פרק י"ב אין זכריה הייבט אן א נייע שטאפל אין ספר. ביז יעצט האבן די נבואות גערעדט איבער דעם וואס עס וועט זיין בימי בית שני, און פון דא און ווייטער ביזן סוף פונעם ספר איז דער נביא מתנבא אויף אחרית הימים און אויף מלחמת גוג ומגוג: ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא וועט מתקן זיין די וועלט במלכות שדי און ברענגען דעם מענטש צו זיין שלמות. מיר וועלן לערנען דעם פרק בעיקר לויטן מלבי"ם, און לעבן אים וועלן מיר זען א צווייטן מהלך אין די מפרשים, פון רש"י און דעם תרגום, ווייל במשך דעם גאנצן פרק וועט נאכאמאל און נאכאמאל ארויפקומען די שאלה וואס איז דער פלאץ פון "יהודה" אין דער פרשה פון דער מלחמה.
מַשָּׂא דְבַר־יְהֹוָה עַל־יִשְׂרָאֵל נְאֻם־יְהֹוָה נֹטֶה שָׁמַיִם וְיֹסֵד אָרֶץ וְיֹצֵר רוּחַ־אָדָם בְּקִרְבּוֹ׃ - די משא פון דבר ה' אויף ישראל, די רייד פון ה', וואס שפרייט אויס דעם הימל, גרינדעט די ערד, און פארעמט דעם מענטשנס גייסט אינעווייניג אין אים.
דער נביא שטעלט פאראויס און זאגט אז די זאך איז א נאום ה', און ער באשרייבט דעם הקדוש ברוך הוא מיט דריי שבחים: נוטה שמים, ויוסד ארץ, ויוצר רוח אדם בקרבו. פרעגט דער מלבי"ם: וואס איז דער שייכות צווישן דעם באשאף פון דעם מענטשנס גייסט אינעווייניג אין אים, און דעם אויסשפרייטן דעם הימל און גרינדן די ערד? און ער ענטפערט, אז די רוח פונעם מענטש אינעווייניג אין זיין גוף איז אליין דער חיבור און דער קשר צווישן הימל און ערד. דער גוף שטאמט פון דער ערד, עפר מן האדמה, און די רוח קומט פון הימל, פון די עליונים. קומט אויס אז דער מענטש איז באשאפן געווארן ווי אן עולם קטן אין דער פארעם פונעם עולם הגדול.
און עס האבן שוין געשריבן די פריערדיגע אז דער מענטש איז אן עולם קטן, דאס הייסט אין דער געשטאלט פונעם עולם הגדול, נאר אין קליין. פונקט ווי דער עולם הגדול נעמט ארום הימל און ערד, א רוחניות'דיגע זאך און א גשמיות'דיגע זאך, אזוי אויך דער מענטש: דער גוף איז דאס גשמיות און די נשמה איז דאס רוחניות, און אלעס ווערט נכלל אין אים. און וויבאלד דער מענטש איז צוזאמענגעשטעלט פון אלעס וואס עס געפינט זיך אין דער וועלט, סיי פון גשמיות און סיי פון רוחניות, האט ער דערפאר א שליטה און א כוח הפעולה אין אלעס וואס איז פאראן אויף דער וועלט. ווי מיר האבן ברייט געלערנט אין שערי קדושה, איז דער מענטש די איינציגע באשעפעניש וואס נעמט ארום אין זיך אלע עולמות אינאיינעם, און דער טעם דערפון איז כדי אז בכוח פון דעם זאל ער האבן א כוח הפעולה אין אלע עולמות כולם.
און אזוי ווי עס איז אזוי, האט דער מענטש א תפקיד אין דער בריאה, און זיין גאנץ לעבן גייט ער צו דער שלמות מוציא צו זיין זיין תפקיד מכוח אל הפועל. און הקדוש ברוך הוא טראכט מחשבות לבלתי ידח ממנו נידח, ווי אזוי צו ברענגען דעם מענטש צו זיין שלמות - און דאס איז פונקטליך דער ענין מיט וואס אונזער פרק וועט זיך פארנעמען.
רש"י, ווידער, ערקלערט אז דער פסוק קומט צו פארענדיגן דעם ענין וואס דער נביא האט אנגעהויבן מיט דער פורענות פון די וואס עסן אויף ישראל, וואס דאס איז בבל, ווי רש"י פארטייטשט לויט תרגום יונתן. און יעצט קומט ער צו פארענדיגן די פורענות פון די איבעריגע אומות, און צו רעדן איבער די אומות וואס וועלן קומען אייננעמען ארץ ישראל און איבער דעם מפלה וואס זיי וועלן האבן.
הִנֵּה אָנֹכִי שָׂם אֶת־יְרוּשָׁלִַם סַף־רַעַל לְכׇל־הָעַמִּים סָבִיב וְגַם עַל־יְהוּדָה יִהְיֶה בַמָּצוֹר עַל־יְרוּשָׁלִָם׃ - זע, איך מאך ירושלים פאר א כלי פון טוימלניש פאר אלע פעלקער ארום, און אויך אויף יהודה וועט עס זיין אין דער באלאגערונג אויף ירושלים.
דער ענין פון גוג ומגוג ווערט דערמאנט אויף צוויי ערטער: אין יחזקאל (פרקים ל"ב, ל"ז, ל"ח) און דא ביים סוף פון ספר זכריה. עס ווערט מבואר אינעם מלבי"ם, אז אין אחרית הימים וועט קומען דאס חיל פון גוג ומגוג, וואס דאס זענען די אומות פון אדום, כדי צו פארכאפן ירושלים פון די הענט פון די ישמעאלים. דאס הייסט, די הערשער דא אין יענער צייט וועלן זיין די ישמעאלים, און די פעלקער פון אייראפע, און מעגליך אויך אמעריקע בתוכם, וועלן קומען מלחמה האלטן קעגן זיי. און דאס וואס וועט פאסירן בפועל איז אז די מלחמה וועט זיך אויסדרייען דערצו אז זיי וועלן הארגענען איינער דעם צווייטן, און ה' וועט קעמפן קעגן זיי ביידע אויף אלע שלעכטס וואס זיי האבן געטון פאר עם ישראל: אויף דעם וואס זיי האבן מחריב געווען דעם בית המקדש און אויף דעם וואס זיי האבן געפייניגט כלל ישראל אין זייער גלות. הקדוש ברוך הוא וועט מאכן שפטים סיי אין די אדומיים און סיי אין די ישמעאלים, דורך דעם וואס זיי וועלן קעמפן איינער קעגן דעם צווייטן.
"סף רעל" - א כוס פון רעל. אלע פעלקער וועלן טרינקען דערפון און צוקומען צו שיכרות און שוידער. מיט פשוט'ע ווערטער: ירושלים וועט זיי זיין צום שאדן. די פעלקער וועלן קומען און קעמפן דא אויף ירושלים, אבער די זאך וועט זיי זיין צום אונטערגאנג, און אנשטאט איר איינצונעמען וועלן זיי אויסהארגענען איינער דעם צווייטן.
