פתיחה: דאָס צווייטע געזאַנג און זיין סיום
אין דעם חלק שטייען מיר ביים סיום פונעם צווייטן געזאַנג אין שיר השירים - דאָס געזאַנג וואָס באַשרייבט די צווייטע נבואה אין וועלכער דער הקדוש ברוך הוא האָט זיך אנטפלעקט צו שלמה המלך. ווי מיר האָבן שוין דערמאָנט, איז די צווייטע נבואה נישט געווען קיין פולקאָמע נבואה, נאָר אַ מדריגה פון רוח הקודש וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט משפיע געווען אויף דער נפש פון שלמה, און אין איר איז אים געזאָגט געוואָרן: "הבית אשר אתה בונה - אם תלך בחוקותי ואת משפטי תעשה ושמרת את כל מצוותי ללכת בהם". אַ קורצע נבואה, וואָס איז געקומען אָן אַ פריערדיגער הכנה מצד שלמה. און דערפֿאַר זעען מיר דורכאויס דער גאַנצער פרשה ווי דער דוד רעדט צו צום האַרצן פון דער נשמה אַרויסצוגיין צו אים: דער הקדוש ברוך הוא פרובירט כביכול משכנע צו זיין די נפש פון שלמה זי זאָל קומען און זיך פאַראייניקן מיט איר דוד, כדי צו מקבל זיין נבואה.
"הנצנים נראו בארץ" - די ג-טלעכע זוימען הייבן אָן בליִען
הַנִּצָּנִים נִרְאוּ בָאָרֶץ, עֵת הַזָּמִיר הִגִּיעַ, וְקוֹל הַתּוֹר נִשְׁמַע בְּאַרְצֵנוּ. (ב, יב) - די קנאָספּן האָבן זיך באַוויזן אויף דער ערד, די צייט פונעם געזאַנג איז אָנגעקומען, און דער קול פונעם טוטל-טויב הערט זיך אין אונדזער לאַנד.
די נפש איז ווי אַ פעלד, און וואָס מען פאַרזייט אין איר - דאָס עקזיסטירט אין איר. אין דער ערשטער נבואה האָבן מיר געלערנט אַז ווען די נפש קערט זיך צוריק צום גוף נאָך דער התנתקות, ברענגט זי אַרויס השפעות בכוח פון יענער גוואַלדיגער רוחניות וואָס זי האָט מקבל געווען בשעת דער נבואה, און זי פירט פון יעצט אָן דעם גוף. נאָר אין דער צייט פונעם האַרבסט, אין דער צייט פונעם ווינטער, איז די נפש פאַרשלאָפן אינעווייניג אינעם גוף. און וואָס טוט זיך מיט יענע ג-טלעכע זוימען וואָס זענען איינגעזייט געוואָרן אין איר? זיי עקזיסטירן - אָבער בלויז בכוח און נישט בפועל. זיי זענען נאָך אינעווייניג, וואַרטנדיק זיך צו אנטפלעקן, און קענען נישט אַרויסקומען, ווייל עס איז נאָך ווינטער. אָבער יעצט איז דער האַרבסט שוין פאַריבער, דער ווינטער איז אַוועקגעגאַנגען, און "הנצנים נראו בארץ" - יענע ג-טלעכע זוימען הייבן אָן בליִען און אַרויסקומען אויסנווייניג.
"עת הזמיר הגיע" - דער זאַמיר-פויגל אינעם האַרבסט
וואָס באַדייט "עת הזמיר הגיע"? זאָגט דער מלבי"ם: אין דער נפש האלוקית זענען פאַראַן צוויי מדריגות. עס איז פאַראַן די נשמה וואָס געפינט זיך אינעווייניג אינעם גוף און שיידט זיך נישט אָפּ פון אים אַלע טעג פון זיין לעבן, און עס איז פאַראַן די נשמה וואָס גייט אַרויס און שיידט זיך אָפּ בשעת דער נבואה. דאָ גייט דער מלבי"ם אַריין אין אַ לאַנגן ביאור, און מיר וועלן יעצט נישט אַריינגיין אין דעם. בעזרת השם אינעם קומענדיקן שיעור וועלן מיר זען דעם חילוק צווישן די צוויי מינים השפעות, און ווי אַזוי כביכול דער הקדוש ברוך הוא רעדט צום האַרצן פון דער נפש זי זאָל זיך צוריקקערן און באַנײַען דעם חיבור מיטן אינסוף ברוך הוא.
און עס איז פאַראַן אַ העכערע מדריגה נאָך מער, וואָס ווערט אָנגערופן חיה און יחידה. די חיה און יחידה קומען לויט די מעשים פונעם מענטש און לויט זיין קדושה. ווען די נפש איז פאַרשלאָפן - פאַרלאָזן אים כביכול די חיה און יחידה; און ווען די נפש איז דערהויבן - קומען זיי צו אים און זענען משפיע אויף אים אַ שפע קודש. אַזוי ווערט אויך געברענגט אין די ספרים הקדושים, און ווי מיר האָבן געלערנט אין נפש החיים: די נשמה געפינט זיך העכער דעם קאָפּ און שיקט אירע ליכטיגע ניצוצות צו די ג"ר, די גימ"ל ראשונות, כתר חכמה בינה אָדער חכמה בינה דעת (ווען מען רעכנט כתר רעכנט מען נישט דעת, און ווען מען רעכנט דעת רעכנט מען נישט כתר), וואָס זיי ווערן אָנגערופן אין די ספרים הקדושים "די מוחין". און ווען אַ מענטש זינדיגט - פאַרלאָזט אים די נשמה, ווייל זי איז נישט מסוגל צו פאַרטראָגן קיין חטא. און צוליב דעם ווערט זי אויך נישט פגום, ווייל אין דער נשמה איז נישט שייך קיין פגם, היות איר מקור איז זייער הויך; בשעת'ן חטא טוט זי זיך פשוט אָפּשיידן.
