הקדמה: א פארשטאפטער קאפיטל מיט פיל פירושים
קאפיטל י"א אין זכריה איז איינער פון די שווערסטע פרקים אינעם ספר. עס זענען דא דערויף פיל פירושים, און עס איז נישט תמיד קלאר אויף וועמען די ווערטער גייען און וועגן וועלכער תקופה זיי רעדן. דערפאר וועלן מיר אין א טייל ערטער דערמאנען עטליכע פירושים איינער נעבן צווייטן, כדי צו באקומען א באגריף אין די ענינים, און דערנאך וועלן מיר גיין בעיקר לויטן וועג פונעם מלבי"ם, וועלכער זעט אינעם גאנצן קאפיטל א נבואה'דיגן באשרייבונג פון וואס עס וועט איבערגיין אויף כלל ישראל אין די טעג פון בית שני: פון דעם עתיד'דיגן חורבן, דורך דער הנהגה פון די רועים, ביז די לעצטע מלכים וואס זייער גאנצער ציל איז בלויז געווען זייער אייגענער הנאה.
פסוק א: "פתח לבנון דלתיך"
פְּתַח לְבָנוֹן דְּלָתֶיךָ וְתֹאכַל אֵשׁ בַּאֲרָזֶיךָ׃ - עפן, לבנון, דיינע טירן, און א פייער זאל פארצערן דיינע צעדערבוים.
דער רד"ק ברענגט דא דריי וועגן אין פירוש. טייל מפרשים זאגן אז דער פסוק רעדט וועגן דעם ביטול פון מלכות בית חשמונאי, וואס איז בטל געווארן דורך הורדוס, און אויף דער דאזיגער מפלה קלאגט דער נביא. אנדערע ערקלערן אז עס רעדט זיך וועגן חורבן בית שני, דאס הייסט א שפעטערע תקופה מיט כמעט צוויי הונדערט יאר (למעשה ווייניגער פון דעם, ווייל מלכות בית חשמונאי אליין האט געוועלטיגט עטליכע צענדליגער יארן). און דער דריטער פירוש איז, אז די רייד גייען צוריק אויף דעם וואס עס איז געזאגט געווארן אינעם פריערדיגן פרק איבערן אונטערגאנג פון די בבליים. אזוי איז אויך די שיטה פון תרגום יונתן וואס טייטשט "פתחו עממיא", דאס הייסט אז דאס פייער וועט פארצערן די פעלקער, און דאס זענען די בבליים וועגן וועלכע ער האט גערעדט אינעם פריערדיגן קאפיטל.
די באוואוסטע דרשה פון חז"ל דא איז אז דער פסוק רעדט וועגן חורבן בית שני. "לבנון" איז דער בית המקדש, צי צוליב דעם וואס ער מאכט ווייס די עבירות פון כלל ישראל, צי צוליב דעם וואס ער איז געווען געבויט פון ארזי הלבנון, פון די צעדערן און די בעלי מלאכות וואס שלמה המלך האט געברענגט פון לבנון, פון צור און פון צידון. און עס ווערט געברענגט אז פערציג יאר פארן חורבן הבית פלעגן די טירן פונעם היכל זיך עפענען פון זיך אליין, אן קיין בארירונג פון א מענטשליכער האנט. האט רבן יוחנן בן זכאי אנגעשריגן אויף זיי און געזאגט: היכל היכל, ביז ווען וועסטו שרעקן דיין אייגענעם זיך? דאס הייסט, ביז ווען וועסטו אונז דערשרעקן (ער האט גענוצט א לשון נקיה). איך ווייס דאך אז צום סוף וועסטו חרוב ווערן, און זכריה האט שוין נביאות געזאגט אויף דיר: "פתח לבנון דלתיך". דער היכל פלעגט עפענען זיינע טירן פון זיך אליין, כביכול ער רופט אריין די שונאים און זאגט: קומט, די טיר איז אפן, קומט נעמט איין און לייגט חרוב.
דער מלבי"ם ערקלערט: נאכדעם וואס דער נביא האט געזען א נבואה אויף דער גאולה העתידה, ווייזט מען אים יעצט אינעם מחזה וואס עס וועט זיין ביי בית שני. און פון דעם פארשטייט ער אז די גאולה פון בית שני איז נישט די גאולה השלמה, נאר א צייטווייליגע גאולה, א נסיון'דיגע גאולה, אזוי ווי דער מלבי"ם האט מבאר געווען עטליכע מאל: אויב זיי וועלן זיין ראוי וועט דאס ווערן די גאולה השלמה, און אויב נישט, וועט די גלות ווייטער אנגיין, ווי מיר ווייסן שוין פון צוויי טויזנט יאר גלות נאכן חורבן בית שני. און קודם כל זעט ער אז דער בית שני שטייט חרוב צו ווערן, און דעריבער ווערט אים געזאגט "פתח דלתיך" כדי די גדודים פון רומי זאלן אריינגיין אינעווייניג, "ותאכל אש בארזיך", ווייל דאס פייער האט פארצערט די צעדערן פונעם בית המקדש און צוליב דעם איז ער איינגעפאלן.
פסוקים ב-ג: די שטופעס פונעם פאל - פונעם ארז ביזן אלון
הֵילֵל בְּרוֹשׁ כִּי נָפַל אֶרֶז אֲשֶׁר אַדִּרִים שֻׁדָּדוּ הֵילִילוּ אַלּוֹנֵי בָשָׁן כִּי יָרַד יַעַר הַבָּצִיר׃ - יאמער, בראש בוים, ווייל דער צעדער איז געפאלן, וואס די מעכטיגע זענען פארניכטעט געווארן; יאמערט, אייכן פון בשן, ווייל דער באפעסטיגטער וואלד איז אראפגעפאלן.