רש"י איז מדייק דעם לשון: "סף" איז א כלי, ווי עס שטייט "בדם אשר בסף". און "רעל" מיינט נישט קיין טויטליכער משקה ווי מיר זענען געוואוינט, נאר א שיממון, א פארשטאפונג פונעם הארץ און די אברים, ווען זיי האבן נישט קיין כוח, ווי א מענטש וואס איז פארדעקט מיט א קלייד. דאס איז א לשון פון איינוויקלען, מלשון רעלה - "העטרות והרעלות", "מדיות יוצאות רעולות", "הברושים הורעלו". א רעלה פארדעקט דאס פנים, און אזוי איז דא דער רעל א פארשטאפונג וואס נעמט ארום דאס הארץ און די אברים און נעמט אוועק יעדע כוח הפעולה און די מעגליכקייט זיך צו באוועגן. הקדוש ברוך הוא וועט זיי פארשטאפן אזוי אז זיי וועלן גארנישט קענען טון.
און אט ווערט אינעם פסוק דערמאנט יהודה פאר זיך אליינס: "וְגַם עַל־יְהוּדָה יִהְיֶה בַמָּצוֹר עַל־יְרוּשָׁלִָם". דער לשון איז שווער: אויב דער באלאגער וועט אויך זיין אויף יהודה, וואלט ער דאך געדארפט זאגן "וגם על יהודה יהיה המצור בירושלים" (און אויך אויף יהודה וועט זיין דער באלאגער אין ירושלים). און נאך מער, פארוואס אפצוטיילן יהודה פון ירושלים - זענען דען די יושבי ירושלים נישט קיין יהודה? דא הייבן זיך אן צוויי וועגן וואס וועלן אונז באגלייטן דורכאויס דעם גאנצן קאפיטל.
דער מלבי"ם ערקלערט: איידער זיי וועלן באלאגערן ירושלים, וועלן זיי באלאגערן יהודה. דער ראיאן פון יהודה איז א גאר ברייטער שטח אויסער ירושלים, און לכתחילה וועלן זיי לייגן א באלאגער אויף אים. און דער רד"ק לייגט צו אז זייער ציל וועט זיין אנצוקומען קיין ירושלים, ווייל זיי וועלן זאגן: אין דעם מאמענט וואס מיר וועלן אייננעמען ירושלים, וועט דאס גאנצע לאנד פארכאפט ווערן אונטער אונז גאר גרינג. דערפאר וועט זייער הויפט ציל זיין ירושלים, נאר קודם וועלן זיי קומען אויף יהודה, און וועלן אנטאן פאר אידן אין יהודה אינדרויסן פון ירושלים פילע און ביטערע צרות.
רש"י טייטשט אנדערש: "וגם על יהודה" מיינט אז די אומות העולם וועלן צווינגען יהודה זיך אנצו Mimic צוזאמענשטעלן מיט זיי אינעם באלאגער אויף ירושלים. זיי וועלן צווינגען די בני יהודה צו קומען מיט זיי פלייצע ביי פלייצע צו באלאגערן ירושלים קעגן זייער ווילן, און עס קומט אויס אז יהודה שלאגט זיך קעגן זייערע אייגענע ברידער. דאס הייסט: חוץ די אומות, וועט אויך יהודה צוגעגעבן ווערן און באלאגערן ירושלים; בית דוד וועלן זיין אינעווייניג, און די עכו"ם וועלן זיי באלאגערן פון אינדרויסן, און די בני יהודה בעל כורחם צוזאמען מיט זיי. און אזוי ברענגט ער פונעם תרגום יונתן.
וְהָיָה בַיּוֹם־הַהוּא אָשִׂים אֶת־יְרוּשָׁלִַם אֶבֶן מַעֲמָסָה לְכׇל־הָעַמִּים כׇּל־עֹמְסֶיהָ שָׂרוֹט יִשָּׂרֵטוּ וְנֶאֶסְפוּ עָלֶיהָ כֹּל גּוֹיֵי הָאָרֶץ׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, וועל איך מאכן ירושלים פאר א שווערע לאסט-שטיין פאר אלע פעלקער, אלע וואס לאדן זיך מיט איר וועלן צעקראצט ווערן, און אלע פעלקער פון דער ערד וועלן זיך איינזאמלען קעגן איר.
קעגן די גוים וואס וועלן קומען באלאגערן ירושלים וועלן שטיין די וואס געפינען זיך דא, די בני ישמעאל, וואס ירושלים וועט אין יענער צייט זיין אין זייערע הענט. זיי וועלן וועלן כביכול טראגן ירושלים אויף זייערע פלייצעס, דאס הייסט זי איבערלאזן אונטער זייער הערשאפט. דאס איז א משל'דיגער אויסדרוק, ווייל ס'איז דאך נישט קיין פשוט'ע משא וואס מען שלעפט אויפן פלייצע, נאר ווי א משל: די דאזיגע משא איז שווער, ווי א שטיין פון א לאסט וואס א מענטש טראגט אויף זיין פלייצע, און פון איר גרויס וואג און שארפקייט צעקראצט זי די פלייצע. "כל עומסיה שרוט ישרטו" - ווער ס'וועט שלעפן ירושלים, דאס הייסט די בני ישמעאל, וועט צעקראצן זיין פלייש ווי איינער וואס טראגט א משא וואס איז שווערער ווי צו דערטראגן.
און וואס איז די סיבה? "ונאספו עליה כל גויי הארץ" - וויבאלד די חיל פון גוג ומגוג וועלן זיך אלע איינזאמלען זי איינצונעמען פון דער האנט פון די ישמעאלים וואס טראגן איר אויף זייער פלייצע, וועט דאס זיין א גרויסער קראץ פאר די בני ישמעאל. דער היזק וואס וועט זיי געשען אלס תוצאה פון זייער ווילן אנצוהאלטן ירושלים מיט אלע כוחות וועט זיין ריזיג, דורך די בני גוג וואס וועלן קומען קעמפן קעגן זיי.
און גיב אכטונג אויפן דקדוק הלשון: די ישמעאלים רופט ער אן "עמים" - "אבן מעמסה לכל העמים", און די וואס זאמלען זיך אן קעגן זיי רופט ער אן "גוים" - "ונאספו עליה כל גויי הארץ". דער מלבי"ם לערנט אז דער אויסדרוק "עם" איז תמיד בעסער און חשוב'ער פון "גוי": א "עם" איז אן אויסגעארבעטע אומה, מיט א מלוכה און סדר, בשעת א "גוי" איז א געמיש און א צונויפלאף פון אומות. דערפאר: די וואס וועלן זיך צונויפקומען אויף זיי צום ערשט וועלן זיין פון די פשוט'סטע און נידעריגסטע, און דעמאלט וועלן די מלכים פון די ישמעאלים, וואס זענען בגדר א "עם", קעמפן קעגן זיי.
בַּיּוֹם הַהוּא נְאֻם־יְהֹוָה אַכֶּה כׇל־סוּס בַּתִּמָּהוֹן וְרֹכְבוֹ בַּשִּׁגָּעוֹן וְעַל־בֵּית יְהוּדָה אֶפְקַח אֶת־עֵינַי וְכֹל סוּס הָעַמִּים אַכֶּה בַּעִוָּרוֹן׃ - אין יענעם טאג, זאגט דער אויבערשטער, וועל איך שלאגן יעדן פערד מיט פארוואונדערונג און שרעק און זיין רייטער מיט משוגעת, און אויף בית יהודה וועל איך עפענען מיינע אויגן, און יעדן פערד פון די פעלקער וועל איך שלאגן מיט בלינדקייט.