און דאָס איז וואָס דער מלבי"ם זאָגט: די הויכע מדריגה, די נשמה אָדער חיה אָדער יחידה, וואָס קומען לויט די מעשים און לויט דער קדושה - ווען די נפש שלאָפֿט איין פאַרלאָזן זיי אים, ווייל די נפש געפינט זיך נישט אויף אַ גענוג הויכער רוחניות'דיגער מדרגה כדי צו זוכה זיין צו חיה און יחידה. און ווי דער זוהר הקדוש זאָגט: "זכה יתיר - יהבין ליה נשמתא", איז ער זוכה מער גיט מען אים אַ נשמה. דאָס איז די נשמה, דאָס איז די חיה, און אַ נשמה צו דער נשמה דאָס איז די יחידה.
און דעמאָלט געפינט זיך די נשמה בלויז אויף דער ערשטער מדריגה, און זי איז ווי דער זאַמיר-פויגל אינעם האַרבסט. דער זאַמיר-פויגל אינעם האַרבסט זינגט נישט, ער שווייגט. אָבער ער דערווייטערט זיך נישט - ער געפינט זיך אינעם זעלבן אָרט, ווי אַ טויב אין די שפּאַלטן פונעם פעלדז, כביכול וואַרטנדיק אויף אַ גינסטיגע שעה. ער וואַנדערט נישט אַוועק צו ווייטע מקומות, נאָר ער געפינט זיך דאָ, ער זינגט נישט ווייל עס איז ווינטער, אָבער ער שטייט און וואַרט, אין די שפּאַלטן פונעם פעלדז. אַזוי אויך ווען די נפש איז פאַרשלאָפן: דער אויבערשטער רוחניות'דיגער כוח איז שטיל, ער דרוקט זיך נישט אויס. אָבער יעצט איז "עת הזמיר הגיע" - דאָס איז אַ שטאַפּל פון השפעת האור, דער הקדוש ברוך הוא קומט זיך אנטפלעקן צו דער נשמה. דאָס איז די צייט ווען די נשמה דאַרף אַרויסגעבן די ניצוצות פון איר ליכטיקייט, אָנהייבן צו בליִען, צו זינגען און לויבן, צו זינגען דאָס געזאַנג פונעם אייבערשטן, דאָס געזאַנג פון דער נפש, די רוחניות'דיגע השכלה. כביכול זאָגט דער הקדוש ברוך הוא צו דער נשמה פון שלמה: נו נו, דערוועק זיך, עס איז געקומען די צייט משפיע צו זיין אויף דיר נאָכאַמאָל אַ שפע פון נבואה.
"וקול התור נשמע בארצנו"
קול התור - דאָס איז די העכערע מדריגה, די חיה און יחידה, וואָס ווערן משפיע געווען פון אויבן. ביז אַהער האָבן זיי זיך דערווייטערט פון דער נפש פון שלמה, ווייל די נפש פון שלמה איז געווען פאַרשלאָפן. און יעצט "נשמע בארצנו": דורך דער התעוררות פונעם רוח הקודש קענען אויך די חיה און יחידה רוען. אויב אַזוי, דערוועק זיך, נפש פון שלמה, ווייל איך האָב אַ נבואה דיר צו געבן, איך וויל זיך פאַראייניקן און מקשר זיין מיט דיר.
"התאנה חנטה פגיה" - א באהאלטענער זוימען און אן אפענער בוים
הַתְּאֵנָה חָנְטָה פַגֶּיהָ וְהַגְּפָנִים סְמָדַר נָתְנוּ רֵיחַ, קוּמִי לָךְ רַעְיָתִי יָפָתִי וּלְכִי לָךְ. (ב, יג) - די פייגנבוים האט שוין אנגעהויבן צייטיקן אירע פריצייטיקע פירות, און די וויינשטאקן אין בליאונג האבן ארויסגעגעבן א ריח; שטיי אויף צו דיר, מיין באליבטע, מיין שיינע, און גיי דיר.
זאגט דער מלבי"ם: אין די הייליגע קערנדלעך וואס זענען באהאלטן אין דער נשמה פונעם מענטש זענען פאראן צוויי מדרגות. לאמיר נעמען צום ביישפיל דעם ווינטער-שלאף. עס זענען דא זוימען וואס ליגן באהאלטן אין דער ערד און זענען נישט בכוח צו שפראצן - עס איז קאלט, פארפרוירן, זיי קענען נישט ארויסקומען. און עס זענען דא אילנות, וואס אויך זיי קענען נישט ארויסגעבן זייערע פירות - עס איז קאלט, פארפרוירן, זיי קענען נישט בליען. אבער מען דארף באמערקן דעם גרויסן חילוק: דאס קערנדל וואס ליגט באהאלטן אין דער ערד - מען זעט עס בכלל נישט, עס ליגט באהאלטן טיף אין דער ערד צוליב דער קעלט. קעגנאיבער דעם דער בוים, וואס דער כוח ליגט אין אים באהאלטן און ער גיט נאך נישט קיין פירות - זעט מען דאך כאטש אז דא שטייט א בוים. ביידע טוען יעצט גארנישט, ביידע געפינען זיך אין א ווינטער-שלאף, נאר דעם ערשטן זעט מען גארנישט, בשעת ביים צווייטן זעט מען א בוים און מען ווייסט אז באלד קומט דער זומער און ער וועט אנהייבן ארויסגעבן זיינע פירות.
