פרק י"ג אין זכריה ציט ווייטער די נבואות פון אחרית הימים: דאס עפענען א מקור פון וואסער פאר בית דוד און פאר די איינוואוינער פון ירושלים, די פארטיליגונג פון עבודה זרה און פון די נביאי השקר פון דער ערד, און צום סוף די נבואה פון דער שווערד, דער צרוף און בירור וואס וועט אריבערגיין אויף דער וועלט ביז עס וועט בלייבן דער אויסגעקלארטער און געזייטער דריטל. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויטן מלבי"ם, און לעבן אים דער רד"ק, רש"י, דער אבן עזרא, די מצודות און תרגום יונתן.
בַּיּוֹם הַהוּא יִהְיֶה מָקוֹר נִפְתָּח לְבֵית דָּוִיד וּלְיֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם לְחַטַּאת וּלְנִדָּה׃ - אין יענעם טאג וועט זיין א מקור געעפנט פאר בית דוד און פאר די איינוואוינער פון ירושלים, לחטאת ולנדה.
דער רד"ק זאגט אז מען קען ערקלערן דעם פסוק כפשוטו. און אזוי אויך האבן חז"ל צוגעשטעלט דעם פסוק צו דעם וואס עס שטייט "יצאו מים חיים מירושלים": קען עס זיין אז עס האבן זיך אויסגעמישט אין זיי אנדערע קוועלער? לערנט אונז דער פסוק "יהיה מקור נפתח לבית דוד" - איין מקור איז דאס, לחטאת ולנדה. און נאך האבן חז"ל געזאגט, אז וויבאלד די וואסערן האבן דערגרייכט צום עפענונג פון בית דוד איז עס געווארן א גרויסער טייך, שנאמר "ביום ההוא יהיה מקור נפתח לבית דוד". אויב אזוי, כפשוטו פונעם מקרא רעדט זיך דא וועגן א קוואלנדיקן טייך וואסער וואס וועט ארויסגיין פון ירושלים.
דער מלבי"ם טייטשט לויטן פשט: אין דער איצטיקער צייט זענען נישטא קיין קוואל-וואסערן אין ירושלים, און דא פארזיכערט דער פסוק אז עס וועט זיך עפענען א באזונדערער מקור פון מים חיים ספעציעל פאר בית דוד און פאר די איינוואוינער פון ירושלים - "לחטאת", דאס הייסט זיך צו רייניקן דערין, און אויך פאר מי נדה. און וואס זענען מי נדה? דער מלבי"ם ווארפט אפ דעם פירוש וואס דער רד"ק ברענגט, אז די כוונה איז אויף א זבה וואס דארף מים חיים, ווייל א זבה דארף דאך נישט קיין מים חיים און פאר איר איז גענוג א געוויינלעכע מקווה, נאר בלויז דער זב דארף מים חיים. נאר "מי נדה" מיינט די וואסערן אין וועלכע מען לייגט אפר פרה אדומה, וואס מען שפריצט דערפון אויפן טמא.
און א סך מאכן א טעות און מיינען אז דער נאמען "מי נדה" האט א שייכות צום ענין פון א נדה, אבער עס איז גארנישט אזוי. "נדה" איז דא מלשון ווארפן און שפריצן, ווי "וידו אבן בי", און ווי עס שטייט "מי נדה לא זורק עליו טמא יהיה" - וואסערן וואס מען שפריצט און ווארפט. אויב אזוי זענען די מי נדה דא די וואסערן פון אפר פרה אדומה.
און דער מלבי"ם לייגט צו: שוין יחזקאל האט נביאות געזאגט אויף דעם ענין, אז א גרויסער טייך גייט ארויס פון בית קדשי הקדשים, און דער טייך פארשפרייט זיך ביז צום מזרח-ים און צום מערב-ים. און זכריה אליין זאגט נביאות אינעם קומענדיקן פרק: "והיה ביום ההוא יצאו מים חיים מירושלים חצים אל הים הקדמוני". נאר דאס וועט זיין ערשט נאך דער לעצטער מלחמה פון גוג ומגוג, וואס דעמאלט וועט זיין א ריזיקער שפע וואס וועט פארמערן יענעם טייך. אבער נאך דער ערשטער מלחמה פון גוג ומגוג, אויף וועלכער אונזער פסוק רעדט, וועלן די וואסערן נאך נישט פארשפרייט ווערן אינדרויסן, נאר זיי וועלן זיין בלויז פאר בית דוד און פאר די איינוואוינער פון ירושלים. גוג וועט קומען דריי מאל, און ביים לעצטן מאל וועלן זיך די וואסערן פארמערן און דערגרייכן ביזן מזרח-ים און ביזן מערב-ים. דאס איז דער פשוטו של מקרא לויטן רד"ק און מלבי"ם.
תרגום יונתן נעמט די זאכן צו די רוחניות'דיגע בחינות: "בעידנא ההוא יהא אולפן אורייתא גלי כמבוע דמיין לבית דוד וליתבי ירושלים, ואשבוק לחוביהון כמא דמדכן במי אדיותא ובקטם תורתא דחטאתא". דאס הייסט: אין יענער צייט וועט דער לימוד התורה זיין אנטפלעקט און קוואלן ווי א וואסער-קוואל פאר בית דוד און פאר די איינוואוינער פון ירושלים, און איך וועל נאכלאזן זייערע זינד - איך וועל זיי מוחל זיין - אזוי ווי מען ווערט גערייניגט מיט מי נדה און מיטן אפר פרה אדומה.