אלעס דא איז מאת ה'. דער קדוש ברוך הוא וועט אנמאכן א מלחמה צווישן די אומות וואס זענען געקומען באלאגערן ירושלים, און זיי וועלן שלאגן איינער דעם צווייטן. קעגן די נידעריגע גוים וואס גייען ארויף איינצונעמען ירושלים זאגט דער אויבערשטער: "אכה כל סוס בתימהון". זיי רייטן אויף פערד, און א פערד וואס איז נישט קאנצענטרירט צום ציל ווערט אן אומגליק פאר זיין רייטער: אמאל ווארפט ער אראפ דעם רייטער צוריקצוס, אמאל לויפט ער נישט אין דער ריכטיגער ריכטונג, און אמאל שטייט ער פארוואונדערט און קעמפט נישט. און נישט בלויז דאס, נאר אויך דעם רייטער וועט דער אויבערשטער שלאגן מיט משוגעת: פונקט ווי א משוגענער טוט זאכן לויט דעם כוח הדמיון און נישט לויטן ראט פונעם שכל, אזוי אויך וועט זייער גאנצע פארזאמלונג צו קעמפן אויף ירושלים און קעגן די בני ישמעאל וואס הערשן דערין זיין אן קיין שכל און אן קיין מסודר'דיגן תכלית.
און ווידער ווערט דא דערמאנט "בית יהודה", און ווידער די צוויי וועגן. לויטן מלבי"ם רעדט זיך דא פון בית יהודה וואס געפינען זיך אין יענער צייט אין גלות אדום. אין יענע צייטן וועט נאך נישט גאנץ כלל ישראל זיין אין ירושלים, און א טייל פון זיי וועלן נאך זיין אין גלות אדום, און דער אויבערשטער זאגט: איך וועל עפענען מיינע אויגן אויף זיי כדי זיי זאלן דארט נישט פארלוירן גיין. ווייל די בני אדום קומען דאך מלחמה האלטן אויף ירושלים, און דאס קען ברענגען א גרויסן שאדן פאר די גלות-אידן צווישן זיי.
און ווי עס איז באוואוסט און מפורסם, ווען עס זענען דא געווען מלחמות קעגן ישראל, אין תש"ח, אין דער מלחמת ששת הימים און אין מלחמת יום הכיפורים, האבן די אידן וואס האבן זיך געפונען צווישן די אומות, ביי די אראבישע פעלקער, אין פרס, אין עיראק, תמיד געליטן. זיי זענען געווען א ציל פאר פיילן און בליסטראות, און די המונים האבן דאס גענוצט אלס א וועג זיך צו נוקם זיין אין זיי. הגם די הערשער האבן תמיד געפרואווט צו ווייזן א שיין פנים ווי כאילו זיי היטן אויף די אידן אלס זייערע אונטערטאנען און פילן אן אחריות צו זיי, אבער מיר אלע ווייסן פון די פאגראמען, רדיפות און רציחות, ביז גאר א גאנצן רויב און צונעמען אלע זייערע פארמעגנס. ווי עס זאל נאר נישט זיין, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל זיי היטן. דאס איז די הבטחה "ועל בית יהודה אפקח את עיניי" - א שמירה אויף די אידן וואס זענען אין גלות צווישן די עמי אדום.
און דער סוף פונעם פסוק איז לכאורה שווער צו פארשטיין: "וכל סוס העמים אכה בעיוורון" - עס שטייט דאך שוין "אכה כל סוס בתימהון ורוכבו בשיגעון"? ערקלערט דער מלבי"ם אז דא קערט ער זיך צוריק צו "העמים", וואס דאס זענען בני ישמעאל, די וואס ירושלים איז אונטער זייער האנט. לכתחילה האט ער גערעדט וועגן די וואס קומען אייננעמען, בני אדום, און יעצט אויף די פערד פון בני ישמעאל וואס הערשן איבער ירושלים: איך וועל זיי שלאגן מיט בלינדקייט ביז זיי וועלן נישט זען קעגן וועמען זיי שלאגן זיך, און זיי וועלן הארגענען איינער דעם צווייטן. דאס איז די אנדרלמוסיא וואס וועט דא הערשן: א מלחמה צווישן בני אדום און בני ישמעאל, און אפילו צווישן זיך אליין, בשעת כלל ישראל וועט נישט זיין קיין שותף דערצו.
וואס וועט זיין דער מצב פון כלל ישראל? מיר האבן שוין גערעדט ביים לערנען ספר יחזקאל אז מיר האבן צוויי נבואות וואס זעען אויס ווי א סתירה: מחד גיסא רירט די מלחמה אונז בכלל נישט אן און מיר וועלן נישט געשעדיגט ווערן, און מאידך גיסא שטייט "ונשסו הבתים והנשים תשכבנה... ויצא חצי העיר בגולה", גאר שווערע אויסדרוקן. און דער תירוץ איז אז צוויי וועגן ליגן פאר אונז, און זיי זענען תלוי אינעם מצב פון כלל ישראל. אויב עם ישראל וועט זיין אויף א הויכער מדרגה, וועט אלעס וואס פאסירט זיין בלויז צווישן די פעלקער און וועט אונז נישט אנרירן. און אויב וועלן זיי זיין אויף א נידעריגער מדרגה, וועט דאס וואס פאסירט חס ושלום אויך טרעפן כלל ישראל.
און אזוי אויך געפינען מיר ביי צוויי אופנים פון גאולה: "וארו עם ענני שמיא" פון איין זייט, און "עני ורוכב על חמור" פון דער צווייטער זייט. און חז"ל האבן שוין מחלק געווען צווישן "זכו" און "לא זכו", און "זכו" מיינט נישט דא ווי א גורל, נאר מלשון הזדככות, ריינקייט. אויב וועלן זיי זיין אויסגעלייטערט און ראוי, וועט משיח קומען מן השמים, "וארו עם ענני שמיא"; און אויב לא זכו, וועט ער קומען חלילה אויף דער נידעריקערער מדרגה, און דעמאלט קען זיין א היזק אויך פאר כלל ישראל.
רש"י, לויט זיין מהלך, ערקלערט אז דער ענין פון בית יהודה דא איז אז מען וועט זיי ברענגען בעל כורחם דורך די עמי אדום צו מלחמה האלטן קעגן ירושלים. און אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא "ועל בית יהודה אפקח עיניי": זאלסט נישט מיינען אז איך וועל זיי משפט'ן ווי א טייל פון די אדומים, בשום אופן נישט. וויבאלד איך ווייס אז זיי זענען געקומען בעל כורחם, וועל איך עפענען אויף זיי מיינע אויגן זיי צו באשיצן פון דער מכה. עס וועט זיין פון מיין זייט א קלארער חילוק צווישן די גוים וואס זענען געקומען מלחמה האלטן קעגן ירושלים און צווישן יהודה וואס זענען געקומען בעל כורחם.