זאגט דער מלבי"ם: די דאזיגע כוחות, וואס דאס זענען די כוחות הנפש, געפינען זיך אינעווייניג, און ביז יעצט האבן זיי נישט געגעבן זייערע פירות. און ער פארגלייכט זיי צו די פירות פון דער תאנה און דער גפן. די תאנה איז א משל אויף די כוחות השכל, אויפן כוח הבינה און כוח המחשבה - אזוי ווי א פייג וואס האט אין זיך האניג, דאס זענען הויכע דרגות. און די גפן איז דער כוח הרוח וואס איז גרייט צו נבואה, און מיר האבן שוין געזען אז יעדעס ארט וואו עס ווערט דערמאנט יין אין שיר השירים - דער יין המשומר בענביו - רעדט מען פון דער השגה פון נבואה. דער ענין פון יין איז זיך צו באהעפטן צום הקדוש ברוך הוא, א בחינה פון נבואה. יעצט קומט דער הקדוש ברוך הוא און זאגט: סיי די תאנה און סיי די גפנים זענען שוין גרייט. ביז יעצט איז אלעס געווען פארפרוירן און גארנישט איז נישט ארויס מכוח אל הפועל, אבער יעצט איז דער ווינטער שוין פארבייגעגאנגען, און זיי זענען גרייט מקבל צו זיין די מדרגה פון נבואה.
און דערפאר "קומי לך רעיתי ולכי לך". די רעיה איז די נשמה: דערוועק דיך זיך צו באהעפטן מיטן דוד העליון, מיט קודשא בריך הוא. לכתחילה האט ער איר געזאגט "קומי לך" - דו דארפסט נישט מורא האבן, דער ווינטער איז שוין אריבער. ווארום אין ווינטער און אין דער קעלט האט מען מורא ארויסצוגיין, דערפאר האט ער איר געזאגט אז דער שרעק פון דער קעלט און פונעם ווינטער עקזיסטירט שוין נישט מער. און יעצט לייגט ער צו: נישט נאר וואס דו דארפסט זיך נישט צוריקהאלטן פון ארויסגיין, נאר דו דארפסט זיך דערמוטיקן און ארויסגיין, ווייל "התאנה חנטה פגיה והגפנים סמדר נתנו ריח". אנפאנגס האב איך מורא געהאט פון דער קעלט - האט מען מיר געזאגט אז מען דארף נישט מורא האבן; יעצט זאגט מען מיר נאך מער פון דעם: עס לוינט זיך דיר ארויסצוגיין, ווייל ווי נאר דו גייסט ארויס איז דא א תאנה און עס זענען דא גפנים, עס זענען דא פירות צו מקבל זיין. און אויב אזוי, אדרבה, דו דארפסט זיך דערמוטיקן און אויפוואכן און ארויסגיין קעגנאיבער דעם דוד, קעגנאיבער קודשא בריך הוא וואס וועט משפיע זיין אויף דיר א שפע פון רוח הקודש.
מליצות פון חודש זיו
זאגט דער מלבי"ם: דער משורר האט גענומען זיינע מליצות פון דער עכטער תקופה אין וועלכער דער דיבור איז געווען. ווארום די דאזיגע צווייטע נבואה איז פארגעקומען, ווי עס שטייט אין מלכים א' פרק ו', אין חודש זיו אינעם פערטן יאר צו שלמה המלך. און וואס איז דער חודש זיו? דאס איז חודש אייר. און וואס איז דער שייכות צווישן דעם נאמען "זיו" און חודש אייר? ווייל אין דעם חודש, זאגט די גמרא, געבן די אילנות זייער זיו און זייער שיינקייט. אין חודש ניסן איז דא בלויז די בליאונג, און דעמאלט גייט מען ארויס און מען מאכט די ברכה "הרואה אילנות מלבלבים"; אבער אין חודש אייר זעט מען שוין די שיינקייט פונעם בוים, די בליאונג האט זיך ווייטער אנטוויקלט, און דער זיו פון די ביימער איז ניכר. ממילא נעמט דא דער משורר זיינע משלים פון דער מציאות פון חודש זיו: פונקט ווי ביי די תולדות הארץ זעען מיר ווי דער חודש איז משפיע און גיט און שפראצט, אזוי נוצט ער דאס אלס א משל אויפן רוחניות'דיגן שפע וואס דערפרישט און מאכט בליען די נשמה, נאכדעם וואס זי איז געווען ווי איינגעשפארט אין דער ערד אין א ווינטער-שלאף, און דער הקדוש ברוך הוא פרובירט איר אויפצומונטערן כדי זי זאל זוכה זיין צו נבואה אלוקית.
"הראיני את מראיך השמיעיני את קולך" - די שאלה פונעם סדר
יוֹנָתִי בְּחַגְוֵי הַסֶּלַע, בְּסֵתֶר הַמַּדְרֵגָה, הַרְאִינִי אֶת מַרְאַיִךְ הַשְׁמִיעִנִי אֶת קוֹלֵךְ, כִּי קוֹלֵךְ עָרֵב וּמַרְאֵיךְ נָאוֶה. (ב, יד) - מיין טויב אין די שפאלטן פונעם פעלז, אין דעם באהאלטענעם פלאץ פון דער מדרגה, ווייז מיר דיין געשטאלט, לאז מיר הערן דיין קול, ווייל דיין קול איז זיס און דיין אויסזען איז שיין.
דא וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף א דיוק וואס מען זעט הערליך ערקלערט אין די ווערטער פונעם מלבי"ם. דער געדאנק איז טיף, אבער מען קען אים פארשטיין, און מיר וועלן פרובירן אים צו מאכן פשוט. אין אנהייב פונעם פסוק רעדט ער פונעם מראה - "הראיני את מראיך" - און דערנאך פונעם קול - "השמיעיני את קולך". אבער ביים סוף פונעם פסוק דרייט ער איבער דעם סדר: "כי קולך ערב ומראיך נאוה". לכאורה וואלט מען געדארפט גיין לויטן זעלבן סדר און זאגן "כי מראיך נאוה וקולך ערב". אויב האסטו קודם מקדים געווען דעם מראה צום קול, פארוואס ביים סוף ביסטו מקדים דעם קול צום מראה?