עס ווערן דא דערמאנט עטליכע מינים ביימער, און דער מלבי"ם זאגט: דער ברוש איז אויך א מין ארז, נאר ער איז נידעריגער פונעם ארז, און דער אלון איז נידעריגער פון זיי ביידע. קומט אויס דער סדר פון אונטן אויף ארויף: אלון, ברוש, ארז. דער ארז איז דער מלך וואס איז געפאלן, און "אדירים שודדו" זענען די פירשטן די קינדער פונעם מלך. "הילילו אלוני בשן" - קלאגט איר אייכן פון בשן, וואס דאס זענען די שרים, "כי ירד יער הבציר", דער שטארקער און באפעסטיגטער וואלד, די גיבורים אין אים זענען אראפ און געפאלן. און אויב אין די צעדערן איז אריינגעפאלן א פלאם, וואס זאלן טון די בראשן וואס זענען נידעריגער פון זיי, און א כל שכן די אייכן פון בשן וואס זענען נאך נידעריגער פון ביידע, ווען דער פעסטער פלאץ איז איינגעפאלן.
קוֹל יִלְלַת הָרֹעִים כִּי שֻׁדְּדָה אַדַּרְתָּם קוֹל שַׁאֲגַת כְּפִירִים כִּי שֻׁדַּד גְּאוֹן הַיַּרְדֵּן׃ - א קול פונעם געוויין פון די רועים ווייל זייער פראכט איז פארווייסט געווארן; א קול פונעם ברילן פון יונגע לייבן ווייל דער שטאלץ פונעם ירדן איז צוגערויבט געווארן.
"הרועים" זענען די רועים פונעם פאלק, דאס הייסט די סנהדרין, און "שודדה אדרתם" - זייער תפארת איז פארווייסט און גערויבט געווארן. "קול שאגת כפירים" דאס זענען די פריצים און גיבורים וואס האבן דעמאלט געהאט ערפאלג, ווי למשל די סיקריים און סיקריקים וואס זענען נישט געווען גרייט זיך אונטערצוגעבן, און בסוף זענען זיי אויך געפאלן. "גאון הירדן" איז דער ארט וואו עס געפינען זיך די לייבן, און עס רמז'ט אויף די פעסטונג שטעט מיט וועלכע זיי האבן זיך געגרויסט און דארט איז געווען זייער כח, און אויך זיי זענען צוגערויבט געווארן דורך דער האנט פונעם שונא.
פסוקים ד-ה: צאן ההריגה
כֹּה אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהָי רְעֵה אֶת־צֹאן הַהֲרֵגָה׃ - אַזוי האָט געזאָגט ה' מיין גאָט: פּאַשע די שאַף פון דער הריגה.
נאָכדעם וואָס דער הקב"ה האָט אים געוויזן דעם חורבן הבית, וויל ער אים ווייזן וואָס עס וועט איבערגיין אויף זיי במשך דער צייט וואָס דער בית שני שטייט. כביכול ער האָט אים קודם אַריבערגעפירט צום סוף פונעם פילם, און יעצט ווייזט ער אים דעם גאַנג דערפון. "רעה את צאן ההרגה" - באַשרייב אין דיין נבואה זייערע פּאַסטוכער, אויף וואָס פאַראַ אופן די רועים האָבן זיי געפירט אין די טעג פון בית שני. און באַלד וועלן מיר זען פאַרוואָס ער האָט זיי אָנגערופן "צאן ההריגה".
אֲשֶׁר קֹנֵיהֶן יַהַרְגֻן וְלֹא יֶאְשָׁמוּ וּמֹכְרֵיהֶן יֹאמַר בָּרוּךְ יְהֹוָה וַאעְשִׁר וְרֹעֵיהֶם לֹא יַחְמוֹל עֲלֵיהֶן׃ - וואָס זייערע קויפערס וועלן זיי הרג'ענען און וועלן זיך נישט שולדיק האַלטן, און זייערע פאַרקויפער וועלן זאָגן: ברוך ה' און איך וועל רייך ווערן, און זייערע פּאַסטוכער וועלן נישט רחמנות האָבן אויף זיי.
דאָס זענען נישט קיין שאַף וואָס שטייען צום שערן, וואָס מען קען האָבן פון זיי וואָל און וועלפער, וואָס אויף זיי שענט אַ מענטש און ער האָדעוועט זיי, און זיי ווערן אָנגערופן "עשתרות" ווייל זיי מאַכן רייך זייערע בעלי בתים - אַזאַ זאַך איז דאָך אַ גאָלד-גרוב און מען הרג'עט עס נישט. נאָר די דאָזיקע שאַף שטייען צו דער שחיטה און צום טויט, און דערפאַר "קוניהן יהרגון ולא יאשמו": זיי האָבן נישט קיין געוויסנביסן, ווייל דערצו זענען זיי דאָך באַשטימט. "ומוכריהן יאמר ברוך ה' ואעשיר" - די אל"ף איז נחה, און דער רד"ק באַמערקט אַז ס'איז כאַילו זי ווערט נישט געלייענט. די שאַף וואָס שטייען צום שערן און צו געבורטן מאַכן רייך זייער בעל הבית בעת זיי זענען נאָך ביי אים, אָבער די וואָס שטייען צום שלאכטן - וואו ווערט ער רייך פון זיי? אין דער שעה וואָס ער פאַרקויפט זיי. און אויף דעם דאַנקט ער: ברוך ה', יעצט וועל איך רייך ווערן פונעם פאַרקויפן. "ורועיהם לא יחמול עליהן" - אויך די פּאַסטוכער, וואָס פירן זיי, שוינען זיי נישט, ווייל סיי ווי שטייען זיי שוין צום שחיטה.
"ברוך ה'" אויף אַ מעשה רשע
דער רד"ק ערקלערט אַז "ברוך ה' ואעשיר" איז אַן אויסדרוק פונעם פאַרקויפער וואָס זאָגט: ברוך ה' אַז איך ווער רייך פונעם געלט פון די געפאַנגענע. דער קויפער הרג'עט זיי אָן קיין מורא, און דער פאַרקויפער פרייט זיך מיטן געלט וואָס וועט אים קומען. און אויב דו וועסט זיך וואונדערן ווי קען מען זאָגן "ברוך ה'" אויף אַזאַ מעשה רשע, ענטפערט דער רד"ק אַז וואונדער דיך נישט, ווייל דער וואָס פאַרטריבט זיי און פאַרקויפט זיי איז זיכער אַז ער טוט די ריכטיקע זאַך און אַז דער אויבערשטער וויל דאָס. אַזוי ווי מיר האָבן געזען ביי סנחריב וואָס האָט געזאָגט: "המבלעדי ה' עליתי על הארץ הזאת להשחיתה" - ער האָט געפילט אַז ער האָט אַ גושפנקא פונעם רבונו של עולם, וואָס ער האָט דאָך געהערט די נבואות וואָס זענען דעמאָלט געזאָגט געוואָרן אויפן שונא וואָס וועט קומען און פאַרגלאָגלען די יידן, און דאָס האָט אים געגעבן אַ געפיל פון "ברוך ה', איך טו די ריכטיקע זאַך".