וְאָמְרוּ אַלֻּפֵי יְהוּדָה בְּלִבָּם אַמְצָה לִי יֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלִַם בַּיהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵיהֶם׃ - און די שרי יהודה וועלן זאגן אין זייער הארץ: עס איז מיר א שטארקייט די איינוואוינער פון ירושלים, דורך ה' צבאות זייער גאט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דעמאלט וועט אויפשטיין משיח בן יוסף און בני יהודה וועלן זיך שטארקן. לויט זיין מהלך, קומען בני יהודה נישט צו קעמפן קעגן ירושלים, נאר די פעלקער וועלן קודם אנפאלן אויף יהודה און ערשט נאכדעם וועלן זיי וועלן קומען קיין ירושלים. און חז"ל זאגן אז דריי מאל איז גוג עתיד צו קומען אויף ארץ ישראל: דאס ערשטע מאל ווערט געזאגט אז דער אויבערשטער וועט שלאגן יעדן פערד מיט בלינדקייט, און אין די צוויי לעצטע מאל ווערט געברענגט אז בני יהודה וועלן זיך שטארקן, און די אלופי יהודה וועלן זאגן אין זייער הארץ אז די יושבי ירושלים, וואס זענען צדיקים און בעלי מעלה, וועלן מגין זיין אויף זיי מיט זייערע תפילות און צדקות. דאס איז "אמצה לי יושבי ירושלים" - מיט זייערע מעשים טובים וועלן זיי אונז געבן מוט און כח, בכח פון זייער בטחון אין ה' צבאות זייער גאט, און זייערע זכותים וועלן מגין זיין אויף אונז.
און רש"י, לויט זיין שטייגער, ערקלערט אז בני יהודה ווערן דא דערמאנט אין דעם קאנטעקסט וואס זיי זענען געקומען בעל כורחם צו שלאגן זיך קעגן ירושלים. און זיי זאגן צו זיך אליין: די יושבי ירושלים ווייסן דאך אז מיר זענען דא בעל כורחנו, און דעריבער אדרבה, זיי וועלן זיך אנשטרענגען אין זייער תפילה מתפלל צו זיין פאר אונז אז דער אויבערשטער זאל אונז ראטעווען. געווענליך ווען מען קעמפט, איז מען מתפלל אז דער גאנצער חיל פונעם שונא זאל איבערגעגעבן ווערן אין זיין האנט און אינגאנצן אונטערגעווארפן ווערן, אבער דא, היות אין דעם שונא'ס חיל געפינען זיך אויך זייערע ברידער בני יהודה, וועלן די יושבי ירושלים מתפלל זיין אז בני יהודה זאלן געראטעוועט ווערן און בלויז די שונאים זאלן אריינפאלן אין זייערע הענט. דאס איז "אמצה לי יושבי ירושלים" - זיי וועלן זיך אנשטרענגען מתפלל צו זיין אז מיר זאלן געהיטן ווערן און נישט פאלן ביים שווערד.
בַּיּוֹם הַהוּא אָשִׂים אֶת־אַלֻּפֵי יְהוּדָה כְּכִיּוֹר אֵשׁ בְּעֵצִים וּכְלַפִּיד אֵשׁ בְּעָמִיר וְאָכְלוּ עַל־יָמִין וְעַל־שְׂמֹאול אֶת־כׇּל־הָעַמִּים סָבִיב וְיָשְׁבָה יְרוּשָׁלִַם עוֹד תַּחְתֶּיהָ בִּירוּשָׁלִָם׃ - אין יענעם טאג וועל איך מאכן די שרי יהודה ווי א בעקן פון פייער צווישן ביימער און ווי א פאקל פייער צווישן גארבן, און זיי וועלן פארצערן אויף רעכטס און אויף לינקס אלע פעלקער ארום, און ירושלים וועט ווייטער זיצן אויף איר ארט אין ירושלים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז עס וועט זיין צווישן זיי אן אינערליכע מלחמה, און צוויי משלים זענען דא. "כיור" איז נישט קיין כיור ווי די כיורות פונעם בית המקדש, נאר ווי א כירה, דער ארט וואו מ'שטעלט דאס פייער. הקדוש ברוך הוא וועט ברענגען דאס חיל פון גוג ומגוג קיין ארץ ישראל כדי זיי זאלן דארט פארברענט ווערן, פונקט ווי מ'ברענגט די האלץ צו דער כירה וואו מ'באקט און מ'קאכט: מ'ברענגט דאך די האלץ צום פייער. אזוי וועט דער אויבערשטער ברענגען די לייט פון גוג צו דער כירה, צום ארט וואו זיי וועלן פארברענט ווערן.
און פון דער אנדערער זייט "וכלפיד אש בעמיר": דעם פאקל נעמט מען און מ'ווארפט אים אהין וואו עס געפינט זיך דער שטרוי. מ'ברענגט נישט דעם שטרוי צום פאקל, נאר דעם פאקל צום שטרוי. אנדערש ווי די האלץ, וואס מען ברענגט זיי צום פייער אין דער כירה, דא איז עס פארקערט. און אזוי וועלן די ישמעאלים פארברענט ווערן אויף זייער ארט: זיי וועלן זיך נישט רירן פון זייער ארט, ווייל זיי זענען דאך דא, און דער אויבערשטער וועט ווארפן אויף זיי א פאקל זיי צו פארברענען אויף זייער פלאץ. און דאס איז וואס שטייט "ואכלו על ימין ועל שמאל", פון ביידע זייטן: סיי פון די וואס קומען אייננעמען וואס זענען בני אדום, און סיי פון די וואס געפינען זיך דא וואס זענען בני ישמעאל.
"וישבה ירושלים עוד תחתיה בירושלים" - דאס מאל וועלן זיי גארנישט אנקומען ביז ירושלים צו באלאגערן אויף איר. מיר האבן געזאגט אז גוג וועט קומען דריי מאל, און לכתחילה וועט ער נישט אנקומען קיין ירושלים נאר בלויז קיין יהודה. ערשט ביים דריטן מאל וועט ער באווייזן אנצוקומען ממש קיין ירושלים, ווי מיר וועלן זען אין קאפיטל י"ג: "ונלכדה העיר". און אזוי ערקלערט דער מלבי"ם אין יחזקאל קאפיטל ל"ט, אז בלויז ביים דריטן מאל וועט גוג ומגוג באווייזן אנצוקומען קיין ירושלים. און אויף די ערשטע מאלן שטייט אז ירושלים וועט זיצן אונטער זיך, אויף איר ארט, אן דעם וואס גוג זאל באווייזן אריינצודרינגען אין איר.
און פארוואס דאפלט עס "עוד תחתיה בירושלים"? האט זי דען אן אנדער פלאץ וואו צו זיצן? איר וועט זיך וואונדערן צו הערן אז יא. לויט דעם וואס מיר האבן געלערנט אין יחזקאל קאפיטל מ"ח, וועט לעתיד לבוא ירושלים זיך דערווייטערן פון איר היינטיגן ארט פינף און פערציג מיל אויף דרום צו, און דארט וועט זיין די שטאט, בעת דער ארט וואו ירושלים זיצט היינט וועט זיין מיוחד בלויז פאר כהנים און פארן בית המקדש. דערפאר זאגט דער נביא: אין דער מלחמה פון גוג וועט עס נאך נישט אזוי זיין, נאר "וישבה ירושלים עוד תחתיה" - וואו? "בירושלים", אויף איר ערשטן פלאץ. די שינוי המקום וועט ערשט זיין נאכדעם וואס עס וועלן זיך ענדיגן אלע מלחמות, און דעמאלט וועט זיך ירושלים פארברייטערן אויף דרום צו און זיצן אונטער זיך נישט אויף איר היינטיגן פלאץ.