זאגט דער מלבי"ם: מיר האבן שוין מסביר געווען אז די נבואה דא איז נישט געווען קיין גאנצע נבואה, נאר אן הארה נבואית. די נפש ריסט זיך נישט אינגאנצן אפ פונעם גוף אזוי ווי ביי א נבואה, נאר זי איז נאך צוגעבונדן צו אים א ביסל; דאס איז נישט קיין פולקאמע חזיון, נאר זי איז נאך אביסל באהאפטן צו דער גשמיות. און דערפאר פארגלייכט ער די נפש צו א טויב אין די חגוי הסלע, וואס זי איז נאך איינגעהילט אינעם גוף און קען זיך נישט אינגאנצן באפרייען פון אים.
די צוויי דיבורים: חכמה קעגן יראה
און דער דיבור וואס דער קדוש ברוך הוא האט דעמאלט געזאגט צו שלמה - "הַבַּיִת אֲשֶׁר אַתָּה בֹנֶה אִם תֵּלֵךְ בְּחֻקֹּתַי וְאֶת מִשְׁפָּטַי תַּעֲשֶׂה וְשָׁמַרְתָּ אֶת כָּל מִצְוֺתַי לָלֶכֶת בָּהֶם" - איז געווען אנדערש פונעם ערשטן דיבור. ביים ערשטן דיבור האבן מיר געזען אז שלמה האט געבעטן חכמה: "ונתת לעבדך לב חכם", ער האט געבעטן א לב מבין צו משפט'ן דאס פאלק. אבער אין דעם דיבור ווארנט דער קדוש ברוך הוא שלמה'ן אויף שמירת המצוות. דאס זענען צוויי באזונדערע שטאפלען, און אויפן חילוק צווישן זיי בויט דער מלבי"ם דעם גאנצן רעיון. די חכמה איז דער שכל העיוני - דער כוח העיון, דער כוח ההתבוננות, דער כוח המחשבה; און דאס איז וואס דער קדוש ברוך הוא האט משפיע געווען אויף אים אינעם ערשטן דיבור. לעומת זה אינעם צווייטן דיבור רעדט מען פון יראת שמיים - דער שפע פון יראת השם און אהבתו, וואס דאס איז דער שכל המעשי: וויאזוי מען פירט זיך אויף אין עבודת השם. דא האבן מיר צוויי באזונדערע נבואות: אין דער ערשטער איז דער עיקר וואס ער האט זוכה געווען געווען די חכמה, און אין דער צווייטער - "בחוקותי תלך, משפטי תעשה, ושמרת את כל מצוותי" - דער שכל המעשי, די פעולות, וואס דאס איז יראת שמיים.
וואס איז דער עיקר - חכמה אדער יראה?
זאגט דער מלבי"ם: ביידע זאכן, סיי די חכמה און סיי יראת השם, דארפן זיך איינע די אנדערע. אם אין יראה אין חכמה, ואם אין חכמה אין יראה. וואס וועט דיר העלפן יראה ווען דו ביסט נישט קיין חכם? און וואס וועט דיר העלפן חכמה ווען דו האסט נישט קיין יראה? נאר וואס דען, די חכמה איז פריער פון דער יראה - א קדימה מצד די סיבה. ווייל "לא עם הארץ חסיד": כדי א מענטש זאל משיג זיין יראה, דארף ער קודם משיג זיין פאר וועמען ער האט מורא. דערגרייך קודשא בריך הוא, און דערנאך האב מורא פון אים. די ערשטע זאך דארף מען קלוג ווערן און זיך מתבונן זיין ווער עס איז דער קדוש ברוך הוא, ווער עס האט באשאפן אלע וועלטן אינגאנצן, אין זיין גרויסקייט און זיין מאכט - און אלס המשך דערפון פאלט אויף אים א יראה. מען קען נישט צוקומען צו קיין יראה אן דעם וואס מען האט זיך פריער פארקלוגט.
א מענטש וואס שאצט אפ דעם קדוש ברוך הוא בלויז ווי איינער וואס פירט אפשר די וועלט - זיינע השגות זענען גערינגע. אבער דער וואס שאצט אפ קודשא בריך הוא אלס דער מנהיג פון אלע וועלטן אינגאנצן, ממלא כל עלמין וסובב כל עלמין, און פארשטייט די זאכן אין זייער טיפקייט, און פארשטייט וואס עס זענען ספירות - וואס פאר א יראה פאלט אויף אים! דאס איז א גאר אנדערע מדרגה. אויב אזוי, אויב מען פרעגט וואס איז דער וועג משיג צו זיין יראה, איז דער ענטפער: קודם כל חכמה. ווער קלוג און פארשטיי די גדלות הבורא. און דאס מיינט דער מלבי"ם מיט "קדימת הסיבה": עס איז דא א סיבה און א מסובב, די סיבה איז דער גורם און דער מסובב איז דאס וואס קומט ארויס פון איר. די חכמה איז די סיבה, און די יראה איז דער מסובב וואס קומט ארויס פון איר.
נאר דא וואלט געווען פלאץ צו זאגן: אויב אזוי איז דאך די חכמה דער עיקר. אויף דעם זאגט דער מלבי"ם - פארטויש זיך נישט. דער עיקר איז די יראה, און די יראה איז פריער פון דער חכמה מיט דער קדימה פון דער תכלית איבער די מיטלען. "תכלית חכמה - יראת השם", "תכלית חכמה תשובה ומעשים טובים". די חכמה איז נישט מער ווי א כלי צו משיג זיין די יראה. און ווען מען פרעגט וואס איז דער עיקר - זיכער איז דער עיקר די זאך אליין און נישט די כלים וואס זענען באשטימט צוצוקומען צו איר.
א משל צו וואס איז דאס ענליך: איך גיי צו א חתונה, און וויאזוי קום איך אן? איך פאר מיט אן אויטא. איז דען דער אויטא דער עיקר? ס'קען זיין אז איך בין געפארן פיר שעה, און ביי דער חתונה בין איך געווען פיר מינוט - און קיינער וועט נישט זאגן אז די נסיעה איז דער עיקר און די חתונה איז טפל. אן קיין ספק איז די הויפט זאך, וואס זי איז דער תכלית, די חתונה, און די נסיעה איז בלויז א בחינה פון כלים וואס דארפן מיך ברענגען צום עיקר. קומט דאך אויס: אויב מען פרעגט וואס קומט פריער למעשה - גייט די חכמה פריער, ווייל דורך איר דערגרייכט מען יראה. און אויב מען פרעגט וואס איז דער עיקר - איז די יראה פריער, ווייל זי איז דער תכלית, און די גאנצע חכמה איז נאר באשטימט כדי צו דערגרייכן יראת השם.