און דער מלבי"ם גייט אין דעם וועג און ברייטערט עס אויס. ער האט שוין מבאר געווען אין ספר יחזקאל, אויפן ארט וואו עס ווערט דארט דערמאנט דער קוואל און דער גרויסער טייך וואס גייט ארויס פון בית קדשי הקדשים, אז עס איז דא אין דעם א משל ומליצה אויף דער פארשפרייטונג פון מי הדעת און דעם טייך פון תורה און אמונה, וואס זענען צוגעגליכן געווארן צו וואסער. נאך דער ערשטער מלחמה וועט די זאך אנהייבן זיך צו פארשפרייטן נאר פון בית דוד און די איינוואוינער פון ירושלים, און דער דאזיקער טייך איז אן אויסדרוק פון רייניקונג, זיכוך און אפוואשונג: אוועקצונעמען די חטאת פון די פרעמדע דעות, און צו רייניקן די טומאה פון נארישקייט, פאלשע אמונות און יעדן שמעק פון עבודה זרה. און א ראיה צו דער זאך איז פונעם נעקסטן פסוק: "והיה ביום ההוא אכרית את שמות העצבים מן הארץ" - זעט מען דאך אז די דאזיקע וואסערן, מי הדעת, זענען די וואס רייניקן די פארדרייטע דעות און די הבל-אמונות.
און נאך דער לעצטער מלחמה פון גוג ומגוג וועט זיך דער טייך שוין פארשפרייטן אינדרויסן, ביזן מזרח-ים און מערב-ים, און דעמאלט וועט די ערד אנגעפילט ווערן מיט דעת ה' ווי וואסער וואס דעקט דעם ים, און אויף דעם שטייט "ביום ההוא יצאו מים חיים מירושלים... והיה ה' למלך על כל הארץ". דארט רעדט זיך פון וואסערן וואס פארשפרייטן זיך שוין, און מי הדעת זענען מער נישט דער חלק פון בית דוד און יושבי ירושלים אליין. ביים דריטן מאל וועט זיין דער ענדגילטיקער נצחון, און דעמאלט וועט זיין א נחל מתפשט והולך - וואס דאס באדייט אז די דעת וועט זיך פארמערן אין דער גאנצער וועלט.
וְהָיָה בַיּוֹם הַהוּא נְאֻם ה' צְבָאוֹת אַכְרִית אֶת־שְׁמוֹת הָעֲצַבִּים מִן־הָאָרֶץ וְלֹא יִזָּכְרוּ עוֹד וְגַם אֶת־הַנְּבִיאִים וְאֶת־רוּחַ הַטֻּמְאָה אַעֲבִיר מִן־הָאָרֶץ׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, זאגט דער אויבערשטער צבאות, איך וועל פארשניידן די נעמען פון די עבודה זרות פון דער ערד און זיי וועלן מער נישט דערמאנט ווערן, און אויך די נביאים און דעם רוח הטומאה וועל איך אוועקנעמען פון דער ערד.
"העצבים" מיינט עבודה זרה. און לכאורה, אז דער אויבערשטער שניידט שוין אפ זייערע נעמען, פארוואס פעלט אויס צוצוגעבן "ולא יזכרו עוד"? ערקלערט דער מלבי"ם: די כוונה איז אז אפילו נאך זייער אונטערגאנג וועט מען זיי נישט געדענקען. ווייל היינט קען א מענטש געדענקען אז עס איז אמאל געווען אן עבודה זרה פון איין סארט אדער א צווייטן סארט, און אויף דעם זאגט דער פסוק אז לעתיד לבוא וועט אפילו דער דאזיגער זכר אויסגעמעקט ווערן.
"וגם את הנביאים" - די נביאי הבעל. זאגט דער מלבי"ם: דאס זענען יענע נביאים וואס געפינען זיך נאך אין אינדיע, כינע און יאפאן, וואס דינען נאך אלץ צו גילולים. און אזוי אויך, לייגט צו דער מלבי"ם, מיינט עס די מנבאים, דאס הייסט די דרשנים וואס רעדן מיט שיינע רייד כדי צו ציען מענטשן צו אמונת ההבל. און ער ברענגט פונעם אברבנאל, אז אין ארץ ישראל זענען נאך פאראן נביאים פון דער קוראן-רעליגיע, וואס פאלן צו דער ערד ווי נכפים און רעדן דברי נבואה בשם זייער נביא השקר מיט דער רוח הטומאה וואס רוהט אויף זיי, און ווען דער אויבערשטער וועט זיך אנטפלעקן, וועט ער אויך מבטל זיין דעם דאזיגן רוח השקר.