נאָך אַ מעגלעכקייט ברענגט דער רד"ק: מענטשן זענען געוואוינט צו געבן אַ לויב צום אייבערשטן ביי יעדן רווח וואָס זיי מאַכן, סיי אויף אַן ערלעכן אופן און סיי אויף אַ שלעכטן אופן. און אַ ראיה דערצו פון חז"ל: "גנבא אפום מחתרתא רחמנא קרי" - דער גנב ביים לאָך פונעם אונטערגראָב, איידער ער גייט אַריין גנב'ענען, שרייט ער צום רבונו של עולם: העלף מיר איך זאָל מצליח זיין, העלף מיר אַז דער בעל הבית זאָל זיך נישט אויפוועקן. און אַזוי אויך אַ פוטבאָל-שפּילער וואָס שפּילט שבת און איז עובר אויף איסורי תורה און איז מחטיא את הרבים, און ער לייגט אַ תהלים'ל אין די שיך אָדער אין די זאָקן. אַ מענטש מישט צו דעם הקב"ה צו יעדער זאַך: סיי צו זיינע גוטע מעשים און סיי צו זיינע שלעכטע מעשים.
עס האָט דערציילט הגאון רבי יעקב גאלינסקי זצ"ל אַז אַמאָל האָט ער געדאַוונט אין אַ בית המדרש און איז דאָרט געבליבן לערנען, און ער האָט געזען ווי אַ מענטש גייט צו צום ארון קודש און דאַוונט, און יענער האָט נישט באַמערקט אַז עס איז דאָ עמיצער. און ער הערט אים בעטן: רבונו של עולם, גיב מיר רוח הקודש, גיב מיר איך זאָל האָבן רוח הקודש! נאָכדעם וואָס ער האָט געענדיקט און פאַרמאַכט דעם ארון קודש, האָט זיך רבי יעקב גאלינסקי געווענדט צו אים און געזאָגט: מחילה וואָס איך מיש זיך אין פּריוואַטע ענינים, אָבער רוח הקודש? דאָס איז וואָס עס פעלט דיר? אַלץ אַנדערש האָסטו שוין? האָט יענער אים געענטפערט: איך וועל אייך זאָגן דעם אמת, מיין פּרנסה איז פון גנב'ענען, איך ברעך זיך איין אין הייזער. דאָס איז אַן אַרבעט מיט אַ סך ריזיקע, אַ סך אומאַנגענעמלעכקייט און אַ סך באַלאַגאַן. אַמאָל זוכסטו אַ האַלבע נאַכט אין אַ הויז און דו געפינסט נישט, און מעגלעך ליגט אַלץ דווקא אינעם שאַנק לעבן דעם. דעריבער בעט איך אַז דער אויבערשטער זאָל מיר געבן רוח הקודש, איך זאָל וויסן וואו דאָס געלט ליגט, וואוהין צו גיין גלייך, וואו עס לוינט זיך צו זוכן און וואו נישט. דאָס איז "גנבא אפום מחתרתא רחמנא קרי": אפילו אויף זיינע עבירות דאַוונט ער צום באשעפער.
דער מצודת דוד ערקלערט אויף אַן אַנדער אופן: ער זאָגט "ברוך ה'" אויף דעם וואָס איך האָב פאַרקויפט אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין סימן ברכה, און לפּחות מיטן געלט וואָס איך האָב באַקומען וועל איך קויפן אַ זאַך וואָס האָט אין זיך אַ סימן ברכה. דאָס הייסט, איך האָב פאַרקויפט שאַף וואָס שטייען סיי ווי צו דער שחיטה און איך האָב גאָרנישט פון זיי, און פאַר זייער געלט וועל איך קויפן אַ זאַך וואָס בלייבט און האַלט זיך.
און "ורועיהם לא יחמול עליהן" - דערקלערט דער רד"ק אַז די כוונה איז אויפן הקב"ה וואָס ער איז דער רועה ישראל, וואָס ער שוינט זיי נישט און דערפאַר פאַלן זיי אין די הענט פון די שונאים, אין די הענט פון פאַרקויפערס און קויפערס. און אויב דו וועסט פרעגן, האָבן דען כלל ישראל אַ סך פּאַסטוכער, אַז ס'שטייט "רועיהם" אויף לשון רבים? ענטפערט דער רד"ק אַז אַזוי איז דער דרך פונעם פּסוק, ווי "ישמח ישראל בעושיו", "איה אלוה עושיי" - לשון רבים כלפי דעם באשעפער.
פסוק ו: דער שאָדן הייבט זיך אָן פון אינעווייניק
כִּי לֹא אֶחְמוֹל עוֹד עַל יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ נְאֻם־יְהֹוָה וְהִנֵּה אָנֹכִי מַמְצִיא אֶת־הָאָדָם אִישׁ בְּיַד־רֵעֵהוּ וּבְיַד מַלְכּוֹ וְכִתְּתוּ אֶת־הָאָרֶץ וְלֹא אַצִּיל מִיָּדָם׃ - ווארום איך וועל שוין מער נישט שוינען די באוואוינער פונעם לאנד, זאגט דער אויבערשטער, און אט גרייט איך צו דעם מענטש, יעדן איינעם אין דער האנט פון זיין חבר און אין דער האנט פון זיין קעניג, און זיי וועלן צוקלאפן דאס לאנד, און איך וועל נישט ראטעווען פון זייער האנט.