"אתה קדמת למעשה בראשית"
אזוי אויך געפינען מיר ביים אדם הראשון. וואס איז באשאפן געווארן צום ערשט? די גאנצע וועלט אינגאנצן. און ווער איז באשאפן געווארן צום סוף? דער מענטש. אויב אזוי, ווער איז פריער? זיכער איז די וועלט געווען פריער, און דער מענטש איז געקומען צום סוף. אבער אויב מען וועט פרעגן ווער איז דער תכלית - אוודאי דער מענטש. די גאנצע וועלט איז באשאפן געווארן כדי עס זאל זיין אין איר א מענטש, דאס איז דער גאנצער ציל פון בריאת העולם, און דערפאר איז דער מענטש דער עיקר.
און לויט דעם פארטייטשט מען וואס חז"ל האבן געזאגט: זכה - אומרים לו אתה קדמת למעשה בראשית; לא זכה - אומרים לו יתוש קדמך. און דאס איז דאך א געוואלדיגער וואונדער: ערשטנס, וואס שייך דא "זכה" אדער "לא זכה", איז דאס דען א לאטעריע? און צווייטנס, לאמיר קוקן כראנאלאגיש - ווער איז געווען פריער, דער מענטש אדער דער יתוש? דער יתוש! און וואס מאכט אויס צי איך האב זוכה געווען? נאר דער פשט איז אזוי: ווען דער מענטש האט זוכה געווען, דאס הייסט ער האט זיך מזכך געווען, זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: "נעשה אדם" איז געזאגט געווארן פאר דיינעטוועגן, פאר דיר ביסטו באשאפן געווארן. אויב אזוי ביסטו דער תכלית, און אלעס אנדערש איז נישט מער ווי כלים - און קומט אויס אז דו ביסט פריער. און וויאזוי ביסטו פריער אז דער יתוש איז געווען פאר דיר? א משל צו איינעם וואס בויט א הויז: אלע ארבעטער, די פלאסטערערס, די קאלכערס, די טינצערס און די עלעקטריקערס, אלע זענען געקומען כדי איך זאל אריינגיין צום סוף. ווער איז פריער? אינעם יסוד פונעם פלאן בין איך געשטאנען. זיי זענען געווען פריער? זיכער, איינער מוז דאך צוגרייטן דאס הויז כדי איך זאל קענען אריינגיין. "פריער" - הייסט דער פאר וועמען מען האט אלעס געמאכט. אבער אויב ער האט נישט זוכה געווען, שטעלט זיך ארויס אז דאס הויז איז נישט באשטימט געווארן פאר אים, ווייל דער קדוש ברוך הוא באשאפט דאך נישט די וועלט פאר רשעים. און דעמאלט לאמיר בודק זיין: דער טינצער איז געווען פאר דיר, דער פלאסטערער איז געווען פאר דיר, די פערד אין שטאל זענען געווען פאר דיר, און דער יתוש איז דא געווען פאר דיר - דו ביסט פשוט נאך א זאאלאגישער מין, און זאאלאגישע מינים זענען שוין געווען פאר דיר. אבער אויב דו ביסט דער נזר הבריאה, זאגט דער קדוש ברוך הוא: פאר דיר האב איך באשאפן, און ווען איך בין געשטאנען צו פלאנעווען און זאגן "נעשה עולם" - האב איך דיך געזען. און אויב איך האב דיך געזען, ביסטו פריער פון אלע פלענער, ווייל אלעס איז דאך באשאפן געווארן פאר דיר.
מראה הנפש און קול הנפש
לאמיר דעריבער צונויפנעמען די הקדמה, וואס איז וויכטיג צו פארשטיין דעם המשך: דער שכל העיוני, וואס דאס איז די חכמה, איז פריער מצד דער צייט, ווייל דורך חכמה משיגט מען יראה. אבער אויב מען וועט פרעגן וואס איז דער תכלית און וואס איז דער עיקר - פארטויש זיך נישט: הגם די חכמה איז פריער, איז זי נישט דער עיקר. זי איז פריער ווייל מען מוז זי מקדים זיין כדי צו משיג זיין יראה, אבער די יראה איז דער תכלית.
און יעצט זאגט דער מלבי"ם: אויב מיר וועלן דאס פארגלייכן צו א מראה און צו א קול - מראה הנפש איז דער שכל העיוני, און קול הנפש איז דער שכל המעשי, קיום המצוות און יראת השם. און פארוואס? מראה הנפש איז איר עצמיות, און דער עצמיות פון דער נפש איז די חכמה, די השכלה, די נפש השכלית. דער שכל פונעם מענטש איז די עצמות הנפש; ווען איך פרעג וואס איז איר מראה - איז דאס זיין שכל און זיין חכמה. מען דערקענט דעם מענטש לויט זיין חכמה, און מיט דעם זעט מען דעם מראה הנפש. דער שכל העיוני דערקענט צווישן אמת און שקר: במחשבה, בעיון און בהתבוננות קען איך וויסן דאס איז אן אמת'ער דרך און דאס איז א דרך וואס איז נישט אמת.