וְהוֹשִׁעַ יְהֹוָה אֶת־אׇהֳלֵי יְהוּדָה בָּרִאשֹׁנָה לְמַעַן לֹא־תִגְדַּל תִּפְאֶרֶת בֵּית־דָּוִיד וְתִפְאֶרֶת יֹשֵׁב יְרוּשָׁלִַם עַל־יְהוּדָה׃ - און דער אויבערשטער וועט ערשט העלפן די געצעלטן פון יהודה, כדי ס'זאל זיך נישט גרויסן די תפארת פון בית דוד און די תפארת פונעם איינוואוינער פון ירושלים איבער יהודה.
ווידער ווערט דערמאנט יהודה, און ווידער די צוויי ביאורים. דער מלבי"ם ערקלערט: ביים ערשטן מאל וואס גוג וועט קומען וועט ער נישט באווייזן אנצוקומען קיין ירושלים נאר בלויז צו די הרי יהודה, און דארט וועט ער וועלן שאדן די איינוואוינער פון גליל יהודה. דעמאלט וועט זיי הקדוש ברוך הוא ראטעווען אויף א ניסימ'דיגן אופן. און וואס איז די תועלת דערפון? אז שפעטער, ווען גוג ומגוג וועלן קומען אויף ירושלים צום לעצטן מאל און וועלן אנקומען צו דער שטאט אליין, וועט הקדוש ברוך הוא ראטעווען די איינוואוינער פון ירושלים און בית דוד בדרך נס, און מיט דעם וועט זיך זייער תפארת גרויסן - אבער זייער תפארת וועט זיך נישט גרויסן איבער בני יהודה. ווייל בני יהודה וועלן זיי זאגן: מיט וואס בארימט איר זיך? פאר אונז אויך האט דער אויבערשטער געמאכט ניסים, און נאך פריער, שוין ביים ערשטן מאל. און עס קומט אויס אז ס'איז נישטא דא קיין גרויסהאלטעניש און בארימעריי פון די בני ירושלים מיט זייערע באזונדערע ניסים קעגן די איבריגע בני יהודה, ווייל בני יהודה האט דער אויבערשטער געראטעוועט נאך פריער.
און רש"י ערקלערט לויט זיין וועג, אז יהודה זענען די וואס קומען בעל כורחם מיט די לייט פון אדום צו קעמפן קעגן ירושלים. "והושיע ה' את אהלי יהודה בראשונה" - נאך איידער די בני ירושלים וועלן ארויסגיין פון דער שטאט, וועט קומען א ישועה פאר בני יהודה, אז זיי וועלן צוריקקערן צו זייער שטוב און צו זייערע געצעלטן. דאס הייסט: נאך איידער דער שונא גייט אריין אין ירושלים, וועט הקדוש ברוך הוא מאכן די אפטיילונג, און די פון בני יהודה וואס זענען געווען געצוואונגען צו קומען בעל כורחם וועלן אפגעטיילט ווערן און צוריקגעקערט ווערן צו זייערע געצעלטן. און ערשט דערנאך וועט קומען די ישועה פאר די בני העיר, אויף וואס ס'איז געזאגט געווארן "ויצא ה' ונלחם בגויים ההם כיום הילחמו ביום קרב". און דאס אלעס "למען לא תגדל תפארת בית דוד" - כדי די בני ירושלים זאלן נישט זאגן פאר יהודה: בלויז אין אונזער זכות זענט איר געראטעוועט געווארן, כדי מיר זאלן נישט געשעדיגט ווערן האט דער אויבערשטער אייך אפגעטיילט. נאר בני יהודה וועלן זאגן: זעט אז דער אויבערשטער האט אונז געהאלפן און אונז אפגעטיילט פונעם חיל פון אדום נאך איידער מיר זענען אנגעקומען קיין ירושלים, דער נס איז געשען צוליב אונז.
בַּיּוֹם הַהוּא יָגֵן יְהֹוָה בְּעַד יוֹשֵׁב יְרוּשָׁלִַם וְהָיָה הַנִּכְשָׁל בָּהֶם בַּיּוֹם הַהוּא כְּדָוִיד וּבֵית דָּוִיד כֵּאלֹהִים כְּמַלְאַךְ יְהֹוָה לִפְנֵיהֶם׃ - אין יענעם טאג וועט דער אויבערשטער שיצן אויפן איינוואוינער פון ירושלים, און דער וואס וועט זיך קעשלען צווישן זיי אין יענעם טאג וועט זיין ווי דוד, און בית דוד ווי מלאכים, ווי א מלאך ה' פאר זיי.
אין דער ערשטער מלחמה פון גוג וועט דער אויבערשטער שיצן אויף די איינוואוינער פון ירושלים, און די שונאים וועלן גארנישט קענען אנקומען אהין, ווייל ערשט ביים לעצטן מאל וועלן זיי אנקומען קיין ירושלים, און לכתחילה וועלן זיי נאר קומען קיין יהודה און וועלן נישט באווייזן אריינצודרינגען אין דער שטאט.
"והיה הנכשל בהם ביום ההוא כדוד" - די לייט פון ירושלים אין יענער צייט וועלן אלע זיין צדיקים, און אויב עס וועט זיך געפינען צווישן זיי איינער וואס איז געשטרויכלט געווארן, וועט דאס זיין א מענטש וואס איז נכשל געווארן און האט תיכף תשובה געטאן. און ווער איז דער מענטש וואס איז נכשל געווארן, האט מודה געווען און תיכף תשובה געטאן? דוד המלך. תיכף ווען נתן הנביא איז געקומען צו אים האט ער געזאגט "חטאתי". אזוי אויך דער וואס וועט נכשל ווערן אין יענעם טאג: תיכף וועט ער טון תשובה ווי דוד, און מיט דער תשובה וועט דער אויבערשטער אפטון זיין חטא, פונקט ווי עס איז געווען ביי דוד'ן.
"ובית דוד כאלוהים" - חס ושלום דאס אפצוטייטשן כפשוטו. רש"י, אבן עזרא און דער רד"ק ערקלערן אז די כוונה איז ווי א מלאך אלוקים: אויף דער הויכער מדרגה פון א מלאך, וואס ביי אים איז בכלל נישט שייך קיין חטא און ער האט בכלל נישט קיין יצר הרע. און אזוי אויך ביי בית דוד וועט ביי זיי גארנישט זיין קיין חטא. פארן איבעריגן פאלק, אויב זיי וועלן זיך נכשל זיין, וועלן זיי זיין ווי דוד און גלייך תשובה טון; אבער ביי בית דוד וועט גארנישט זיין קיין חטא, ווייל זיי וועלן זיין ווי א מלאך. "כמלאך ה' לפניהם" - און כלל ישראל וועט זיי מכבד זיין כאילו זיי זענען מלאכי ה', שלוחים זיי אויסצוגלייכן און אנצופירן מיט דער פאסיגער הנהגה צו זיין עבודה יתברך.
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא אֲבַקֵּשׁ לְהַשְׁמִיד אֶת־כׇּל־הַגּוֹיִם הַבָּאִים עַל־יְרוּשָׁלִָם׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, וועל איך זוכן אומצוברענגען אלע פעלקער וואס קומען אקעגן ירושלים.
אין יענעם טאג, זאגט דער מלבי"ם, וועט משיח בן יוסף דערהרגעט ווערן אין דער מלחמה, און צוויי זאכן וועלן פון דעם ארויסקומען. דאס ערשטע - אז דורך דעם וועט דער אויבערשטער זוכן אומצוברענגען אלע גוים, ווייל זיי וועלן זיך פארזינדיקן מיטן הרגענען משיח בן יוסף.