דא ווערט אויסגעטייטשט דער נמשל: די באוואוינער פונעם לאנד שטייען פאר א הריגה, און דאס איז דאס "צאן ההרגה" וואס מיר האבן געזען, ווי עס שטייט אינעם פריערדיגן פסוק "קוניהן יהרגון ולא יאשמו, ורועיהם לא יחמול עליהן". "ממציא" באטייט מזמן זיין, ווי "ואת העולה המציאו אליו", וואס מען האט צוגעגרייט צו אים. און הקב"ה זאגט: איך גרייט צו דעם מענטש, איש ביד רעהו וביד מלכו. דאס הייסט אז דער שאדן הויבט זיך אן פון אינעווייניג. די מלכים פון בית שני פלעגן הרגענען אינעם עם און זיי פארלענדן, און צווישן די מענטשן פון בית שני האט געהערשט שנאת חנם, און זיי פלעגן שטעכן און רציחה'נען איינער דעם צווייטן.
עס ווערט געברענגט אין יוסיפון אז א מענטש פלעגט גיין אין מארק מיט א קורצן שפיז באהאלטן אין זיין בגד, אין אן ענגן פלאץ פון א געדרענג, ער קומט צו נעבן יענעם, שטעכט אים אריין דעם שפיז אין בויך, ציט עס ארויס און גייט ווייטער. די מענטשן גייען ווייטער אין זייער וועג, און פלוצלונג זעט מען ווי איינער פאלט אראפ צוזאמגעפאלן. מ'שרייט ראטעוועט, און דערווייל איז דער רוצח שוין אנגעקומען אהיים. ביז מען קומט אן און ביז מען זוכט אויס - האט ער אים שוין אפגערוימט, בפרהסיא און אן קיין שום מורא. קוק אריין: דאס וואס האט זיי אומגעברענגט איז געווען די שנאת חנם, וואס זיי פלעגן הרגענען איש את רעהו.
"וכתתו את הארץ" - ערקלערט דער מלבי"ם אן אינטערעסאנטן ביאור: "כתתו" איז מלשון כיתות. עס זענען דארט געווען פארשידענע כיתות: פרושים, צדוקים, איסיים, בייתוסים, סיקריקים. די דאזיגע כיתות האבן אנגעמאכט די שנאה און די אינעווייניגסטע צעריסנקייט, און צום סוף, דורך די אכזר'ישע מלכים, זענען זיי צעבראכן געווארן, צעשיידט געווארן און אונטערגעגאנגען.
פסוק ז: די צוויי שטעקנס
וָאֶרְעֶה אֶת־צֹאן הַהֲרֵגָה לָכֵן עֲנִיֵּי הַצֹּאן וָאֶקַּח־לִי שְׁנֵי מַקְלוֹת לְאַחַד קָרָאתִי נֹעַם וּלְאַחַד קָרָאתִי חֹבְלִים וָאֶרְעֶה אֶת־הַצֹּאן׃ - און איך האב געפאשעט די שאף פון דער שחיטה, פאר די ארימע פון די שאף, און איך האב מיר גענומען צוויי שטעקנס, איינעם האב איך גערופן נועם און איינעם האב איך גערופן חובלים, און איך האב געפאשעט די שאף.
"וארעה את צאן ההרגה" - איך האב מסדר געווען אויף וואספארא אופן עס זאל זיין זייער פאשען און זייער הנהגה, אויף אן אופן אז זיי זאלן זיין צאן ההריגה, געפירט צו דער שחיטה. "לכן עניי הצאן" - דערפאר זענען זיי געווען די ארימע פון די שאף. און פארוואס זענען זיי אנגעקומען צו אזא ארימקייט און אזא קלקול? ווייל זיי האבן זיך גע'הרג'עט איינער דעם צווייטן און עס איז נישט געווען קיין שלום צווישן זיי. "ואקח לי שני מקלות" - דער פאסטוך האט צוויי שטעקנס: איין שטעקן הייסט "נועם", מלשון נעימות, און דער צווייטער שטעקן הייסט "חובלים", מלשון חבלה און קלקול. און ווער זענען די דאזיגע שטעקנס? די מפרשים זענען נבוך געווארן דערין, ווי די לשון פונעם מלבי"ם.
רש"י טייטשט: שני מקלות - איך האב זיי צעטיילט אין צוויי מלוכות. "לאחד קראתי נועם" דאס איז ירבעם, וואס האט זיי געדארפט פירן מיט נעימות, "ולאחד קראתי חובלים" דאס איז רחבעם בן שלמה, וואס האט געזאגט "אני אייסר אתכם בעקרבים".
דער רד"ק טייטשט: אין דער צייט ווען כלל ישראל האבן געהיט דעם דרך ה', און זייערע מלכים און שופטים זענען געווען ערליך, האט הקב"ה זיי געפירט אויף אן אופן פון נעימות, אן קיין שטן און אן קיין פגע רע. און דער צווייטער שטעקן, "חובלים", מלשון השחתה, ווי "מחבלים" די וויינגערטנער - ווען זיי האבן פארדארבן זייער וועג, האט הקב"ה זיי געברענגט א מלך רשע, אן הנהגה וואס האט זיי נאר פארדארבן און נישט אפגעהיט פון די שונאים. און פונדעסטוועגן, זאגט הקב"ה, האב איך נאך אלץ נישט אוועקגענומען מיין שכינה פון זיי ביז'ן גלות, און דאס איז "וארעה את הצאן": סיי ווען זיי זענען געווען גוט און סיי ווען זיי זענען געווען שלעכט, האב איך זיי נאך אלץ געפאשעט.
מצודת דוד טייטשט אז די זאכן גייען ארויף אויף די כהנים בני חשמונאי וואס האבן געוועלטיגט אין בית שני, און דארט זענען געווען צוויי ערליי הנהגות. צום ערשט האבן געקעניגט די דריי זין פון מתתיהו בן יוחנן כהן גדול: יהודה, יונתן און שמעון, און זיי זענען דער מקל נועם, וואס זייער הנהגה איז געווען מיט נעימות, מיט יראת ה' און מיט כשרון המעשים. דערנאך זענען געקומען זייערע קינדער און זייער זרע וואס זענען אויפגעשטאנען נאך זיי, און זיי האבן מרשיע געווען און זענען געווארן פארדארבער און משחיתים, און דאס איז דער מקל חובלים, ווי עס ווערט אויסגעשמועסט אין ספר יוסיפון.
