים חוכמה ומוסר, מלמדים עצה ותושייה, צדק ומישרים, מחכימים פתי". אפילו אויב מיר נעמען דעם פשט אליין פון די אנדערע כתבי הקודש, וועט מען דערין זען דברי מוסר, חיזוק און עבודת השם.
"לא כן השיר הזה". דא, ווען מען קוקט אויפן פשט כפשוטו, זעט מען נישט קיין קודש: "לבש אדרת שיער ויתכס שק ואפר, ויהי כשיר עגבים, לשיחה בפי פריצים ולשותי שכר נגינות". אויף וואס רעדט דער פשוט'ער אויסערליכער פשט? דודי, אהובי, רעייתי, ענינים פון ליבע. דאס הייסט: אין אלע איבריגע כתובים איז דער לבוש אליין קדוש און די נשמה איז קודש קדשים, בעת אין דעם שיר זעט דער לבוש אויס ווי א שיר עגבים חלילה.
און דער מלבי"ם לייגט צו בסוגריים: "הלא תראה כי נסך השם רוח תרדמה ויעצם את עיני אלה המבארים והמתרגמים בחומשי אשכנז, וילכו נתיבות לא שלום, וחיללו קדושת השיר הזה, כי פתרו כצורתו כפי קליפתו, ויהי להם כשירת הזונה. וגם פתרון מליצתו הפשוטה לא ידעו. ועל כן ביתרו לבתרים, קרעוהו לגזרים, היה להם המים המאררים למרים". זיי האבן גענומען דעם שיר, צוגעגאנגען דערצו ווי צו א שיר עגבים רחמנא ליצלן, און געזאגט אז ער איז צוזאמענגעשטעלט פון פארשידענע פשוט'ע פאלקס-לידער: שיר היין, שיר ידידות, שיר האביב, שיר המחול, לידער פון בחורים און מיידלעך און לידער פון ליבע.
דווקא דער שפלות'דיגער לבוש - ער איז דער מופת אויף דער קדושה
"אך זה האות על הוד השיר הזה, וזה המופת על רוב הדרו וקדושתו". דווקא דאס וואס זעט דיר אויס ווי א לבוש וואס מ'דארף זיך דערמיט שעמען, א לבוש וואס רעדט פון דברי אהבים און חשק, ער איז דער באווייז אויף דער גרויסקייט פון זיין קדושה - "שכל השירים קודש ושיר השירים קודש קדשים". און ווי אזוי? "כי בעבור שגם השמלה אשר בה יתעטף היא כותונת בד קודש ומעטה תהילה, לכן לרוב אורו וזוהרו גם שמלתו לאורו, באלף לא ייראה בלא תיק ונרתיק, ולכן שם חושך סתרו וערפל חתולתו" (חתולתו - מלשון חיתול, דאס הייסט זיין איינוויקלונג). וויבאלד אפילו זיין אינערליכער לבוש איז הייליג און לויכט, האט מען געמוזט ארויפלייגן אויף אים נאך אן אויסערליכן לבוש, א שק העכער די בגדי מלכות.
און פון דא נעמט זיך די הגדרה: "באופן שהפירוש אשר קראתיו בשם מליצה, הוא סיפורו החיצוני של השיר הנשגב הזה, והוא המשל באמת. והביאור אשר קראתיו שמו משל, הוא קליפה חיצונה מקפת את הלבוש הדק, וסוככת על האדרת היקר מעטה לבושו. והמליצה קודש והמשל חול. המליצה היא הפשט הפשוט, והמשל הוא משל אליו. המליצה היא משל אל סודות הנעלמות הצפונות בשיר הקדוש, והמשל הוא משל אל המשל, לבוש אל הלבוש, לבוש שק על לבוש מלכות, כותנות עור על כותנות אור".
דער משל פון דער באבושקע: דריי שיכטן
לאמיר מסביר זיין די זאך מיט א משל. איר קענט דאך די באבושקע, די רוסישע ליאלקע וואס אינווייניג איז פאראן נאך א ליאלקע? דער אויסערליכער שיכט איז דאס וואס מיר האבן אנגערופן "משל": די מעשה פון דער ליבע צווישן דעם דוד און דער רעיה, שלמה וואס האט גענומען די אשת הרועה צו זיך אין פאלאץ, און זי בענקט די גאנצע צייט צו איר דוד ארויסצוגיין אין מדבר. מען עפנט אויף די ליאלקע, און אינווייניג ליגט א צווייטע ליאלקע - דאס איז די "מליצה": די נפש פון שלמה וואס בענקט כסדר זיך צו מחבר זיין מיט קודשא בריך הוא, וואס האט מקבל געווען עטליכע השגות און עטליכע נבואות, און ס'איז געווען א תקופה וואס זי איז נישט געווען מחובר, ביז דער פולקאמער חיבור איז צושטאנד געקומען בשעת פטירת שלמה, ווען זיין נפש האט זיך פאראייניגט מיט קודשא בריך הוא.