ברוך ה' אז דער רוח השקר איז שוין לאנג פאראיבער, און היינט זענען נישט פאראן קיין מוסלעמענער וואס נבואה'נען און רעדן הבלים אזוי ווי ער באשרייבט. אבער מיט פינף הונדערט יאר צוריק איז דאס געווען די מציאות, מענטשן האבן זיך געפירט ווי מוכאמאד. ביי מוכאמאד אליין איז דאך אזוי געווען דער שטייגער: די היסטאריקער זאגן אז ער האט געליטן פון מחלת הכפייה, פון עפילעפסיע, און ער פלעגט פאלן צו דער ערד און זיין גאנצער קערפער האט געציטערט; און כדי צו פארענטפערן וואס גייט פאר מיט אים, פלעגט מען זאגן אז ער באקומט נבואות, און מען האט דערציילט כביכול זאכן וואס מען האט אים געזאגט, לויט זיינע פאנטאזיעס און דמיונות. און נאך אים זענען געגאנגען זיינע נאכפאלגער און געטון ווי אים, כדרך המשוגע - אזוי ווי דער רמב"ם פלעגט רופן מוכאמאד.
דער מצודת ציון ערקלערט: אזוי ווערט אנגערופן עבודת גילולים, ווייל זיי מעצבין - זיי פארטרויערן דאס הארץ פון זייערע דינער. זיי מאכן טרויעריג דאס הארץ פונעם מענטש וואס דינט זיי, ווייל מען שרייט צו זיי און מען באקומט קיין ענטפער נישט, און דאס ברענגט עגמת נפש פארן שרייער. און מען קען זאגן אויפן היינטיגן לשון: דאס מאכט "נערווען" פאר דעם וואס שרייט צו אים. אין א געוויסן מאמענט ווערט ער אויפגערעגט, גיט א זעץ און גייט אוועק. ער שרייט און שרייט און זעט אז עס איז נישטא קיין קליטה, ס'איז דא פראבלעמען מיט דער נעץ און "דער נומער איז נישט צוגענגליך", און צום סוף ווערט ער אין כעס דערויף. אויב אזוי, אויף אונזער שפראך, הייסט דאס טאקע "עצבים".
וְהָיָה כִּי־יִנָּבֵא אִישׁ עוֹד וְאָמְרוּ אֵלָיו אָבִיו וְאִמּוֹ יֹלְדָיו לֹא תִחְיֶה כִּי שֶׁקֶר דִּבַּרְתָּ בְּשֵׁם ה' וּדְקָרֻהוּ אָבִיהוּ וְאִמּוֹ יֹלְדָיו בְּהִנָּבְאוֹ׃ - און עס וועט זיין, אויב א מענטש וועט נאך נבואה'נען, וועלן צו אים זאגן זיין פאטער און זיין מוטער וואס האבן אים געבוירן: דו זאלסט נישט לעבן, ווייל דו האסט גערעדט ליגן אין נאמען פונעם אויבערשטן; און זיין פאטער און זיין מוטער וואס האבן אים געבוירן וועלן אים שטעכן ווען ער נבואה'ט.
זאגט דער מלבי"ם: מענטשן וועלן מער נישט נבואה'נען צוליב צוויי סיבות. איינס, ווייל עס וועט זיך נישט געפינען קיינער וואס זאל זיי גלייבן, און דערפאר וועלן מער נישט זיין קיין נביאי שקר. און צווייטנס, ווייל אפילו די עלטערן וואס האבן אים געבוירן וועלן אים שטעכן צוליב זיין נבואה, ווייל זיי ווייסן דאך אז דאס איז א נבואת שקר.
און פארוואס שטייט "אביו ואמו יולדיו"? ערקלערט דער מלבי"ם: אומנים, דאס הייסט אן אומענע פרוי אדער אדאפטיוו-עלטערן, ווערן אויך ברייטערהייט אנגערופן מיט דעם נאמען פאטער און מוטער. דערפאר לייגט דער פסוק צו פיל מאל דאס ווארט "יולדיו" - דוקא די וואס האבן אים געבוירן און נישט די אדאפטירער. און אזוי אויך "את אמך אשר ילדתך", ווייל ווען נישט דעם וואלסטו געקענט זאגן אז עס רעדט זיך פון אן אדאפטיוו-מוטער.
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא יֵבֹשׁוּ הַנְּבִיאִים אִישׁ מֵחֶזְיֹנוֹ בְּהִנָּבְאֹתוֹ וְלֹא יִלְבְּשׁוּ אַדֶּרֶת שֵׂעָר לְמַעַן כַּחֵשׁ׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, די נביאים וועלן זיך שעמען יעדער פון זיין חזון ווען ער נבואה'ט, און זיי וועלן מער נישט אנטאן א האריקן מאנטל כדי צו פארפירן און זאגן ליגן.
אין יענעם טאג וועט זיך יעדער פון זיי שעמען פון זיין חזיון: ער וועט פארשטיין אז וואס ער האט געזען איז געווען א פאלשע נבואה, בלויז אן איינרעדעניש פונעם דמיון, און ממילא וועט ער זיך שעמען צו נבואה'נען. און נישט נאר דאס, נאר "לא ילבשו אדרת שער" - זיי וועלן מער נישט אנטאן קיין האריקן מאנטל. אן אדרת שער איז געווען א ספעציעלער מלבוש פאר נביאים און נזירים, און ווער עס האט געוואלט ענלעך זיין צו זיי און אויסזען ווי א נביא, פלעגט זיך אנטאן אן אדרת שער - געמאכט פאר זיך א פארשטעלונג. זאגט דער נביא אז מען וועט מער נישט טאן אזא זאך, און אדרבה, דורך דעם וואס זיי וועלן עס נישט טראגן וועט ער קענען זאגן: איך בין נישט קיין נביא, איך האב דאך נישט קיין אדרת שער. דאס מיינט "למען כחש" לויטן מלבי"ם - כדי ער זאל קענען לייקענען און זאגן אז ער איז נישט קיין נביא.