דער מהלך פונעם מלבי"ם: א שטעקן כלפי חוץ און א שטעקן כלפי פנים
זאגט דער מלבי"ם: מיר האבן א פשוט'ן און גרינגן אופן צו פארשטיין ווער עס זענען "נועם" און "חובלים", ווייל זיי ווערן דאך דערמאנט ווייטער אינעם קאפיטל. עס שטייט "ואגדע את מקלי את נועם להפר את בריתי אשר כרתי את כל העמים", און עס שטייט "ואגדע את מקלי השני את החובלים להפר את האחווה בין יהודה ובין ישראל". זעט מען דאך פון דעם אז מקל נועם באדייט דאס שליסן א ברית מיט די פעלקער - א פארבינדונג און נעימות מיט זיי. און מקל חובלים באדייט דער פירוד וואס איז געווארן צווישן יהודה און ישראל.
און דער מלבי"ם דערקלערט די צוויי מינים הנהגה: דער פחה אדער דער נשיא אדער דער מלך פלעגט קניפן קשרים מיט די ארומיגע פעלקער, די וואס האבן דעמאלט געהערשט איבער'ן לאנד, קשרי מסחר און קשרי הגנה און נאך. לעומת זה איז געווען דער שופט אדער דער כהן גדול אדער דער ראש הסנהדרין, וואס זיין תפקיד איז געווען צו בינדן קשרים פנימה: פאראייניגן דאס פאלק, זיי צונויפבינדן, אז עס זאל זיין איין וועג און איין הנהגה. דער מלך איז אחראי אויף די דרויסנדיגע פארבינדונגען, און דער כהן גדול, די סנהדרין און דער שופט זענען אחראי אויפ'ן אינעווייניגסטן געזעלשאפטלעכן צוזאמענהאלט, אז אלע זאלן זיין פאראייניגט און זיך נישט צעטיילן אויף כיתות און אגודות אגודות. און דערפאר זעט מען אז א זקן ממרא ווערט מתחייב מיתה און מען פירט אים ארויס צום טויט, ווייל ער פאנגט אן א מצב פון כיתות כיתות, און דאס איז דער חורבן פון דער תורה.
די ריכטיגע הנהגה וואלט געדארפט זיין אזוי: דער שטעקן וואס איז קעגן די ארומיגע פעלקער זאל זיין א מקל חובלים - אז מען זאל קעמפן קעגן די שונאים, משיב מלחמה שערה זיין, באשעדיגן דעם שונא און זיך נישט פירן צו אים מיט שוואכקייט. און דער שטעקן וואס איז צווישן ישראל און יהודה, צווישן איש לרעהו, זאל זיין א מקל נועם - בנחת, בשלום ובשלווה. אבער קום און זע ווי אזוי יענער דור האט זיך געפירט פונקט פארקערט: דער שטעקן כלפי די פעלקער איז געווען א מקל נועם - מען בויגט זיך אונטער פאר זיי, מען צאלט זיי שטייערן, מען איז משועבד צו זיי, מען איז העפליך און סימפאטיש צו די אומות. בעת דער שטעקן וואס איז באשטימט געווארן פאר אחדות צווישן בני ישראל איז געווען א מקל חובלים - דו האסט געשלאגן דאס פאלק און געוועלטיגט איבער זיי בפרך. דו האסט גענוצט דעם מקל נועם כלפי די שונאים און דעם מקל חובלים כלפי דיינע ברידער, און האסט זיי נישט באנוצט לויט זייער באשטימטן צוועק.
מיר וועלן נאך באמערקן אז דער מלבי"ם וויל ערקלערן אין ביאור המילות א חילוק צווישן "אחד" אינ'ם משקל הכבד ביז "אחד" אינ'ם משקל הקל, און לויט דעם מפרש זיין דעם פסוק. נאר עס איז דא א פראבלעם מיט דעם, ווייל ער לייגט פאר אז דער ערשטער "אחד" איז מנוקד מיט א סגול און דער צווייטער מיט א פתח, בעת לויט'ן רד"ק און אויך ביים בודק זיין אינ'ם כתר - איז ביי ביידע דער ניקוד מיט א פתח. דערפאר איז שווער אנצונעמען דעם פירוש, וואס שטיצט זיך משמעותדיג אויף א ספר מיט א גרייזיגן ניקוד.
פסוק ח: די דריי רועים אין איין חודש
וָאַכְחִד אֶת־שְׁלֹשֶׁת הָרֹעִים בְּיֶרַח אֶחָד וַתִּקְצַר נַפְשִׁי בָּהֶם וְגַם־נַפְשָׁם בָּחֲלָה בִי׃ - און איך האב פארשניטן די דריי פאסטוכער אין איין חודש, און מיין זעל איז געווארן אומגעדולדיג מיט זיי, און אויך זייער זעל האט מיך אפגעווארפן מיט עקל.
אויך דא זענען פאראן פיל פירושים ווער די פאסטוכער זענען געווען. רש"י טייטשט אז דאס זענען דריי רועים וואס זענען געהרגעט געווארן: יהוא האט געהרגעט דעם גאנצן בית אחאב - דאס איז איינס; און דעם הויז פון אחזיה מלך יהודה און זיינע ברידער - צוויי; און דעם גאנצן זרע מלכות בית דוד - דריי, ווען עתליה איז געקומען און אומגעברענגט די פארבליבענע, אויסער יואש וואס מען האט באהאלטן אין בית קדשי הקדשים. קומט אויס אז יענע צייט זענען אלע דריי רועים פארלענדט געווארן און עס זענען מער נישט געווען קיין פירער פאר כלל ישראל. "ותקצר נפשי בהם" - כביכול איך האב פארלוירן די געדולד צו זיי, און יעדער לשון פון קוצר נפש, ערקלערט רש"י, איז א זאך וואס דער מענטש קען מער נישט דערטראגן. "וגם נפשם בחלה בי" - מלשון בחילה, עקל און ברעכן, א מיאוסקייט וואס דער שכל קען נישט ליידן, כביכול דאס הארץ און די געדערעם האבן שוין נישט געקענט פארנעמען, אזוי ווי אליהוא האט געזאגט "הציקתני רוח בטני".