יעצט קומט דער מלבי"ם און זאגט: דאס וואס איך האב ביז איצט אנגערופן "מליצה" - זאלסטו וויסן אז ער אליין איז אויך בלויז דער משל. און וואס איז אויב אזוי די אמת'ע מליצה? ער עפנט אויך אויף די אינעווייניגסטע ליאלקע, און ווייזט אונז דערין א דריטע ליאלקע: דאס איז די אמת'ע מעשה, די ענינים פון די ספירות העליונות, מלכות וואס זוכט זיך צו מחבר זיין מיט זעיר אנפין. קומט אויס אז דאס וואס מיר האבן אין אנהייב אנגערופן "משל" - די ליבע-געשיכטע צווישן דער רעיה און דעם רועה - איז אפילו נישט קיין אמת'ער משל, נאר אן אינגאנצן אויסערליכע שאלעכץ, א משל צום משל. לאמיר עס אזוי מגדיר זיין: ס'איז פאראן א מאנטל, אונטער דעם א רעקל, און אונטער דעם א העמד. דער מאנטל איז בכלל נישט דער עיקר לבוש, ער היט נאר אפ דאס רעקל, און דאס רעקל מיטן העמד זענען דער ענין איבער וואס מען רעדט.
און וואס וועלן מיר ענטפערן דעם וואס פרעגט: וואס איז דער פשט פונעם שיר?
"ומעתה כי ישאלך איש לאמור: על מה הוסד השיר הזה כפי פשוטו, ומה הוא הסיפור המשלי שלו? השמור נפשך מאוד, פן תאמר לו כי פשוטו הוא דברי רעיה ורועה, דברי עלמה ודודה, פשט שיר אהבה, דברי דודים וחשק, חלילה וחלילה. רק כה תאמר אליו: הסיפור המשלי שלו כפי פשוטו הוא קורות הרעיה הקדושה, נשמת המלך שלמה, וויכוחה עם דודה בשחקים, בחמש עיתים שיצאה מן הבור, הסירה שמלת שביה מעליה ותבוא חצר בית המלך הפנימית בהדרת קודש. הוא הסיפור, הוא המשל והוא הפשט הפשוט". דאס הייסט: אלעס וואס מען רעדט דא איבער עניני חשק און ליבע איז נישט מער ווי א משל צום משל. אבער אויב מ'פרעגט וואס איז באמת דער משל - דאס איז דער חיבור פון אשת הנעורים מיט איר דוד, די נפש פון שלמה מיט קודשא בריך הוא. דאס איז דער פשט. און די פנימיות - וועלן מיר נאך זען.
פארוואס האט די שירה געדארפט אזא לבוש?
דא פרעגט זיך די שאלה: אויב אזוי, פארוואס רעדט מען בכלל מיט מושגים פון חשק און ליבע? שרייב גלייך און אפן אז די נפש פון שלמה המלך האט געוואלט זיך אפשיידן פון חומר, און אז ס'זענען געווען צייטן ווען זי האט זוכה געווען צו נבואה און צו א חיבור. פארוואס דארף מען אויפבויען די גאנצע שירה אויף א משל צו א משל?
ענטפערט דער מלבי"ם: "באשר הסיפור הקדוש הזה יקר מאוד, נעלה ונבדל מכל סיפורי כתבי הקודש, כי כולם מספרים קורות העולם השפל החומרי ועניינים מוחשים אשר כל אדם חזו בם, עין אנוש יביט, אוזן מילין תבחן, וכל בשר ישימו וישכילו יחדיו". ווייל ווען מען דערציילט אז נח האט געבויט א תיבה, קען מען דאס פארשטיין: מען ווייסט ווער נח איז, וואס א תיבה איז, ווי אזוי מען בויט, ווי אזוי די חיות זענען אריין. דאס זענען מוחשי'דיגע זאכן וואס דער שכל קען תופס זיין, דערפאר קען מען שרייבן דערין א פשוט'ן פשט.