און ווייסט, אז ביי אדם הראשון פאר'ן חטא - דאס זענען געווען זיינע נסיונות: צווישן אמת און שקר. תאוות? "ויהיו שניהם ערומים ולא יתבוששו" - עס איז בכלל נישט געווען אזא יצר. און אויב אזוי, וואו זענען געווען זיינע נסיונות? אין א גאר אנדערן שטח: אינעם שטח פונעם שכל העיוני, אינעם שטח פונעם מחשבה און התבוננות צווישן אמת און שקר. און ערשט נאכדעם וואס דער מענטש האט געזינדיגט, איז אין אים אריין אויך דער ענין פון די נסיונות פון תאוות, און דאס איז דער שכל המעשי: מכריע צו זיין צי צו טון צי נישט, צי צו גיין נאך די תאוות פון זיין הארץ. דער עיוני איז די טעאריע, און דער מעשי איז למעשה בפועל.
און דאס וואס איז בפועל ווערט אנגערופן דער קול פון דער נפש, ווייל די נפש לאזט הערן איר קול און באפעלט דעם גאנצן גוף צו טון איר רצון. זי קאמאנדירט איבער די הענט, איבער די פיס און איבער די אויגן: אז די אויגן זאלן נישט קוקן וואו עס איז אסור, אז די פיס זאלן נישט גיין וואו עס איז אסור, אז די הענט זאלן נישט נעמען קיין זאכן וואס זענען אסור. קומט אויס אז דער קול הנפש קומט צום אויסדרוק אינעם שכל המעשי, וואס דאס איז דער שכל פון יראת השם, בעת וואס דער מראה הנפש איז דער שכל העיוני, די חכמה און דער מחשבה.
ביאור הפסוק
נאך דער הקדמה וועלן מיר פארשטיין וואס דער קדוש ברוך הוא זאגט צו דער נפש פון שלמה: דו ביסט דאך איינגעשפארט אין די חגוי הסלע, ווייל די נפש האט נישט באוויזן אין דער נבואה זיך אינגאנצן אפצוזונדערן פון דער גשמיות, און זי איז ווי א פויגל וואס איז איינגעשפארט אין די שפאלטן פונעם פעלז. זאגט ער צו איר: "הראיני את מראיך" - דאס איז דער שכל העיוני, דער כוח המחשבה און דער כוח החכמה. דו באהאלסט זיך, און איך קען נישט זען דיין מראה, דיין חכמה. און "בסתר המדרגה" - קען זי נישט לאזן הערן איר קול, דעריבער זאגט ער צו איר "השמיעיני את קולך".
און פארוואס האט ער אנגעהויבן דווקא מיט "הראיני את מראיך"? ווייל אזוי ווי מיר האבן געזאגט, מען קען נישט צוקומען צו יראה אן חכמה. דעריבער קודם "הראיני את מראיך" - דאס איז דער שכל העיוני, די חכמה וואס איך האב שוין משפיע געווען אויף דיר אין דער ערשטער נבואה; נו, נוץ אויס די דאזיגע חכמה כדי משיג צו זיין די יראה. און דורך דעם "השמיעיני את קולך" - אז דו זאלסט משליט זיין דיינע רצונות אויפ'ן גוף, און באפעלן אלע זיינע אברים אז זיי זאלן נישט אוועקנייגן פונעם דרך הישר און דו זאלסט היטן די מצוות השם, וואס דאס איז דער שכל המעשי. קודם דער מראה וואס איז די חכמה, און דערנאך דער קול וואס זענען די מעשים בפועל.
אבער ווען עס קומט צו דערקלערן זייער וויכטיגקייט, דרייט ער איבער דעם סדר: "כי קולך ערב ומראיך נאוה". אנפאנג האט ער גערעדט פונעם סדר פון התקדמות - מראה, חכמה, און דערנאך קול, וואס דאס איז דער שכל המעשי און יראת השם, ווייל צו יראה קומט מען דאך ערשט נאך חכמה. אבער דערנאך זאגט ער: ווילסטו וויסן וואס עס איז באמת וויכטיג? קודם "קולך ערב" - די גרעסערע וויכטיגקייט איז יראת שמים; און ערשט דערנאך "מראיך נאוה" - די חכמה איז א נידעריגערע מדרגה, א כלי אנצוקומען צו דער יראה, און נישט זי איז די עיקר וויכטיגע. ווען מען קומט זאגן וואס איז דער עיקר - דער עיקר איז דער קול, יראת שמים; און ווען מען קומט זאגן וואס איז דער טפל - דאס איז די חכמה, וואס זי איז נישט מער ווי א כלי מיט וועלכן משיג צו זיין יראת השם.
"אחזו לנו שועלים" - כוחות הדמיון
אֶחֱזוּ לָנוּ שֻׁעָלִים, שֻׁעָלִים קְטַנִּים מְחַבְּלִים כְּרָמִים, וּכְרָמֵינוּ סְמָדַר. (ב, טו) - כאפט פאר אונז פוקסן, קליינע פוקסן וואס פארדארבן די כרמים, און אונזערע כרמים האלטן נאך ביים בליען (סמדר).
מיר האבן שוין געזען אינעם משל אז די כלה האט זיך נישט דערווייטערט פון דער שטאט. זי געפינט זיך אינעם שטח פון די כרמים און איז נישט ארויסגעגאנגען צום מדבר. און אין דער ערשטער נבואה האבן מיר געזען ווי די כלה גייט ארויס צום מדבר צו איר דוד - א סימן פון א פאלקאמער אפגעריסנקייט פון דער נפש פון שלמה פונעם גוף, א נבואה גמורה. דא אבער איז נישט פאראן קיין אינגאנצנער אפגעריסנקייט: זי איז נאך אלץ אין די ארומיגע געגנטן פון דער שטאט, נאך אלץ נעבן די כרמים, זי באווייזט זיך נישט אינגאנצן אפצורייסן פונעם גוף, ווייל דאס איז נישט אזא הויכע דרגה פון נבואה. און דער דאזיגער פסוק קומט מסביר זיין ווי אזוי די נפש פון שלמה פאראייניגט זיך מיט קודשא בריך הוא בעת זי געפינט זיך נאך אינעם גוף, אין דער גוויה.