און אן אנדערן ביאור ברענגט דער מלבי"ם: די אדרת שער איז ווי א מלבוש שק, און דער שק מאגערט אויס זיין פלייש, דאס הייסט עס פייניגט אים און שוואכט אפ זיין קערפער, אזוי ווי עס שטייט "ובשרי כחש משמן". און לויט דעם איז "למען כחש" נישט פון לשון לייקענען, נאר מלשון אפשוואכן דעם גוף, ווייל די דאזיגע יסורים וואס זיי פלעגן נעמען אויף זיך זענען כביכול געווען בייהילפיג צו ברענגען אויף זיך א רוח הטומאה.
רש"י דערקלערט א זאך וואס זעט אויס ווי עס וואלט געשריבן געווארן אין אונזערע צייטן: אזוי איז דער שטייגער פון די מסיתים ומדיחים, זיי וויקלען זיך איין אין זייער טלית כאילו זיי זענען צדיקים, כדי מען זאל אננעמען זייערע פאלשע רייד ("למען יקובלו כחשיהם"). בקיצור, רש"י האט שוין גוט געקענט די "באבא'ס". כל מיני "באבא" וואס טוט אן אויף זיך א גלימה וואס ער האט געטראפן אינעם בוידעם פון עפעס אן אלטן זיידן פון מאראקא, און זאגט אז דאס איז די גלימה פון יענעם אדער פון יענעם מקובל, זיי וויקלען זיך איין אין זייער טלית, און טייל גייען אפילו א גאנצן טאג מיט תפילין בשעת זיי טוען זייערע אלע תועבות, און יעדער וואס זעט אים מיינט אז פאר אים שטייט א קדוש עליון - "למען יקובלו כחשיהם", כדי מען זאל גלייבן אז דא איז פאראן אן ערנסטער "באבא", און נישט עלי באבא מיט די פערציג גנבים.
און געוויינטלעך גייט דאס צוזאמען, ווייל ביי די אלע עלי־באבא'ס איז פאראן א פעטע קאסע און זייער מסודר'דיגע הכנסות. א מעשה איז געווען, מען האט געשיקט א איד צו אזא איינעם, און מען האט אים געזאגט אז דער רב קען אים מאכן א "תיקון": א געווענליכער תיקון פאר 600 שקלים, און א תיקון אקסטרא - ווען דער רב עפנט דעם ארון קודש - פאר 1,200 שקלים. דאס איז געווען פאר ארום צוואנציג יאר צוריק, ווען 1,200 שקלים איז געווען א גאנצער כולל-געהאלט. יענער האט געזאגט אז דאס איז אסאך געלט, האט מען אים געענטפערט: דו דארפסט זיך נישט זארגן, עס איז דא אן הוראת קבע, א קרעדיט קארטל, א גאנצער ביורא, אלע באצאל-אפציעס שטייען אפן פאר דיר - דער עיקר זאלסטו צאלן. דאס איז דער טייטש פון "לובשים אדרת שיער למען כחש": א מענטש טוט אן אן אדרת שער און ווערט א באבא, און דערנאך עלי באבא מיט די פערציג גנבים. דאס איז דער סארט באטרוג און פאלשקייט וואס איז היינט ליידער פארשפרייט. פאר ווער עס וויל, איז פאראן א גאנצע דרשה איבער דעם ענין פון די באבא'ס, איבער זייערע פאלשע וועגן און איבער דער ווארענונג פון די גדולי ישראל זיך דערווייטערן פון זיי, און זי געפינט זיך אויפן וועבזייטל.
וְאָמַר לֹא נָבִיא אָנֹכִי אִישׁ־עֹבֵד אֲדָמָה אָנֹכִי כִּי אָדָם הִקְנַנִי מִנְּעוּרָי׃ - און ער וועט זאגן: איך בין נישט קיין נביא, איך בין אן ערד-ארבעטער, ווייל א מענטש האט מיר קונה געווען פון מיינע יונגע יארן.
דער מצודת דוד ערקלערט: ער וועט לייקענען און זאגן, איך בין בכלל נישט קיין נביא, איך בין אן ערד-ארבעטער. און אויב איר וועט פרעגן פארוואס איך זאנדער זיך אויס אין פעלד, אזוי ווי דער שטייגער פון די נביאים וואס פלעגן זיך מתבודד זיין אין די פעלדער, וועט ער זיי זאגן אז דאס איז נישט צוליב קבלת הנבואה, נאר זיין ארבעט איז אין פעלד, צו אקערן און צו זייען. און אויף די ווערטער "כי אדם הקנני מנעורי" איז דא דא א חידוש'דיגער פירוש: אפילו דאס וואס איך האב נבואה'ט פון מיינע יונגע יארן - ווייל מען רעדט דאך פון מענטשן וואס האבן א פארגאנגענהייט פון נבואה - האב איך נישט גערעדט מיט דעם דבר ה', נאר א מסית ווי מיר האט מיר איינגעקריצט די מידה פון נבואה צו נבואה'נען פאלש, ער האט מיר פארפירט און אפגענארט. דאס הייסט: וואס איר האט געזען אז איך האב נבואה'ט אין דער פארגאנגענהייט, האט מען מיר אפגענארט, א מסית האט כביכול איינגעווארצלט אין מיר דעם וועג פון נבואה פון יוגנט אן און איך האב געמיינט אז דאס איז אמת. און יעצט וועט ער פרובירן זיך ארויסצודרייען דערפון אויף יעדן אופן, ווייל ער וועט פארשטיין די שאנדע און דעם ביזיון פון דעם וואס ער האט געטאן.