"לא כן השיר הזה, מדבר מקורות הנפש האלוהית וענייני הנשמה הרוחנית בעלותה וברדתה, בשוכנה בגוויה ובצאתה, ייחוסה וענייניה עם כוחות הגוויה. כולם עניינים נעלמים, נפלאים ונסתרים, כולם מושגי השכל ולא מושגי החושים". ווער האט דען לעצטנס געזען א נשמה? ווען איך וויל דיר דערציילן איבער דעם קאמף פון דער נשמה מיט די כוחות הנפש, און ווי די כוחות פונעם גוף שלעפן איר אראפציר - איז נישט פאראן קיין וועג ווי אזוי צו פארציילן א מעשה איבער א נשמה. אין תנ"ך געפינט מען נישט קיין באשרייבונגען פון נשמות, ווייל א נשמה איז נישט קיין זאך וואס די חושים קענען משיג זיין. ממילא, ווען מען קומט שרייבן א פשט אויף שיר השירים, איז מען געבונדן, ווייל דער פשט אליין איז דאך דער חיבור און די דביקות פון דער נשמה מיט קודשא בריך הוא.
"הנפש ועצמותה לא תראה בעין בשר ולא ישיגוהו חוש ומוחש, ולכן ילאה גם בעל הלשון לספר קורותיה במאמרים פשוטים, כי לא נמצא בלשון שמות ומילים ופעלים אשר יורו בעצם על עניינים רוחניים ועל המושגים השכליים, כי השמות שמהם נבנה הלשון כולם לקוחים מן המוחשים". אפילו דער גרעסטער בעל לשון מיט א וואונדערבארן רעדנער-כשרון קען דאס נישט באווייזן. אלע אונזערע אויסדרוקן זענען גענומען פונעם מוחש: א טיש, א וואנט, א בעכער - זאכן וואס מען זעט און מען מאַפּט אָן מיט די הענט. אבער זיך אויסצודריקן אויף רוחניות'דיגע זאכן וואס זענען נישט מוחשי, פארמאגן מיר נישט קיין כלים. "וכולם הונחו על ענייני החומר, העולם החומרי לבד".
"לכן בעת ירצה בעל הלשון לספר דבר מן הרוחניים, אין בלשונו מילה שיורה עליהם בעצם וראשונה, וכי ימשש את כל כליו לא ימצא אומר ודברים אשר בם יחווה מחשבותיו". איך וויל זאגן אז די נשמה בענקט און גלוסט - אבער "בענקען" און "גלוסטן" זענען דאך גשמיות'דיגע אויסדרוקן, פונקט ווי א מענטש גלוסט צו א גוט שטיקל מאכל. האסטו דען א ווארט אראפצומאלן דאס בענקעניש פון א נשמה? עס איז נישט פאראן. מוז מען נעמען א גשמיות'דיגן אויסדרוק און דערמיט באשרייבן א רוחניות'דיגע זאך. מען איז געצוואונגען צו ניצן כביכול נידעריגע מושגים, ווייל ס'איז פשוט נישטא קיין אנדערע ווערטער. און דאס זעלבע איז מיט "אהבה" - דאס איז א געבארגטער אויסדרוק פון דער גשמיות'דיגער ליבע וואס מיר קענען, און עס איז נישט פאראן קיין שום אנדערער וועג אויסצודריקן אהבה אין רוחניות.
"על כן יאלצנו ההכרח להלביש דבריו בשמות ופעלים מושאלים, המונחים בעצם על ענייני העולם השפל, הנתונים תחת חוקי התנועה, הזמן, המקום וכדומה. וכן היה מוכרח ברצותו לספר דברי השיר הלז שמדבר מן הרוחניים, להשאיל שמות ומילות, משלים ודימויים ולבושים מן העולם המוחש: לצייר את הנשמה הרוחנית ותשוקתה אל הדוד הנעלם בציור עלמה מתרפקת על דודה, ואת הדוד הקדוש והמשגיח באהבתו על נפש חסידיו הוא מצייר כרועה במדבר, חושק איילת אהבים וכדומה, ככל דברי השיר. כי אין אומר ואין דברים בלשון אשר ידבר בם האדם וחי, בעודו מתהלך בגוויה, על דברים רוחניים". כאטש עס הערט זיך ווי מען רעדט פון ליבע און תאוה, איז אבער נישט פאראן קיין שום אנדערער אופן אראפצומאלן דעם חיבור פון דער נשמה מיט איר באשעפער, ווייל אלע אונזערע רייד זענען געבארגט פון דער גשמיות, היות מיר געפינען זיך אין א פארגליווערטן חומרי'דיגן עולם.