דער אבן עזרא מפרש אז די דריי רועים זענען דער כהן גדול וואס דאס איז יהושע, דער כהן משוח מלחמה, און דער כהן משנה, און די זאכן גייען אויף דער תקופה פון די חשמונאים. אדער רעדט זיך דאס איבער'ן סוף פון דער תקופת הנביאים, אז די דריי רועים זענען חגי, זכריה און מלאכי, און דעמאלט האט זיך די נבואה אפגעשטעלט, ווייל א נביא איז דאך אויך א רועה. דער רד"ק זאגט אז דאס זענען די קינדער פון יאשיהו: יהואחז, יהויקים און צדקיהו, וואס אלע דריי זענען געשטארבן דורך זייערע שונאים. דער מצודת דוד זאגט אז דאס זענען די קינדער פון מתתיהו בן יוחנן כהן גדול, וואס האבן געדינט דרייסיג יאר און זענען פארשניטן געווארן פון דער וועלט: יהודה זעקס יאר, יונתן זעקס, און שמעון אכצן; און "ירח אחד" - קוקט אויס דרייסיג יאר קעגן די דרייסיג טעג פון א חודש.
דער מלבי"ם מפרש: די גאנצע צייט וואס ישראל זענען געווען אונטער די מלכי פרס האבן זיי געהאט מנוחה, ווייל מלכות פרס איז דעמאלט געווען א מלכות של חסד. (און כדי לסבר את האוזן: אויך אין די לעצטע דורות, ביז עס איז אויפגעקומען די הערשאפט פון די איאטאלעס, זענען געווען באציאונגען מיט איראן, מען האט אפילו פארקויפט פאר זיי וואפן און ישראלי'דיגע עראפלאנען זענען אהינגעפארן. דערנאך איז עס אריינגעפאלן אין די הענט פון די איאטאלעס - אבער מיר זאלן פארשטיין אז אמאל איז דאס געווען א מלכות של חסד.) די מלכי פרס - כורש, דריוש און ארתחשסתא - זיי האבן געגעבן די רשות אויפצושטעלן דעם בית המקדש, צוריקצוקומען פון גלות און אויפצובויען די חומת ירושלים, ווי מיר האבן געלערנט אין ספר עזרא און נחמיה. די דאזיגע דריי רועים און זייער טובה האבן זיך געענדיגט "בירח אחד": ווען דער לעצטער דריוש איז געשטארבן האט זיך געענדיגט זייער טובה, אלכסנדר מוקדון איז אויפגעקומען און האט געוועלטיגט איבער דער גאנצער וועלט, מלכות יון האט זיך פארשטארקט, און נאך אלכסנדר'ס טויט האבן זיי אנגעמאכט צרות צרורות. די מיתה פון די דריי רועים האט אפגעצייכנט דעם סוף פון א רואיגער תקופה, און אלס תוצאה דערפון "ותקצר נפשי בהם" - זענען געקומען די יונים און אנגעהויבן רודפ'ן און שלעכטס טאן. "וגם נפשם בחלה בי" - זיי האבן אויך פארלאזט מיין אמונה און מיין תורה, ווייל דעמאלט האבן זיך געמערט די פריצים וואס זענען אראפ פון וועג, און עס האבן זיך געמערט די מתיוונים וואס האבן פארלאזט תורת ה'.
דער מלבי"ם ברענגט נאך, אז די דריי רועים זענען דריי מושלים וואס דער מלך פרס האט געשטעלט איבער דער מלוכה אונטער זיין האנט, וואס איז געווען צעטיילט אויף דריי: בבל, מדי און פרס. און אזוי האט אויך דניאל געזען מלכות פרס "תלת עלעין בפומה בין שיניה", וואס זי איז א מלכות וואס איז געווען צעטיילט אין דרייען. און אלע זענען בטל געווארן אינ'ם פינפטן חודש, ביים טויט פון דריוש, און דעמאלט זענען די יונים אויפגעקומען און אנגעהויבן טאן שלעכטס פאר ישראל.
פסוק ט: "לא ארעה אתכם"
וָאֹמַר לֹא אֶרְעֶה אֶתְכֶם הַמֵּתָה תָמוּת וְהַנִּכְחֶדֶת תִּכָּחֵד וְהַנִּשְׁאָרוֹת תֹּאכַלְנָה אִשָּׁה אֶת־בְּשַׂר רְעוּתָהּ׃ - און איך האב געזאגט: איך וועל אייך נישט פאשען; די וואס גייט שטארבן זאל שטארבן, און די וואס גייט פארלענדט ווערן זאל פארלענדט ווערן, און די איבעריגע זאלן עסן איינע דאס פלייש פון דער צווייטער.
"לא ארעה אתכם" - דער שוץ איז אוועקגענומען געווארן פון זיי און זיי זענען איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פון אנטיוכוס, און דורך דעם איז בטל געווארן דער קרבן תמיד און מען האט געשטעלט א שיקוץ משומם אינ'ם היכל, אז מען האט געשטעלט א צלם בהיכל. "המתה תמות", "והנכחדת תכחד" - דורך דעם גלות אדער דורך דעם וואס מען שמד'ט זיך און מען ווערט א מתיוון. "והנשארות תאכלנה אישה את בשר רעותה" - אז די פריצים האבן געגעסן די פרושים בכל פה. די פרושים זענען געווען די צדיקים און חסידים, און די האנט פון די פריצים איז געווען שטארקער און זיי האבן געקעמפט קעגן זיי, און דאס איז דער "חרב איש ברעהו" וואס מיר האבן דערמאנט אין יענער תקופה.
פסוקים י-יא: דאָס צוברעכן פונעם שטעקן נועם
וָאֶקַּח אֶת־מַקְלִי אֶת־נֹעַם וָאֶגְדַּע אֹתוֹ לְהָפֵיר אֶת־בְּרִיתִי אֲשֶׁר כָּרַתִּי אֶת־כָּל־הָעַמִּים׃ - און איך האָב גענומען מיין שטעקן נועם און אים אָפּגעהאַקט, מבטל צו זיין מיין ברית וואָס איך האָב געשלאָסן מיט אַלע פעלקער.