און גלייך שטעכט אויס די שאלה: די כוחות הגוף זענען דאך מתנגד צו השגת הרוחניות, זיי ציען צום ערדישקייט, בעת וואס די השגת הרוחניות ציט צו די אויבערשטע עולמות. ווי אזוי האבן די כוחות הגוף, וואס זענען די "בנות ירושלים", מסכים געווען צו דעם דאזיגן אלוקישן חיבור? זיי רייסן דאך תמיד אפ די נפש פון אירע רוחניות'דיגע בינדונגען און נידערן זי אראפ צו ערדישקייט, זיי ציען זי תמיד צוריק און פרובירן זי צו באהעפטן צו גשמיות.
לאמיר זיך א רגע צוריקקערן צום משל: די כלה האט זיי געזאגט אז עס זענען דא פוקסן אין די כרמים, גייט און כאפט זיי, ווייל זיי פארדארבן די כרמים. זיי זענען געלאפן כאפן די שועלים המזיקים - און דערווייל האט די כלה אויסגענוצט די געלעגנהייט זיך צו באהעפטן מיט איר מאן. און יעצט קוקט ווי שיין דאס שטימט אינעם נמשל. זאגט דער מלבי"ם: די שועלים זענען א באשרייבונג פון די כוחות הדמיון אינעם מענטש. דער פוקס פארמאגט פיל מער כוח הדמיון ווי אנדערע בעלי חיים, און דער ענין פון כוח הדמיון איז צו טראכטן איבער אלע מעגליכקייטן, דער כוח הציור. און ווי אזוי שטעלט מען דאך תמיד פאר דעם שועל? אלס אן ערמומי. אין אלע משלים איז דער שועל א משל אויף ערמומיות, ער פלאנעוועט תמיד פלענער און תחבולות - און דאס איז דער כוח הדמיון.
און ווען די נבואה איז נישט קיין מושלמ'דיגע נבואה, מישן זיך אויס די מראות פון די כוחות הדמיון מיט דער השגת השכל. אין משנת החלומות ווערט דאס ערקלערט בנוגע א חלום: פארוואס איז נישטא קיין חלום אן דברים בטלים? דאס איז פונקטליך די נקודה. א חלום פאסירט ווען די נשמה איז נאך אינעם גוף, און ווען זי איז אינעם גוף זענען פאראן אינעם מח די דמיונות פון אלעם וואס מען איז אדורך איבער'ן טאג, און די דאזיגע דמיונות מישן זיך אריין אפילו אין אן אלוקישן מחזה - מען רעדט דא נישט פון קיין נבואה, נאר פון אן אלוקישער דערשיינונג, פון א חלום מאת השם. און דעריבער אין א חלום וואס פארמאגט א מעסעדזש, איז נישטא קיין חלום אן דברים בטלים, ווייל די דמיונות פונעם טאג מישן זיך דערין אריין. און ווען א מענטש זעט א חלום וואס איז אינגאנצן פאנטאזיע, וואס באשטייט נאר פון זאכן וואס ער האט מהרהר געווען בייטאג, זאגט מען אז דער גאנצער חלום פון אנפאנג ביז'ן סוף איז דברים בטלים, ווייל אין דער נפש זענען איינגעקריצט די רושמים פון די איבערלעבענישן פונעם טאג און זי חלומ'ט דערוועגן ביינאכט. אבער ווען די נפש איז זוכה צו עפעס א רוחניות'דיגע זאך, זענען נאך אלץ פאראן נגיעות פון די דמיונות פונעם טאג: דער עיקר איז דער מסר, נאר עס מישט זיך אריין עפעס פונעם דמיון.
אזוי אויך דא: עס רעדט זיך פון א נבואה מאת השם, אבער וויבאלד זי איז נישט קיין פאלקאמע, זענען דערין אויך פארמישט מראות פון די כוחות הדמיון. און דאס איז וואס שטייט "וביד הנביאים אדמה" - פארוואס "אדמה"? ווייל עס מישט זיך דא אריין דמיון; דאס איז נישט קיין הויכע און געוואלדיגע מדרגה פון נבואה, נאר א תערובת פונעם כוח הדמיון.
און ווען דער חומר און די גשמיות געבן זיך אפ מיטן דמיון, זאגט דער מלבי"ם, איז דער שכל זוכה דורך דעם משיג צו זיין דעם שפע השם וואס באגיסט זיך אויף אים, און אים משיג צו זיין אן קיין שום שטרויכלונג. מיט פשוטע ווערטער: כביכול זאגט ער צום גוף - גיב זיך דו אפ מיטן דמיון, און ער נארט אים אפ און שיקט אים זיך אפגעבן מיט דמיונות, און דערווייל געבט זיך די נפש אפ מיט קודשא בריך הוא. ווען דער גוף איז פארנומען מיט זיינע דמיונות, קען די נפש זיין אפגעשיידט פון די כוחות הגוף וואס פרובירן שטענדיג איר אראפצוציען. ממש אזוי ווי אינעם משל, וואס די רעיה שיקט די בנות ירושלים זיך אפצוגעבן מיט די פוקסן וואס פארדארבן די וויינגערטנער און דערווייל איז זי זוכה זיך צו באהעפטן מיט איר באליבטן - אזוי שיקט די נפש די כוחות הגוף זיי זאלן זיך אפגעבן מיטן דמיון פון די זאכן, און מכוח דעם באהעפטן זיך די כוחות הנפש צום אין סוף ברוך הוא און ער איז זוכה צו נבואה.
"דודי לי ואני לו" - הרועה בשושנים
דּוֹדִי לִי וַאֲנִי לוֹ, הָרֹעֶה בַּשּׁוֹשַׁנִּים. (ב, טז) - מיין באליבטער איז מיין און איך בין זיין, ער וואס פאשעט צווישן די שושנים.