מיט וואס האט דער מלבי"ם אפגעטראטן פון דעם וועג פון אלע מפרשים
"על פי הדברים והאמת האלה, נטיתי מדרך המפרשים כולם. כי כפי דרכם, פשט השיר הוא שיר ידידות בין דוד ורעיה, ותוכו רצוף אהבה וויכוח בין השם עם עם סגולתו וכדומה". אלע מפרשים טייטשן אז דער "דוד" איז הקדוש ברוך הוא און די "רעיה" איז כנסת ישראל, און די גאנצע שירה באשרייבט די התקרבות און התרחקות צווישן זיי: "קול דודי דופק" - הקדוש ברוך הוא רופט כלל ישראל, און זיי דערווייטערן זיך און דינען נישט דעם אויבערשטן. אבער דער מלבי"ם איז אוועקגעגאנגען פון דעם דרך, און ער ערקלערט אז דער דוד איז דער רועה, און די רעיה איז נפש שלמה.
און פארוואס איז ער אוועקגעטראטן פון זייער דרך? "כפי דרכם, תוכו רצוף אהבה בדרך דרוש או רמז רחוק מגבול הפשט, רב הדרך ביניהם, עד שאם ישאל איש מה הפשט הפשוט - לא ימצא מענה, רק אם נאמר שהוא שיר ידידות". דאס הייסט, אז אויב דו וועסט זיי פרעגן וואס איז דער פשטות, וועלן זיי דיר זאגן: א שיר פון ליבע. און וואס איז די פנימיות? די ליבע פון השי"ת צו כנסת ישראל. און אויך ביים אפטייטשן די פסוקים זעלבסט, ווער עס קוקט אריין אין זייערע ווערטער וועט זען אז זיי גייען מער אויפן דרך הדרוש ווי אויפן דרך הפשט.
"לא כן כפי הדרך אשר סללתי: הפשט קודש, הלבוש טהור" - ווייל דער פשט פונעם שיר איז נישט קיין שיר של אהבה, נאר א וויכוח צווישן דער נפש און איר געטליכן דוד. דער דרויסנדיגער לבוש אליין איז הייליג און ריין, "והוא ולא זולתו הוא הפשט הפשוט". מיינט נישט אז אלעס וואס מיר האבן ביז אהער מבאר געווען אונטערן נאמען "מליצה", איבער נפש שלמה וואס שטרעבט זיך צו פאראייניגן מיטן אין-סוף און זוכה זיין צו נבואה, איז א דרוש אדער א רמז. דאס אליין איז דער גאר פשוט'ער פשט, ווי ער וועט באלד אויפווייזן.
די פיר תנאים פונעם פשט
דא זאגט אונז דער מלבי"ם א וויכטיגע זאך וואס עס לוינט זיך צו באמערקן: וואס איז דער גדר פון פשט? אמאל לייענט מען א ביאור און מען שפירט אז דאס גייט אויפ'ן דרך פון דרש אדער רמז, און אמאל איז עס פשט. וואס זענען די מאסשטאבן? דער מלבי"ם איז דער גאון שבגאונים אין דעם ענין, אונז איבערצוגעבן די גדרים פון פשט, רמז און דרש. און ער רעכנט אויס פיר תנאים.
דער ערשטער תנאי: "שיסכימו ענייניו עם מחבר הספר ועם קורותיו". אויב שמואל שרייבט א ספר, איז מסתבר אז ער דערציילט איבער דעם וואס איז געווען אין זיין צייט און איבער זיך אליין. אבער אויב דו וועסט מיר מסביר זיין א פשט וואס רעדט וועגן אן אנדער מענטש און אין א גאר אנדערער תקופה - איז דאס שוין נישט דער פשוט'ער פשט.
דער צווייטער תנאי: "שיכיל מליצת הסיפור כפי חוקי הלשון בלא דוחק". אויב דו ביסט געצוואונגען צו נעמען ווערטער און זיי דרוקן און זאגן אז די כוונה איז אזוי און אזוי - איז דאס שוין נישט קיין פשט. פשט איז אז איך לייען און פארשטיי גלייך, און דער פשוט'ער באדייט פון דאס ווארט באשרייבט וואס עס איז געשען.