איך האָב גענומען דעם שטעקן נועם און אים אָפּגעהאַקט, ווייל פֿון דעמאָלט אָן איז פאַרשטערט געוואָרן דער ברית וואָס איז געשלאָסן געוואָרן מיט די פעלקער זיי זאָלן נישט שלעכטס טאָן. כביכול איז געווען פאַר דעם אויבערשטן אַ ברית מיט די אומות העולם אַז זיי זאָלן נישט פאַרשאַפֿן קיין צער פאַר ישראל, און דאָס איז געווען דער נועם כלפי חוץ, אַז דער מלך האָט זיך נישט געפירט קעגן די פעלקער מיט אַ שטעקן פֿון חובלים נאָר מיט גוטע באַציאונגען. זאָגט דער הקב"ה: איך האָב אָפּגעהאַקט דעם שטעקן נועם, דער ברית איז געוואָרן בטל, און איצט וועלן די פעלקער קומען און זיי פּלאָגן.
וַתֻּפַר בַּיּוֹם הַהוּא וַיֵּדְעוּ כֵן עֲנִיֵּי הַצֹּאן הַשֹּׁמְרִים אֹתִי כִּי דְבַר־יְהֹוָה הוּא׃ - און עס איז מבטל געוואָרן אין יענעם טאָג, און אַזוי האָבן געוואוסט די אָרימע פונעם שאַף וואָס היטן מיך, אַז דאָס איז דאָס וואָרט פֿון ה'.
כאָטש מען האָט שפּעטער באַנייט דעם ברית, ווי מיר האָבן געזען ביי די יוונים אין די צייטן פֿון די חשמונאים און שפּעטער מיט די רומיים אין די טעג פֿון הורדוס, פונדעסטוועגן "ותופר ביום ההוא" - פֿון דעמאָלט אָן איז מער נישט געווען קיין פֿעסטער קביעות'דיגער ברית. זיי האָבן נישט געהאַט קיין שטענדיגן פייער-אָפּשטעל אָפּמאַך מיט די פעלקער, נאָר פֿון צייט צו צייט אַ צייטווייליגן הסכם, און אַזוי איבער און איבער: די אומות זענען געקומען און באַפֿאַלן ישראל, און ווידער אַ צייטווייליגער אָפּמאַך און ווידער אַ פאַרלעצונג. דער פֿעסטער הסכם איז צעשטערט געוואָרן, און עס איז מער נישט געווען קיין קביעות'דיגע רואיגקייט פֿון די גוים אַרום.
"וידעו כן עניי הצאן השומרים אותי" - זאָגט דער מלבי"ם אַז דאָס זענען די תלמידי חכמים און די בעלי רוח הקודש, וואָס זענען געווען שומרי משמרת ה', און זיי האָבן געוואוסט אַז די זאַך איז פונעם אויבערשטן. זיי האָבן פאַרשטאַנען אַז דער הקב"ה האָט שוין נבואה געזאָגט דערויף, און אַז די נבואה איז שוין איבערגעגעבן געוואָרן דורך יחזקאל, זכריה און דניאל, וועלכע האָבן פאָראויסגעזען די פיר מלכויות וואָס זענען עתיד צו דערדריקן ישראל. און דאָס איז אַ סדר וואָס חזר'ט זיך תמיד איבער: ווען מיר גייען אַראָפּ פונעם וועג, שלאָגן אונדז די אומות העולם, ביז מיר קערן זיך צוריק צום דרך הישר.
פסוק יב: "הבו שכרי" - דרייסיג זילבערנע גילדן
וָאֹמַר אֲלֵיהֶם אִם־טוֹב בְּעֵינֵיכֶם הָבוּ שְׂכָרִי וְאִם־לֹא חֲדָלוּ וַיִּשְׁקְלוּ אֶת־שְׂכָרִי שְׁלֹשִׁים כָּסֶף׃ - און איך האָב צו זיי געזאָגט: אויב עס איז גוט אין אייערע אויגן גיט מיר מיין שכר, און אויב נישט לאָזט אָפּ; און זיי האָבן געוואויגן מיין שכר דרייסיג זילבערנע מטבעות.
אויך דאָ מוטשען זיך די מפרשים: וואָס מיינט "הבו שכרי", און וואָס זענען די דרייסיג כסף. דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער נביא באַשרייבט אין אַ משל ווי דער הקב"ה בעט פֿון זיי כביכול שכר פֿאַר דעם וואָס ער היט זיי אַז דער בית המקדש זאָל נישט חרובֿ ווערן און אַז די שונאים זאָלן זיי נישט פאַרטיליגן - כביכול דער אויבערשטער בעט פֿון זיי אַ שכר שמירה. און וואָס איז דער שכר וואָס מען גיט פֿאַר'ן הקב"ה? ערקלערט דער מלבי"ם: דאָס איז די זכות וואָס זאָל זיין ביי אייך אַ מליץ יושר פֿאַר אים, דאָס הייסט מעשים טובים, תשובה טאָן און זיך דערנענטערן צום אויבערשטן. "הבו שכרי" - גיט מיר מיין שכר, און דעמאָלט וועל איך כביכול בלייבן מחויב ווייטער אייך צו היטן פֿון די פיינט און אָפּהיטן דעם בית המקדש ער זאָל נישט חרובֿ ווערן. "ואם לא, חדלו" - אויב איר וועט נישט מקיים זיין אייער התחייבות צום אויבערשטן, וועט איר אויפֿהערן צו זיין אַ פֿאָלק.
"וישקלו את שכרי שלושים כסף" - האָבן חז"ל געזאָגט: עס איז נישטאָ קיין דור וואָס ס'איז נישטאָ אין אים דרייסיג צדיקים. דאָס זענען די דרייסיג כסף. די צדיקים וואָס זענען געווען צווישן זיי זענען געווען אין דער צאָל פֿון דרייסיג, און זיי האָבן מוסר נפש געווען על קידוש השם, און דאָס איז געגעבן געוואָרן כביכול פֿאַר'ן הקב"ה ווי אַ שכר, כדי ער זאָל זיך צוריקקערן און פּאַשען זיינע שאַף, דאָס הייסט ער זאָל צוריק פירן כלל ישראל. און פאַרוואָס ווערן זיי אָנגערופן "כסף"? טייטשן די מפרשים אַז דאָס איז מלשון חשק און כיסופים, ווי עס שטייט "נכספה וגם כלתה נפשי" - אַז זיי זענען געווען גרייט אָפּצוגעבן זייער נפש ביז צום כליון, ממש מסירות נפש כפשוטה לכבוד פונעם בורא יתברך.