און אינעם טייטש פון "הקנני" זענען פאראן עטליכע מהלכים. איינס איז ווי דערמאנט, אז א מענטש א מסית האט אים איינגעקויפט די נבואה. רש"י ברענגט בשם מנחם אז "הקנני" איז מלשון מקנה צאן, דאס הייסט: איך געב זיך נישט אפ מיט קיין נבואות, מען האט מיר פון מיינע יונגע יארן אנגעשטעלט צו היטן דעם מקנה - מען האט מיר ממונה געווען אויף די שאף. און דער מלבי"ם ערקלערט אז "הקנני מנעורי" מיינט אז איינער האט אים געקויפט פון זיינע יונגע יארן פאר אן ארבעטער צו באארבעטן זיין פעלד. און פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, לערנסטו זיך אויס אז עס וועט זיין פיל א גרעסערער כבוד פאר א מענטש צו זאגן אז ער איז אן ערד-ארבעטער, און אפילו צו זאגן אז ער איז אן עבד, א מקנת כסף וואס מען האט געקויפט צו ארבעטן, ווי איידער צו זאגן "איך בין א נביא". ביז אזא מאס וועט עס זיין א שרעקליכער ביזיון פאר די נביאי השקר מודה צו זיין אין זייער נבואה, אז ער וועט ענדערש וועלן זאגן אז ער איז א פויער, ענדערש וועלן זאגן אז ער איז א קנעכט פון די יונגע יארן אן - אבי מען זאל אים נישט באשולדיגן אין נבואה.
וְאָמַר אֵלָיו מָה הַמַּכּוֹת הָאֵלֶּה בֵּין יָדֶיךָ וְאָמַר אֲשֶׁר הֻכֵּיתִי בֵּית מְאַהֲבָי׃ - און מען וועט צו אים זאגן: וואס זענען די דאזיגע קלעפ צווישן דיינע הענט? און ער וועט ענטפערן: דאס בין איך געשלאגן געווארן אינעם הויז פון מיינע ליבהאבער.
אבער מען וועט אים נישט איבערלאזן אזוי לייכט, נאר מען וועט אים פרעגן שווערע שאלות. ערקלערט דער מלבי"ם: די נביאי השקר, ווען זיי פלעגן נבואה'נען, פלעגן זיי זיך שניידן און פארוואונדן מיט שווערדן און שפייזן און שלאגן איינער דעם צווייטן כדי עס זאל רוען אויף זיי די רוח, און פארגאסן בלוט, אזוי ווי עס שטייט "ויתגודדו כמשפטם בחרבות וברמחים עד שפך דם עליהם". און ווען ער וועט לייקענען און זאגן אז ער איז נישט קיין נביא, וועט מען אים פרעגן: אויב דו ביסט נישט קיין נביא, וואס זענען די דאזיגע צייכענעס צווישן דיינע הענט, ביי דיינע עלנבויגנס? די וואונדן און קלאפ-צייכענעס ווייזן דאך קלאר אז דו ביסט געווען א נביא שקר, ווייל אזוי איז געווען זייער שטייגער.
און אויך דאָס וועט ער לייקענען און זאָגן: ניין, דאָס זענען נישט קיין צייכענס פֿון זיך שניידן פֿון נביאי שקר, נאָר קלעפּ וואָס איך בין געשלאָגן געוואָרן אין הויז פֿון מיינע ליבהאָבער - ווײַל איך בין נישט געגאַנגען אויפֿן גלײַכן וועג האָט מען מיך געשלאָגן. ווידער זעען מיר וויפֿל אַ מענטש וועט זיך מיִען צו לייקענען אַז ער איז אַ נביא: ער וועט בעסער וועלן זאָגן אַז מען האָט אים געשלאָגן פֿאַר אַן אויפֿפֿירונג וואָס איז נישט אויפֿן גלײַכן וועג, נאָר כּדי מען זאָל אים נישט באַשולדיקן אין נבואה. ווײַל ווער עס ווערט באַשולדיקט אין נבואת שקר - איז דאָס פֿאַר אים אַ גרויסע חרפה און אַן אייביקע כּלימה, לשון המלבי"ם.
חֶרֶב עוּרִי עַל־רֹעִי וְעַל־גֶּבֶר עֲמִיתִי נְאֻם ה' צְבָאוֹת הַךְ אֶת־הָרֹעֶה וּתְפוּצֶיןָ הַצֹּאן וַהֲשִׁבֹתִי יָדִי עַל־הַצֹּעֲרִים׃ - שווערד, דערוועק דיך קעגן מײַן פּאַסטעך און קעגן דעם מאַן מײַן געזעל, זאָגט ה' צבאות, שלאָג דעם פּאַסטעך און די שאָף זאָלן זיך צעשפּרייטן, און איך וועל אומקערן מײַן האַנט אויף די קליינע.