און ווי באקאנט און ווי מען האט שוין גערעדט עטליכע מאל, איז די גאולה איינגעטיילט אין צוויי: א גאולה גשמית און א גאולה רוחנית. די גשמיות'דיגע דורך משיח בן יוסף, און די רוחניות'דיגע דורך משיח בן דוד. און אזוי איז אויך געווען ביי דער גאולה פון בית שני, וואו עס זענען געווען עזרא און נחמיה: נחמיה איז מער געווען בבחינת די פיזישע גאולה, און עזרא בבחינת די גאולה רוחנית, אויף וועמען עס שטייט אז ער איז געווען ראוי אזוי ווי משה רבינו אז די תורה זאל געגעבן ווערן דורך אים. און אויף משיח בן יוסף שטייט אז ער איז אין א סכנה צו שטארבן, און דערפאר דאווענען מיר אין דער ברכה פון בונה ירושלים, ווי עס שטייט אין די סידורים, צו מכוון זיין אז משיח בן יוסף זאל נישט שטארבן דורך ארמילוס רשיעא.
און ווי ס'איז באקאנט און מפורסם, האט שוין דער אריז"ל געזאגט דעם ענין פאר זיינע תלמידים א קורצע צייט פאר זיין פטירה. דער אריז"ל איז געווען בבחינת משיח בן יוסף, און ווען מען וואלט זוכה געווען וואלט מען שוין אויסגעלייזט געווארן אין יענעם דור. ער האט געבעטן פון זיינע תלמידים מתפלל צו זיין אז ער זאל נישט שטארבן, אבער מ'האט נישט זוכה געווען, און דער אריז"ל איז נסתלק געווארן בקיצור ימים, און מיר ווארטן נאך אלץ אויף דער גאולה העתידה. און אין יענער צייט וועט משיח בן יוסף דערהרגעט ווערן אין דער מלחמה, וואס ער איז די פיזישע גאולה, און צוליב דעם וועט דער הקדוש ברוך הוא וועלן משמיד זיין די גוים וואס האבן אים געהרגעט.
רש"י ברענגט פון מדרשי חז"ל אויפן לשון "אבקש". וואס מיינט דער אויסדרוק "אבקש" ביים הקדוש ברוך הוא? אויב דער אויבערשטער וויל משמיד זיין - איז ער דאך משמיד, און ער דארף נישט זוכן אדער בעטן. "לבקש" מיינט צו זוכן, אויסטראכטן א וועג, און דער אויבערשטער דארף דאך נישט טראכטן וויאזוי דאס צו טון. דערפאר ערקלערט רש"י אין איין פירוש: אדקדק בעוונותיהם, איך וועל מדקדק זיין אין זייערע זינד. ווייל מלך במשפט יעמיד ארץ, און אפילו כדי זיך אפצורעכענען מיט די אומות העולם מוז די זאך זיין אויף אן אופן פון משפט, דורך דעם וואס דער אויבערשטער וועט מדקדק זיין אין זייערע עוונות, און זוכן ביי זיי א חטא און אן עוון צוליב וואס עס קומט זיי די דאזיגע השמדה.
און לעומת זה ברענגט רש"י א דרשה וואס חז"ל דרש'ענען די זאך דווקא לזכות: אבקש בפנקסי שלהם, איך וועל זוכן אין זייערע פנקסים, אויב זיי האבן א זכות - וועל איך זיי לאזן, און אויב נישט - וועל איך זיי פארטיליגן. דאס הייסט: "אבקש" איז א לשון פון זוכן אין די רשימות, צי זיי האבן עפעס א זכות, וועל איך זיי לאזן צורו. מיט פשוט'ע ווערטער, הגם עס קומט זיי מיתה, זוכט און גריבלט דער הקדוש ברוך הוא כביכול צי עס איז אפשר פאראן סיי וועלכער זכות זיי צו ראטעווען פון טויט.
וְשָׁפַכְתִּי עַל־בֵּית דָּוִיד וְעַל יוֹשֵׁב יְרוּשָׁלִַם רוּחַ חֵן וְתַחֲנוּנִים וְהִבִּיטוּ אֵלַי אֵת אֲשֶׁר־דָּקָרוּ וְסָפְדוּ עָלָיו כְּמִסְפֵּד עַל־הַיָּחִיד וְהָמֵר עָלָיו כְּהָמֵר עַל־הַבְּכוֹר׃ - און איך וועל אויסגיסן אויף בית דוד און אויף די איינוואוינער פון ירושלים א גייסט פון חן און תחנונים, און זיי וועלן קוקן צו מיר וועגן דעם וואס זיי האבן געשטאכן, און זיי וועלן קלאגן אויף אים ווי מען קלאגט אויף אן איינציג קינד, און ביטער באוויינען אויף אים ווי מען באוויינט ביטער אויף א בכור.
דורך דעם דאזיגן רוח וועלן זיי זוכן דעם אויבערשטן מיט תחנונים, און וועלן דערגרייכן פון אים חן און חנינה. און פארוואס וועלן זיי זיך בעטן? ווייל זיי וועלן זען אז רוח אפינו משיח ה', וואס מיר האבן געזאגט בצלו נחיה בגוים, איז געפאלן אין דער מלחמה. די הריגה פון משיח בן יוסף וועט זיי ברענגען צו תחנונים, צו תשובה און צו תפילה.
"והביטו אלי את אשר דקרו" - ערקלערט דער מלבי"ם אז "אשר דקרו" גייט צוריק אויף זיי אליין, אויף די וואס קוקן. און דאס איז דאך א חידוש: צי האבן מיר דען געשטאכן? די גוים האבן אים דאך געשטאכן! נאר טאקע אזוי: זיי וועלן קוקן און אריינטראכטן אינעם ענין פון מיתת משיח בן יוסף און וועלן פארשטיין אז זיין טויט איז געקומען בעוון הדור, און אויב ער איז געשטארבן צוליב אונזערע זינד - איז דאך ווי מיר האבן אים געשטאכן, און די תביעה איז קעגן אונז. און דעמאלט "והביטו אלי" - וועלן זיי קוקן צום אויבערשטן תשובה צו טון און געהאלפן צו ווערן, ווייל אויב ביז איצט האבן זיי געמיינט אז רוח אפינו משיח ה' איז דער פון וועמען די ישועה וועט שפראצן, און יעצט איז ער געשטארבן, האבן זיי שוין צו קיינעם נישט זיך צו ווענדן נאר צום הקדוש ברוך הוא.
"וספדו עליו כמספד על היחיד" - לכתחילה וועט מען קלאגן אויף אים אזוי ווי מען קלאגט אויף א בן יחיד וואס איז געשטארבן ביי א מענטש און ער האט נישט קיין אנדערן זון אנשטאט אים, וואס דאס איז א שווערער און גרויסער מספד. און שפעטער, ווען משיח בן דוד וועט זיך אנטפלעקן, וועט מען פארביטערט קלאגן אויף אים נאך מער, "כהמר על הבכור", ווייל ער איז דאך געווען דער בכור און דער ערשטער וואס האט זיי געהאלפן, און ערשט נאך אים קומט משיח בן דוד וואס ער איז די צווייטע מדרגה פון דער גאולה. די אבֵלות אויף אים וועט זיין אן אבֵלות וואס בלייבט כסדר, ווייל דער בכור איז דער אויסגעצייכנטער און געשעצטער און מען פארגעסט אים נישט אזוי שנעל. אפילו ווען משיח בן דוד וועט קומען, וועט מען נאך אלץ געדענקען משיח בן יוסף און זיך פארביטערן אויף זיין טויט, אזוי ווי מען פארביטערט זיך אויפן טויט פון א בכור.