לאמיר געבן א דוגמא: "הנה העלמה הרה ויולדת בן" - מיר האבן דאס געלערנט ווען מיר האבן געלערנט ספר ישעיה. קומען די נוצרים און זאגן: "העלמה" מיינט א בתולה, און "יולדת בן" איז אותו האיש. אבער ערשטנס, שטימען די ווערטער אליין נישט: "עלמה" מיינט א בעולה, ווי דער לשון "דרך גבר בעלמה", און עס מיינט נישט קיין בתולה. דאס איז "כפי חוקי הלשון בלא דוחק": מען פארדרייט דאס ווארט כדי עס צופאסן צום אייגענעם פירוש. און נאך מער, "וקראת שמו עמנואל" - האט מען אים דען גערופן עמנואל?
דער דריטער תנאי: "שיסכים כל הסיפור עם המשך המאמר מראש ועד סוף". לאמיר בודק זיין: ישעיהו רעדט אין זיין אייגענער תקופה, און דו ווילסט ער זאל רעדן פון וואס וועט פאסירן נאך טויזנט יאר? "הנה" - דא און יעצט, יולדת בן. ער גיט זיי דאך אן אות ומופת אויף דעם וואס גייט פאסירן מיט זיי אין זייערע טעג, וויאזוי קען ער זיי געבן אן אות פון א געשעעניש וואס וועט פארקומען נאך טויזנט יאר? דאס שטימט נישט כראנאלאגיש, און ממילא איז עס נישט קיין פשט. און בדרך אגב, די נצרות וואלט געקענט טענה'ן אז דאס איז א דרש אינעם כתוב, און דאס וואלט נאך געקענט האבן א מקום; נאר זיי נעמען דאך בכלל נישט אן דעם מושג פון פשט און דרש און פון תורה שבעל פה, נאר זיי זאגן אז עס איז נישטא מער ווי דאס וואס שטייט געשריבן. און אויב איז נישטא מער ווי דאס וואס שטייט געשריבן, לאמיר לייענען די פסוקים און זיי מסביר זיין אויף זייער וועג - וועט מען זען אז פשט איז דאס זיכער נישט.
דער פערטער תנאי: "שיוקחו הקדמותיו מן השכל הפשוט, לא ממקומות רחוקים, שאז יינקב בשם דרוש או רמז". אויב איך האב געלייענט "והארץ הייתה תוהו ובוהו וחושך על פני תהום", און דו קומסט און ביסט מסביר אז די כוונה איז נישט חושך כפשוטו, און פאר דעם מאכסטו מיר הקדמות: אין איין מקור שטייט אזוי, און אין אן אנדער מקור שטייט אזוי, און צוזאמענגענומען קומט אויס אז חושך איז א געוויסע בחינה - וויפיל הקדמות האסטו געדארפט האבן כדי צו פארשטיין איין פשוט ווארט? דאס איז א דרש. און נישט אז ס'איז נישט ריכטיג, עס איז יא ריכטיג, נאר עס איז נישט קיין פשט. פשט דארף נישט קיין הקדמות: מען לייענט און מען פארשטייט.
וויאזוי דער ביאור המלבי"ם שטייט אין די פיר תנאים
"ובזה תבחן כי הפירוש הנקרא בפנים בשם מליצה שומר ארבעה תנאים אלה". יעצט דערווייזט דער מלבי"ם אז דאס וואס ער האט אנגערופן "מליצה" - די נפש פון שלמה וואס זוכט זיך צו באהעפטן מיט קודשא בריך הוא בנבואה - דאס איז דער פשוט'ער פשט.
א. "הוא מסכים עם קורות שלמה מצד נשמתו, שיצאה חמש פעמים מגווייתו ודבקה בחי העולמים דודה". די זאך שטימט מיט די מאורעות פון שלמה אליין און מיט זיינע מפורש'ע נבואות אין די כתובים, און עס פארציילט נישט איבער קיין אנדער מענטש.
ב. "הוא רצוף בפשט הכתובים בלא זרות ובלא דוחק". מען דארף נישט דרוקן דעם לשון: די נפש פון שלמה זוכט זיך צו באהעפטן מיט איר דוד, און די בנות ירושלים - די כוחות הגוף - קומען שטערן די דאזיגע ליבע. אלע פסוקים קען מען אזוי פארשטיין אן קיין שום פרעמדקייט. און וויבאלד מען קען נישט שרייבן קלאר און אפן איבער דער נפש און איבער דער קעגנערשאפט פון די כוחות הגוף, ווייל דאס זענען זאכן וואס מען שפירט נישט מיט די גשמיות'דיגע חושים, דרוקט ער זיך אויס אויף זיי מיט לשונות וואס זענען אונז באקאנט.