רש"י דערקלערט אַז די שווערד וועט חל זײַן אויף עשׂו, וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט אים באַאויפֿטראַגט אויף די שאָף פֿון זײַן גלות. עשׂו איז ווי אַ פּאַסטעך וואָס דער אויבערשטער האָט איבערגעגעבן אין זײַן האַנט כּלל ישׂראל, און אַנשטאָט צו היטן די שאָף האָט ער זיי געפּלאָגט, געפּיניקט, גערודפֿט און געהרגעט פֿון זיי. דערפֿאַר "חרב עורי" - זאָל זיך די שווערד דערוועקן אויף דעם וואָס איך האָב באַאויפֿטראַגט אויף די שאָף פֿון מײַן גלות.
און מען דאַרף באַמערקן: אין אונדזערע געדרוקטע ספֿרים שטייט אין רש"י "על אותו שהפקדתי על צאן גלותי", אָן צו דערמאָנען עשׂו, און אויך ווײַטער "הך את הרועה - את מלך מואב הרשעה". אָבער די האַנט פֿון דער צענזור איז געפֿאַלן אויף רש"י, און אין יעדן אָרט וווּ עשׂו אָדער רומי איז דערמאָנט געוואָרן האָבן זיי פֿאַרריכט און אויסגעמעקט. דער רד"ק, וואָס איז געווען פֿון די פֿריִערדיקע ראשונים, ציטירט רש"י אינעם אָריגינעלן נוסח: "על עשׂו שהפקדתי על צאן גלותי", און "הך את הרועה - את מלך רומי הרשעה". ווײַל רומי און עשׂו זענען דאָך אדום, און דאָס איז נישט געפֿעלן געוואָרן פֿאַר דער צענזור, האָט מען פֿאַרטוישט "רומי" אויף "מואב" - ווײַל מואב איז אַ פֿאָלק וואָס איז אונטערגעגאַנגען און עס איז נישטאָ קיין פּראָבלעם מיט זיי, אַבי מען זאָל נישט דערמאָנען רומי.
און ווער איז "גבר עמיתי"? רש"י טײַטשט: וואָס איך האָב אים באַהעפֿט צו מיר צו היטן מײַנע שאָף ווי מיר, און ווי אַ חבֿר צום אויבערשטן - כּביכול גלײַך צו אים אין דעם ענין, אַז איך היט מײַנע שאָף און ער איז ווי מײַן געזעל, וואָס איך האָב צו אים געזאָגט: קום און היט דו מײַנע שאָף. און די שווערד וועט זיך אויפֿוועקן און זאָגן "הך את הרועה" - שלאָג עשׂו, דעם מלך פֿון רומי הרשעה, פֿאַר דעם וואָס אַנשטאָט צו היטן האָט ער זיי געשלאָגן און געשעדיקט, און דער אויבערשטער וועט פֿאַרשניידן יענע פּאַסטוכער.
און דער רד"ק ברענגט אויך אַ ביאור בשם דעם אבן עזרא, אַז די דאָזיקע נבואה רעדט וועגן די פֿילע מלחמות וואָס וועלן זײַן בײַם קומען פֿון משיח בן יוסף. "רועי" - יעדער מלך פֿון די עכו"ם וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט אים געגעבן ממשלה איבער דער ערד, גייט מיט אַ געפֿיל אַז ער איז אַן אלוהות, ווי מיר האָבן געזען בײַ נבוכדנצר און בײַ חירם מלך צור און נאָך, וואָס האָבן געהאַלטן פֿון זיך ווי פֿון אַ געטליכקייט, און דערפֿאַר רופֿט ער אים "גבר עמיתי". לויט דעם איז נישט דער פּשט ווי רש"י, אַז ער האָט אים צוגעבונדן צו זיך צו היטן זײַנע שאָף, נאָר "עמיתי" דריקט אויס וואָס עס ליגט אין קאָפּ פֿון יענעם מלך: איך האָב אים באַשטימט צו פּאַשען ישׂראל, און אין זײַן קאָפּ איז ער שוין מײַן שותּף, אין זײַן קאָפּ איז ער שוין גאָט - דאָס איז דער דמיון וואָס דער מלך רעדט זיך אײַן. און דעמאָלט "הך את הרועה" - דער אויבערשטער וועט שלאָגן דעם פּאַסטעך און פֿאַרשניידן די וואָס קומען פֿון די גוים כּביכול צו פֿירן כּלל ישׂראל.
"ותפוצין הצאן" - אויך די שאָף וועלן זיך צעשפּרייטן, דאָס הייסט אַז זיי וועלן אַרויסגיין פֿון גלות. און ווער זענען "הצוערים"? דערקלערט דער מלבי"ם: די יונגע, דאָס זענען די כּהנים נאָך אים, וואָס פּלאָגן זיך פֿאַר זײַן כּבֿוד צו זײַן פּרושים ווי באַקאַנט. און אויך דאָ רעדט דער מלבי"ם ברמז, און זײַן כּוונה איז אויף די מאָנאַכן, יענע פּרושים וואָס זענען זיך מתנזר און הייראַטן נישט קיין פֿרויען און דערגלײַכן, און אויך אויף זיי זאָגט דער הקדוש ברוך הוא "והשיבותי ידי".