רש"י טייטשט "והביטו אלי את אשר דקרו" לויטן תרגום: "ויבעון מן קדמיי על די אטלטלו" - זיי וועלן בעטן פון מיר צו נעמען נקמה פון די אומות העולם פאר אלץ וואס זיי האבן געשטאכן און געפייניגט אין זיי דורכאויס די אלע יארן. לויט רש"י רעדט מען דא נישט וועגן דער מיתה פון משיח בן יוסף, נאר וויבאלד מען רעדט דא ביים שלב פון דער גאולה, וועלן כלל ישראל קומען און בעטן פונעם אויבערשטן ער זאל נעמען נקמה פון די אומות: א-ל נקמות ה', ער זאל נוקם זיין אויף אלץ וואס זיי האבן אין אונז געשטאכן און אונז געשלאגן בכל פה דורכאויס צוויי טויזנט יאר גלות, אויף אלע וואס זיי האבן געהרג'עט ביי זיי אין גלות. און אויף יענע הריגות וועט מען קלאגן כמספד על היחיד, און פון יענעם הארצווייטאג וועלן זיי בעטן פונעם אויבערשטן ער זאל זיך אפרעכענען מיט די אומות פאר וואס זיי האבן געטון.
בַּיּוֹם הַהוּא יִגְדַּל הַמִּסְפֵּד בִּירוּשָׁלִַם כְּמִסְפַּד הֲדַד־רִמּוֹן בְּבִקְעַת מְגִדּוֹן׃ - אין יענעם טאג וועט גרויס ווערן דער קלאג-געשריי אין ירושלים, אזוי ווי דער מספד פון הדד־רימון אין דעם טאל פון מגידון.
דער אבן עזרא און דער רד"ק שרייבן אז דער מספד פון הדד רימון אין בקעת מגידון איז געווען באקאנט אין זייערע צייטן, און ס'איז נישטא קיין זכר דערפון אינעם מקרא. און טאקע ווען מען זוכט אין תנ"ך געפינט מען נישט קיין דערמאנונג צו דער זאך. און דאך דערמאנט עס דער נביא, ווייל ביי זיי איז די זאך געווען באקאנט. דער מקרא איז נישט קיין היסטאריע־בוך וואס דארף פארשרייבן אלע פאסירונגען, נאר עס דערמאנט בלויז פאסירונגען וואס האבן א נפקא מינה. די דאזיגע פאסירונג וואלטן מיר בכלל נישט געוואוסט ווען נישט דער נביא ברענגט עס אלס א ביישפיל פאר א שרעקליכן מספד וואס איז אמאל געווען.
אבער חז"ל, ווי אויך תרגום יונתן און די גמרא, האבן אויסגעטייטשט די זאכן אויף באקאנטע ענינים וואס מיר קענען. "הדד רימון" - דאס איז דער מספד וואס מען האט געקלאגט אויף אחאב וואס בן הדד האט אים געהרג'עט. און בן הדד, ווי באקאנט, האט געדינט אן עבודה זרה וואס האט געהייסן רימון, בית רימון. קומט אויס אז די כוונה איז אזוי ווי דער מספד וואס מען האט געקלאגט אויף אחאב וואס איז געהרג'עט געווארן דורך הדד וואס האט געדינט רימון. און "בבקעת מגידון" איז א צווייטע מעשה: דער מספד וואס מען האט געקלאגט אויף יאשיהו, וואס פרעה נכה האט אים געהרג'עט אין מגידו.
יאשיהו איז געווען א צדיק'דיגער מלך, און פרעה נכה האט געוואלט דורכגיין דורך ארץ ישראל צו קעמפן קעגן זיינע שונאים, בלויז כדי צו פארקירצן דעם וועג, און ער האט נישט געוואלט מלחמה האלטן מיט אונז. נאר יאשיהו איז ארויסגעטרעטן קעגן אים און געזאגט: מיר זענען דאך צדיקים, און ווען מיר זענען צדיקים שטייט דאך אפילו "וחרב לא תעבור בארצכם", ווי אזוי קען איך צולאזן אז ער זאל דא דורכגיין? און ער איז געגאנגען און זיך געשטעלט קעגן אים. און צום סוף איז רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם, ווייל דער דור איז נישט געווען ערליך, און יאשיהו האט נישט געוואוסט אז זיין דור איז נישט פיין, און איז געווען זיכער אז אלע זענען צדיקים אזוי ווי אים, בעת דער דור האט געדינט עבודה זרה. און ווי חז"ל זאגן, ער פלעגט שיקן בודקים זיכער צו מאכן אז עס איז נישטא קיין עבודה זרה, און זיי פלעגן אריינגיין אין שטוב, בודק זיין, און זעענדיג אז ס'איז גארנישט פאראן פלעגן זיי ארויסגיין. נאר זייערע טירן זענען געווען אזוי געמאכט אז ווען די טיר עפנט זיך צום וואנט איז דער צלם פארבארגן געווארן, און ווען זי פארמאכט זיך זעט מען די עבודה זרה אויף דער טיר פון אינעווייניג. און אזוי, ווי נאר די בודקים זענען ארויסגעגאנגען און די טיר האט זיך פארמאכט, איז די עבודה זרה ווידער געווען אפן צו זען.
קומט אויס אז דער דור איז נישט געווען אויף אזא מדרגה אז מען זאל קענען ארויסגיין און מלחמה האלטן קעגן א חרב וואס גייט נאר אריבער דאס לאנד, און יאשיהו וואס האט געדארפט זיין משיח איז ארויס און האט מלחמה געהאלטן מיט פרעה ווען עס איז אים געווען פארבאטן דאס צו טון, און אין יענער מלחמה איז ער געפאלן, און מען האט אים דערשטאכן מיט שווערדן ביז מען האט אים געמאכט ווי א זיב (ככברה). און דערנאך האט מען אים מספיד געווען און געמאכט אויף אים א גרויסן מספד. און דער מספד אויף יאשיהו איז געווען מצד דעם וואס ער איז געווען א יחיד, ווייל ער איז געווען איין איינציגער מלך; בעת ביים מספד אויף אחאב, כאטש עס זענען דארט געווען צוויי מלכים, איז ער כביכול געווען דער בכור, ווייל ער האט געהאט די עשרת השבטים. און דערפאר האט דער נביא געברענגט די צוויי ביישפילן קעגן די צוויי אויסדרוקן אינעם פריערדיגן פסוק: "כמספד על היחיד" - דאס איז יאשיהו, "וכהמר על הבכור" - דאס איז אחאב, וואס ער האט געהאט די בכורה אז ער האט געוועלטיגט אויף צען שבטים לעומת דער מלך פון יהודה וואס האט געוועלטיגט אויף צוויי שבטים.
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז עס איז דא דא א רמז: אויף אחאב האבן געקלאגט די עשרת השבטים, און אויף יאשיהו האבן געקלאגט בלויז שבט יהודה און בנימין. אבער אויפן טויט פונעם משיח וועלן קלאגן אלע שבטים אינאיינעם. און דערפאר וועט דער דאזיגער מספד זיין גרעסער פון ביידע מספדים וואס זענען געווען אין דער פארגאנגענהייט, ווייל אויף אחאב האבן געקלאגט בלויז צען שבטים, אויף יאשיהו בלויז צוויי, און דא וועלן קלאגן אלע צוועלף שבטים.