ג. "משתרע על כלל הספר והמשך מאמריו מראש ועד סוף בדרך אחד". דאס איז איינע פון די שוועריגקייטן ביי די אנדערע מפרשים אויף שיר השירים: ביי זיי איז אלעס באזונדערע ענינים, און נישטא קיין איין איינציגער מהלך. די וואונדער אינעם פירוש המלבי"ם איז אז ער ערקלערט א גאנצן מהלך. אזוי אויך אין ספר איוב: ווער עס לערנט אן דעם מלבי"ם לייענט א פסוק און א פירוש, א פסוק און א פירוש, און עס איז נישטא קיין שייכות צווישן זיי. אבער ווער עס לערנט דעם מלבי"ם זעט אז פון אנהייב פונעם מענה ביז'ן סוף - מענה אליהו, מענה אליפז, מענה איוב - איז דא איין המשך'דיגער מהלך און א גאנצער רעיון. און אזוי אויך דא: פון דער ערשטער התגלות, דורך די שלבים ווען שלמה איז אראפגעפאלן פון זיין רוחניות'דיגער מדריגה, דערנאך "קול דודי דופק", און נאכדעם זוכט ווידער זיין נפש זיך צו באהעפטן, ביז'ן לעצטן חיבור בשעת זיין פטירה. עס איז דא דא א מהלך פון א גאנצער תקופת החיים, און נישט סתם אן איינציגער פסוק וואס מען טייטשט אויף אן אופן וואס שטימט נישט כראנאלאגיש מיט די פסוקים פארדעם און נאכדעם.
ד. "שהקדמותיו לא יובאו ממרחק, לא מדרוש וסוד ומחקר, רק טבועות בשכל עצמו כפי הפשוט". אלעס וואס ער ברענגט איז לויט'ן פשט, אן קיין הקדמות און מקורות פון ווייטע מקומות, און ווער עס לערנט די זאכן פארשטייט זיי פון זיך אליין.
"וגלותי את חרפת מצרים"
און דער מלבי"ם פירט אויס: "ובזה גלותי את חרפת מצרים מעל הכתובים האלה, באומרם כי הוא דרך חול, וכי לא נמצא לו פשט כפי המסילה הדורכת אל הקודש. והנה לא הבינו עצת השם וחוכמתו, כי ראה נגד פניהם" - זיי האבן גענומען א זאך וואס איז כולו קודש און עס אפגעטייטשט ווי א שיר עגבים, און זענען נישט אראפגעגאנגען צום טיפן כוונה פון דער חכמה עליונה וואס האט מלביש געווען די קדושה דווקא אין אזא לבוש.
לסיכום:
אין דער הקדמה צו דער "מליצה" לערנט אונז דער מלבי"ם א גרויסן יסוד: יעדע רוחניות'דיגע זאך וואס קומט אראפ אויף דער וועלט מוז זיך איינקליידן אין א גשמיות'דיגן לבוש - די נשמה אינעם גוף, די מלאכים אין דער געשטאלט פון מענטשן, און די סודות התורה אין סיפורים פונעם עולם. שיר השירים איז אויסנאמליך מיט דעם וואס זיין אויסערליכער לבוש זעט אויס ווי א שיר חול, און דווקא דאס איז דער מופת אויף דער גרויסקייט פון זיין קדושה, אז אפילו זיין שמלה שיינט און דעריבער האט עס אויסגעפעלט נאך א נרתיק. לויטן מלבי"ם, דאס וואס מיר האבן גערופן דורכאויס דעם ביאור "מליצה" - די איבערלעבענישן פון שלמה'ס נשמה און איר קאמף זיך מדבק צו זיין אין איר דוד שבשמים - איז ער גאר דער פשוט'ער פשט ממש, וואס שטייט אין די פיר תנאים פון פשט: צופאסונג צום מחבר און זיינע געשעענישן, רציפות הלשון אן קיין דוחק, איין מהלך פון אנהייב ספר ביזן סוף, און הקדמות פונעם פשוט'ן שכל. בעת דער סיפור פונעם רועה און דער רעיה איז נישט מער ווי א משל צום משל, א לבוש אויף א לבוש, ווייל אינעם מענטשליכן לשון זענען נישט פאראן קיין ווערטער אראפצומאלן ענינים פון נשמה און רוח נאר אלס אן השאלה פונעם מוחש. און דאס אלעס - כדי מיר זאלן וויסן אז אונטער די לבושים שטייען באהאלטענע סודות, און אז כל השירים קודש ושיר השירים קודש קדשים.