וְהָיָה בְכָל־הָאָרֶץ נְאֻם־ה' פִּי־שְׁנַיִם בָּהּ יִכָּרְתוּ יִגְוָעוּ וְהַשְּׁלִשִׁית יִוָּתֶר בָּהּ׃ - און עס וועט זײַן אין דעם גאַנצן לאַנד, זאָגט ה', צוויי חלקים אין איר וועלן פֿאַרשניטן ווערן און אויסגיין, און דער דריטער טייל וועט איבערבלײַבן אין איר.
זאָגט דער מלבי"ם: עס וועט זיך דערוועקן אַ שווערד פֿון איש ברעהו, און צוויי חלקים וועלן פֿאַרשניטן ווערן, און עס וועט נישט איבערבלײַבן נאָר אַ דריטל - און דאָס זענען די מאמיני האמונה האמיתית, וואָס זי וועט איבערבלײַבן מיט אירע גלייביקע. גיט אַכט אַז אויך דאָ שרײַבט דער מלבי"ם נישט בפירוש "די ייִדישקייט", נאָר "מאמיני האמונה האמיתית", און כּדי נישט אָנצוצינדן אַ מלחמה מיט די קריסטן האָט ער נישט געזאָגט אַז די קריסטן וועלן אונטערגיין. אָבער מיר וויסן אַז עס זענען דאָ דרײַ רעליגיעס, און אויב עס בלײַבט איבער אַ דריטל וואָס זענען די מאמיני האמונה האמיתית, מיינט דאָס אַז צוויי - די גלייביקע פֿונעם איסלאַם און די גלייביקע פֿונעם קריסטנטום - וועלן אונטערגיין, און די דריטע איז די וואָס וועט איבערבלײַבן.
דער רד"ק פֿון דער אַנדערער זײַט ברענגט דאָ צוויי פּרושים: טייל דערקלערן אַז אַ דריטל פֿון די באַוואוינער פֿונעם לאַנד וועלן איבערבלײַבן, און טייל דערקלערן אַז אַ דריטל פֿון די באַוואוינער פֿון דער וועלט וועלן איבערבלײַבן, דאָס הייסט אַז צוויי דריטל פֿון דער וועלטס באַפֿעלקערונג וועלן אונטערגיין. און דער רד"ק זאָגט אַז אויך פֿון די אומות העולם וועלן בלויז די גוטע איבערבלײַבן, די וואָס וועלן זײַן עובדי האל יתברך, און צוויי חלקים פֿון זיי וועלן פֿאַרשניטן ווערן: אַ טייל דורך דער שווערד, ווי מיר האָבן געזען אינעם פֿריִערדיקן פּסוק "חרב עורי", און אַ טייל "יגועו", דאָס הייסט דורך דבר און מגיפֿה. און די דריטע וואָס וועט איבערבלײַבן וועט בלײַבן אין ארץ החיים. און רש"י זאָגט: דער דריטער חלק וואָס וועט איבערבלײַבן וועלן זיך מגייר זײַן און בלײַבן לעבן, דאָס הייסט עס וועט מער נישט זײַן קיין מציאות פֿון גוים, נאָר די איבערגעבליבענע וועלן זײַן בגדר גרים.
וְהֵבֵאתִי אֶת־הַשְּׁלִשִׁית בָּאֵשׁ וּצְרַפְתִּים כִּצְרֹף אֶת־הַכֶּסֶף וּבְחַנְתִּים כִּבְחֹן אֶת־הַזָּהָב הוּא יִקְרָא בִשְׁמִי וַאֲנִי אֶעֱנֶה אֹתוֹ אָמַרְתִּי עַמִּי הוּא וְהוּא יֹאמַר ה' אֱלֹהָי׃ - און איך וועל ברענגען דעם דריטל אין פייער, און וועל זיי רייניגן אזוי ווי מען לייטערט דאס זילבער, און זיי בוחן זיין אזוי ווי מען בוחנט דאס גאלד; ער וועט רופן אין מיין נאמען און איך וועל אים ענטפערן, איך האב געזאגט מיין פאלק איז ער, און ער וועט זאגן ה' איז מיין גאט.
רש"י, לויט זיין שיטה, טייטשט אז דאס רעדט זיך פון מתגיירים: דער זעלבער דריטל פון די אומות וואס וועט בלייבן און זיך מגייר זיין, זיי זענען די וואס וועלן ליידן און טראגן די צרות פון חבלי משיח און די מלחמות פון גוג ומגוג צוזאמען מיט כלל ישראל. און פאר וואס? ווייל דאס וועט זיין זייער נסיון, וואו עס וועט אויסגעפרואווט ווערן צי זיי האבן זיך באמת באהאפטן צו עם ישראל מיט אן אמת'ע כוונה צו זיין שותפים מיט זיי, צי חלילה וועלן זיי צוריקגיין צו זייערע אלטע וועגן. און רש"י זאגט אז אסאך פון זיי וועלן אנפאנגס צוריקגיין צו זייערע שלעכטע וועגן און זיך צוזאמענשטעלן מיט גוג. קומט אויס אז דאס וועט זיין אן אמת'ער מבחן, און דערפאר שטייט "והבאתי את השלישית באש וצרפתים" - עס וועט דא זיין א צירוף און בירור, ווער עס האט זיך באמת מגייר געווען, און ווער עס האט זיך נאר מגייר געווען כדי צו באקומען שוץ אינאיינעם מיט עם ישראל. און דעמאלט "הוא יקרא בשמי ואני אענה אותו", אז ווען ער וועט דאווענען וועט ער מתפלל זיין צום אייבערשטן און זאגן "ה' אלוהי", און נישט צו זיינע פריערדיגע געטער. ביז אהער רש"י.