וְסָפְדָה הָאָרֶץ מִשְׁפָּחוֹת מִשְׁפָּחוֹת לְבָד מִשְׁפַּחַת בֵּית־דָּוִיד לְבָד וּנְשֵׁיהֶם לְבָד מִשְׁפַּחַת בֵּית־נָתָן לְבָד וּנְשֵׁיהֶם לְבָד׃ - און דאס לאנד וועט קלאגן, משפחות משפחות באזונדער: די משפחה פון בית דוד באזונדער און זייערע פרויען באזונדער, די משפחה פון בית נתן באזונדער און זייערע פרויען באזונדער.
מִשְׁפַּחַת בֵּית־לֵוִי לְבָד וּנְשֵׁיהֶם לְבָד מִשְׁפַּחַת הַשִּׁמְעִי לְבָד וּנְשֵׁיהֶם לְבָד׃ - די משפחה פון בית לוי באזונדער און זייערע פרויען באזונדער, די משפחה פון דער שמעי באזונדער און זייערע פרויען באזונדער.
דאָס גאַנצע לאַנד וועט קלאָגן, און יעדע משפחה וועט מאַכן אַן הספד פאַר זיך אַליין. "משפחת בית דוד" נעמט אַרום אַלע קינדער פֿון דוד. "משפחת בית נתן" איז אויך פֿון די קינדער פֿון דוד, ווייל נתן איז דאָך געווען אַ זון פֿון דוד, נאָר דער מלבי"ם ערקלערט אַז זי וועט זיין באַזונדער אויסגעצייכנט אַלס אַ משפחה פאַר זיך, און דערפֿאַר רופֿט ער עס אַ באַזונדערע משפחה כאָטש לכאורה איז זי אַריינגערעכנט אין בית דוד. און אַזוי אויך משפחת לוי און משפחת השמעי וועלן זיין באַקאַנטע און באַוואוסטע משפחות פֿאַר זיך אַליין, און יעדע איינע וועט קלאָגן באַזונדער, און די פרויען פֿון יעדע איינע פֿון זיי באַזונדער.
און פאַרוואָס די פרויען באַזונדער? דער רד"ק ערקלערט: צוליב צניעות. און נאָך אַן הסבר: וויבאַלד די פרויען קלאָגן און באַוויינען מער ווי די מענער, דערפֿאַר וועלן זיי זיך אָפּטיילן אַליין צו קלאָגן לויט זייער שטייגער, ווייל זיי פֿאַרלענגערן אינעם הספד און וויינען מער.
און פֿון דאַנען איז אַ תוכחת מגולה פֿאַר אַלע וואָס מאַכן געמישטע צונויפֿקומען. זע: אפילו בשעת אַן הספד, וואָס די גמרא זאָגט אַז דער יצר הרע איז נישט שולט דערין, און אפילו לעתיד לבוא, ווען ס'וועט שוין מער נישט זיין קיין יצר הרע, ווייל ס'שטייט דאָך אַז דער הקדוש ברוך הוא וועט שחטן דעם יצר הרע, און עס שטייט "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קודשי" - פונדעסטוועגן וועט זיין אַן אָפּטיילונג. און אויב אַזוי, היינט, אין אַ צייט ווען דער יצר הרע טאַנצט צווישן אונדז, און כל שכן בשעת אַ שמחה ווען יעדער איינער און יעדע איינע זענען אָנגעטאָן אין שיינע בגדים, ווילסטו מאַכן אַ געמישטע שמחה? אויב ביי אַ מספד גיט מען אַכטונג אַזוי פיל, על אחת כמה וכמה ביי אַ שמחה וואָס דער יצר הרע טאַנצט דאָרטן.
כֹּל הַמִּשְׁפָּחוֹת הַנִּשְׁאָרוֹת מִשְׁפָּחֹת מִשְׁפָּחֹת לְבָד וּנְשֵׁיהֶם לְבָד׃ - אַלע איבעריקע משפחות, יעדע משפחה באַזונדער, און זייערע פרויען באַזונדער.
אַלע איבעריקע משפחות פֿון בית דוד און אַזוי אויך די אַנדערע משפחות, יעדע איינע וועט קלאָגן באַזונדער און די פרויען באַזונדער. און רש"י פרעגט: פאַרוואָס דערמאָנט ער די משפחות פֿון כהונה און מלכות באַזונדער? ווייל זיי וועלן וועלן מען זאָל זיי צוריקגעבן זייערע קרוינען, ווי מיר האָבן געזען אין אָנהייב פֿונעם ספר "אלה שני בני היצהר העומדים על אדון כל הארץ". זיי וועלן צוריקקומען און פֿאָדערן די מלכות און די כהונה און די מעלה וואָס זיי האָבן געהאַט פֿריִער, און דערפֿאַר דערמאָנט ער זיי אַז זיי קלאָגן באַזונדער, ווייל יעדע איינע בעט זיך צוריקצוקערן צו איר פֿריִערדיקן מצב. און אינעם לעצטן פסוק נעמט ער אַרום אַלע איבעריקע משפחות חוץ די וואָס זענען דערמאָנט געוואָרן בפירוש, בית דוד, נתן, לוי און שמעי, אַז זיי וועלן אויך קלאָגן יעדע משפחה באַזונדער און זייערע פרויען באַזונדער.
קאַפּיטל י"ב הייבט אָן די נבואות פֿון אחרית הימים. ה', נוטה שמים ויוסד ארץ, איז אויך יוצר רוח האדם בקרבו, און דערפֿאַר פֿירט ער דעם מענטש צו זיין שלמות. ירושלים וועט זיין אַ סף רעל און אַן אבן מעמסה פֿאַר די פעלקער: גוג ומגוג, דאָס זענען די פעלקער פֿון אדום, וועלן אַרויפֿגיין צונעמען ירושלים פֿון די הענט פֿון די ישמעאלים, און ה' וועט שלאָגן דאָס פֿערד מיט פֿאַרשטומפֿונג, דעם רייטער מיט משוגעת און די פֿערד פֿון די פעלקער מיט בלינדקייט, ביז זיי וועלן הרגענען איינער דעם אַנדערן. יהודה וועט געהאָלפֿן ווערן קודם כּדי ס'זאָל זיך נישט גרויסן די שיינקייט פֿון ירושלים איבער אים, און לויט רש"י וועלן די בני יהודה וואָס זענען מיטגעשלעפּט געוואָרן בעל כורחם צום לאַגער פֿונעם שונא ווערן אָפּגעטיילט. די איינוואוינער פֿון ירושלים וועלן זיין צדיקים, דער שוואַכער צווישן זיי וועט גלייך תשובה טאָן ווי דוד, און בית דוד וועלן זיין ווי מלאכי ה'. אין דער מלחמה וועט געהרגעט ווערן משיח בן יוסף, כלל ישראל וועט פֿאַרשטיין אַז זיין טויט איז צוליב דעם עוון הדור, זיי וועלן אויסגיסן אַ רוח פֿון חן און תחנונים און וועלן קלאָגן אויף אים אַ גרויסן הספד מער פֿון יעדן הספד וואָס איז ווען געווען - אַן הספד פֿון אַלע צוועלף שבטים, משפחות משפחות באַזונדער און זייערע פרויען באַזונדער.