בשעת די כוחות החומריות געבן זיך אפ מיט די ציורי הדמיון, איז די נפש זוכה: "דודי לי ואני לו", זיך צו באהעפטן מיט קודשא בריך הוא. און ווי פינקטלעך איז דער סדר: געדענקט דאך וואס מיר האבן געזאגט, אז די דאזיגע התחברות איז נישט געקומען פון אן התעוררות פון שלמה, נאר "קול דודי דופק" - דער אויבערשטער אליין איז דער וואס פרובירט צו איבעררעדן די נפש פון שלמה זי זאל ארויסגיין. דעריבער שטייט פריער "דודי לי" - אלעס האט זיך אנגעהויבן פון קודשא בריך הוא, מיין געליבטער האט זיך געוואנדן צו מיר - און ערשט דערנאך "ואני לו".
און וואס מיינט "הרועה בשושנים"? זאגט דער מלבי"ם: ווען מען פאשעט די גופים, זיי אויפצוהאלטן און מפרנס צו זיין, איז דאס א פאשען מיט ברויט און וואסער, "בנאות דשא ירביצני" - ער גיט מיר עסן, ער שפייזט מיך מיט ברויט און וואסער. אבער ווען דער אייבערשטער פאשעט די נפשות, צו געבן אויף זיי א חיות פון א שפע קודש און נבואה - איז דאס א ריח און נישט קיין עסן, און דעריבער "הרועה בשושנים". דער ריח איז תמיד א סימן אויף א שפע פון קדושה, "והריחו ביראת השם". און אויב אזוי, פאשעט מיך נישט מיין באליבטער מיט ברויט און וויין און פאשעט מיך נישט אין גראזיגע פעלדער, נאר ער פאשעט מיך אין שושנים - ער באגיסט אויף מיר א שפע פון זיין רוח קדשו, וואס דאס איז א בחינה פון ריח.
"עד שיפוח היום" - סיום הנבואה
עַד שֶׁיָּפוּחַ הַיּוֹם וְנָסוּ הַצְּלָלִים, סֹב דְּמֵה לְךָ דוֹדִי לִצְבִי אוֹ לְעֹפֶר הָאַיָּלִים עַל הָרֵי בָתֶר. (ב, יז) - ביז עס וועט בלאזן דער טאג און עס וועלן אנטלויפן די שאטנס, קער זיך אום, זיי ענלעך, מיין באליבטער, צו א הירש אדער צו א יונגן הערש אויף די צעשניטענע בערג.
די דאזיגע נבואישע באהעפטונג פון דער נפש פון שלמה מיט קודשא בריך הוא האט נישט אנגעהאלטן לאנג, נאר "עד שיפוח היום". "יפוח היום" אינעם משל באדייט די התגברות החומר, אז די גשמיות וועט זיך פארשטארקן - און גשמיות איז דאך קעגנגעזעצט צו רוחניות. די כוחות פונעם חומר, דאס הייסט דער גוף, וועלן שוין ווערן מיד פון זיך אפגעבן מיט דמיונות, פון זיך אפגעבן מיט די פוקסן, און דעמאלט "ונסו הצללים". די צללים זענען א זאך פון דמיון, עס איז נישטא אין זיי קיין ממשות; מען זעט שאטנס וואס רירן זיך - דאס איז אן עניין פון דמיון. "ונסו הצללים" - דער גוף וועט מער נישט האבן די מעגלעכקייט זיך אפצוגעבן מיט די דמיונות, ער וועט ווערן מיד פון זיי און וועט צוריקקערן צום חומר, צו די נאטורן און צו די גשמיות'דיגע באדערפענישן.
און ממילא וועט נסתלק ווערן דער דוד העליון, קודשא בריך הוא. יענע נבואה, די צווייטע אין דער צאל, ווערט איבערגעהאקט צוליב די כוחות הגוף וואס קערן זיך צוריק זיך אפצוגעבן מיט ענייני החומר, און קודשא בריך הוא ווערט בבחינת "דודי הדומה לצבי" - דער דוד דרייט זיך צוריק, קערט זיך אום צו זיין ארט, ביזן קומענדיגן מאל. און דאס איז דער קומענדיגער שיר, וואו מיר וועלן זען ווי נאכאמאל איז די נפש פון שלמה זוכה צו אן התחברות אלוקית און צו א התגלות פון קודשא בריך הוא. און דא ווערט נשלם דער צווייטער שיר מיט זיין מליצה.
לסיכום: ביים סוף פונעם צווייטן שיר באשרייבט שלמה, לויטן מלבי"ם, די צווייטע נבואה - א נבואה וואס איז נישט קיין פאלקאמע, וואו דער הקדוש ברוך הוא איז דער וואס דערוועקט די נפש און נישט זי אים. "הנצנים נראו בארץ" - די געטליכע קערלעך הייבן אן שפראצן; "עת הזמיר הגיע" - די נשמה וואס איז געווען רואיג ווי דער זמיר פויגל אינעם ווינטער ערוועקט זיך צו זינגען; "וקול התור" - אויך די חיה און יחידה קערן זיך צוריק צו רוען. "התאנה" איז דער כוח השכל און "הגפן" איז דער רוח וואס איז גרייט צו נבואה, און ביידע זענען שוין צייטיג, און דערפאר "קומי לך רעיתי". "הראיני את מראיך" איז דער שכל העיוני, די חכמה, און "השמיעיני את קולך" איז דער שכל המעשי, יראת השם - די חכמה איז פריער מצד סיבה, אבער די יראה איז פריער מצד תכלית, און דערפאר ביים סוף פונעם פסוק איז דער קול פריער פונעם מראה. "אחזו לנו שועלים" - די נפש שיקט די כוחות הגוף זיך אפצוגעבן מיט דמיונות און דערווייל פאראייניגט זי זיך מיט איר דוד, "דודי לי ואני לו, הרועה בשושנים", מיט א פאשען פון ריח פון א שפע קודש. אבער "עד שיפוח היום ונסו הצללים" - ווי נאר דער גוף ווערט מיד פון די דמיונות און קערט זיך צוריק צום חומר, ווערט נסתלק דער דוד ווי א הערש וואס קערט זיך צוריק צו זיין פלאץ, ביז צו דער קומענדיגער התגלות.