דער מלבי"ם ווידער פארטייטשט אז "והבאתי את השלישית באש" גייט ארויף אויפן דריטל פון בני ישראל וואס וועט איבערבלייבן: איך וועל זיי ברענגען אין פייער פון ייסורים כדי זיי אויסצולייטערן פון די סיגים, אזוי ווי א צורף וואס פירט דורך דאס פייער. "ובחנתים" - דאס איז נאך א מדריגה, אז נאכדעם וואס מען נעמט אראפ די סיגים קומט נאך א בחינה צו זען צי זיי זענען געהעריג אויסגעלייטערט געווארן, אזוי ווי מען פארהערט און פרואווט דאס גאלד, וואס מען שמעלצט און לייטערט מער ווי זילבער. און צום סוף וועלן איבערבלייבן בלויז די צדיקים גמורים.
און ווער זענען די צדיקים גמורים? "הוא יקרא בשמי ואני אענה אותו" - אזא צדיק וואס ווען ער וועט מתפלל זיין צו מיר, וועט זיין תפילה תיכף אנגענומען ווערן. "אמרתי עמי הוא והוא יאמר ה' אלוהי" - א מענטש וואס וועט זוכה זיין צו אן אמת'ע קרבת אלוקים, וואס וועט מקבל זיין אויף זיך מלכות שמים בשלמות, און בלויז "ה' אלוהי", אן קיין שום פרעמדע אפגאטערייען און אן אנדערע אמונות און פאלשע דעות. דאס וועט זיין דער צירוף און די בחינה לעתיד לבוא.
און גדולי ישראל זאגן שוין אז דאס זענען די נסיונות פון אונזער דור. מיר געפינען זיך אין א דור פון צירוף, בירור און ליבון, א דור וואס מען בוחן אין הימל צי מיר זענען לה', צי חלילה איז דער מענטש צוגעבונדן צו אלע שטותים און אלע הבלים, און ער גלייבט אינעם קדוש ברוך הוא אבער גלייכצייטיג אין נאך טויזנט און איין אנדערע זאכן. גייט דער מענטש מיט גדולי ישראל, צי גייט ער מיט זיין סמארטפאן? וואו געפינט ער זיך באמת? מיט דעם וועט מען בוחן זיין דעם מענטש, און לעתיד לבוא וועט ער נישט האבן קיין שום ענטפער צו פארענטפערן פארוואס ער האט געהאלטן א נישט-כשר'ן פלאפאן.
און דאס איז דער גרויסער קושי פון דעם דור, וואס דער מענטש שפירט אז ער מוז עס האבן און ער קען נישט אן דעם. און פאר צען יאר צוריק האסטו זיך דאך פיין מסדר געווען אן דעם, געלעבט און איבערגעלעבט ברוך ה'. און עס זענען דא היינט מענטשן וואס האלטן בכלל נישט קיין פלאפאן, אפילו נישט קיין כשר'ן. הרב יצחק יוסף האט געזאגט אז ווען ער האלט א פלאפאן שטערט עס אים, און דערפאר גייט ער אן קיין שום פלאפאן. מיר זענען טאקע נישט אויף די מדריגות, און מען האט אונז מסדר געווען א כשר'ן מכשיר, אבער דוקא דערפאר איז נישטא קיין תירוץ זיך צו פארנעמען מיט זאכן וואס זענען נישט כשר. דאס איז א דור פון צירוף, בירור און ליבון, און אין דעם דור שטעלט דער מענטש פעסט צו וועלכן צד ער באלאנגט: צי זענען מיר פון די עובדי ה', צי חס ושלום פאַרקערט.
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיטן קוואל וואסער וואס ווערט געעפנט פאר בית דוד און פאר די יושבי ירושלים - כפשוטו א קוואל פון מים חיים פאר מי חטאת און פאר די אפר פרה אדומה, און אלס משל די וואסערן פון דעת און דער טייך פון תורה און אמונה וואס רייניגן פון דער טומאה פון נארישקייט און פון פאלשע אמונות, וואס וועלן זיך צעשפרייטן אנפאנגס נאר אין ירושלים און שפעטער איבער דער גאנצער ערד. דערנאך שילדערט דער נביא דאס אויסראטן די עבודה זרה און די נביאי השקר, ביז דער נביא אליין וועט זיך שעמען מיט זיין נבואה און וועט ענדערש וועלן אנגערופן ווערן א פעלד-ארבעטער אדער אן עבד, אבי נישט גערופן ווערן קיין נביא. און צום סוף קומט די נבואה פונעם שווערד אויפן פאסטוך, דער אומקום פון צוויי דריטל און דאס איבערבלייבן פונעם דריטל, וואס וועט אריבערגיין דאס פייער פון צירוף און די בחינה פון גאלד ביז עס וועלן איבערבלייבן בלויז די צדיקים גמורים, וואס וועלן רופן אין נאמען פון ה' און ווערן גלייך געענטפערט. און דאס איז אויך דער נסיון פון אונזער דור - א דור פון צירוף, בירור און ליבון. דער אייבערשטער זאל אונז זוכה זיין אים צו דינען בלבב שלם, אמן ואמן.