רש"י טייטשט לויט'ן תרגום "ועבדו יתרוותי גברין" - אַ טייל גוטע לייט, עס זענען געווען ווייניג פֿון זיי וואָס האָבן געטאָן מיין רצון, ווי למשל חנניה, מישאל און עזריה, און יחזקאל. חנניה, מישאל און עזריה זענען געווען די וואָס זענען דאָ געווען און זענען פאַרטריבן געוואָרן אין גלות, און אויסער זיי יחזקאל וואָס איז געווען אַ נביא, און זיי זענען געווען די ווייניגע צדיקים וואָס האָבן געטאָן דעם רצון ה'.
פסוק יג: "השליכהו אל היוצר"
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי הַשְׁלִיכֵהוּ אֶל־הַיּוֹצֵר אֶדֶר הַיְקָר אֲשֶׁר יָקַרְתִּי מֵעֲלֵיהֶם וָאֶקְחָה שְׁלֹשִׁים הַכֶּסֶף וָאַשְׁלִיךְ אֹתוֹ בֵּית יְהֹוָה אֶל־הַיּוֹצֵר׃ - און דער אויבערשטער האט צו מיר געזאגט: ווארף עס צום יוצר, די טייערע פראכט וואס איך בין געווען אזוי טייער ביי זיי; און איך האב גענומען די דרייסיג שטיק זילבער און איך האב עס געווארפן אין בית ה' צום יוצר.
דער הקב"ה באפעלט צו נעמען דאס געלט און עס ווארפן צום יוצר. און ווער איז דער יוצר? דער וואס שטעמפלט און מאכט א צורה אינעם זילבער. דאס זילבער אין יענע צייטן האט געהאט אן אייגענעם ווערט: מ'פלעגט נעמען א טס פון זילבער און מאכן דערפון מטבעות, מ'האט געשניטן דערפון רינדעכיגע שטיקלעך ווי א שטאנץ, און מ'האט באקומען אן "אסימון" - און בלשון חז"ל ווערט עס אזוי גערופן ווייל עס איז א-סימן, אן קיין סימן. און כדי עס צו מאכן פאר א מטבע וואס מ'קען נוצן און נישט סתם א שטיק זילבער, האט מען געדארפט איינקריצן און שטעמפלען דערין די צורה פונעם קעניג אדער הדסים און ענליכע זאכן, ווי מ'זעט אין די צייכענונגען פון אלטע מטבעות. דער וואס טוט דאס איז דער יוצר, וואס האט געארבעט אין דער מטבעה און געשטעמפלט די מטבעות, און ער ווערט גערופן א יוצר ווייל ער פארעמט אויס א צורה אינעם זילבער.
און יעצט בעט ער כביכול אז דער יוצר זאל אויספארעמען די דרייסיג שטיק זילבער, דאס הייסט די דרייסיג צדיקים וואס זענען געהרג'עט געווארן על קדושת שמו - אז זייער געשטאלט זאל זיין אויסגעקריצט פארן כסא הכבוד. ווי דער ענין פון "וניקיתי דמם לא ניקיתי", אז כביכול דער מאנטל פונעם הקב"ה איז פארפלעקט מיט דעם בלוט פון די וואס האבן מוסר נפש געווען על קדושת השם, א זאך וואס ווערט נישט פארגעסן פון אים פאר קיין איין רגע. און דאס איז "אדר היקר" - די נשמות פון די צדיקים זענען ווי אן אדרת יקרה, א טייער קלייד פארן הקב"ה; אן אדרת איז א הערליכע פראכטפולע זאך, ווי א טייערער שאל. "אשר יקרתי מעליהם" - אז איך האב גענומען פון זיי דאס טייערסטע וואס זיי פארמאגן. און וואס איז דאס טייערסטע וואס א מענטש האט? זיין לעבן און נשמה. זיי האבן מוסר נפש געווען פארן אויבערשטן, און "יקר בעיני ה' המותה לחסידיו", און דער הקב"ה נעמט די טייערקייט פון זייערע נשמות און מאכט דערפון א לבוש פון תפארת פאר זיך יתברך.
"ואשליך אותו בית ה' אל היוצר" - דאס געלט ווערט געווארפן צום בית ה'. דער טייטש דערפון איז: דער בית המקדש וואלט געדארפט חרוב ווערן, און אין וועמענס זכות איז ער געראטעוועט געווארן? אינעם זכות פון די דרייסיג צדיקים וואס האבן מוסר נפש געווען. קומט אויס אז זיי ווערן געווארפן אין בית ה', אז פון זייער כח זאל דער בית המקדש האבן א קיום. בזכות די וואס האבן מוסר נפש געווען לכבוד ה' איז דער בית המקדש נישט חרוב געווארן אין די טעג פון אנטיוכוס. און דער יוצר פארעמט פון זיי א צורה, וואס דערין ליגן באהאלטן יענע קדושים, און דאס איז אן אדרת יקר און א מאנטל פון לויב פארן אויבערשטן, צו זיין א תמידיגער זכרון פאר אים, און מיט איר כח וועט ער נישט חרוב מאכן דעם בית המקדש אין די צייטן פון די יונים.
פסוק יד: דאס אפשניידן פונעם צווייטן שטעקן
וָאֶגְדַּע אֶת־מַקְלִי הַשֵּׁנִי אֵת הַחֹבְלִים לְהָפֵר אֶת־הָאַחֲוָה בֵּין יְהוּדָה וּבֵין יִשְׂרָאֵל׃ - און איך האב אפגעשניטן מיין צווייטן שטעקן, די 'חובלים', צו צוברעכן די ברידערשאפט צווישן יהודה און צווישן ישראל.
ביז אהער האט ער גערעדט פון איין שטעקן, און יעצט גייט ער אריבער צום צווייטן. ערקלערט דער מלבי"ם אז דער צווייטער שטעקן איז געקומען לידי ביטוי ביי די צדוקים וואס האבן זיך פארמערט צווישן זיי, און די זאך האט גורם געווען אז דער אינעווייניגסטער שלום איז צעשטערט געווארן. דער שטעקן וואס איז געווען באשטימט זיי צו פירן לויט דער תורה, לויטן דרך ה' און זיינע מצוות, איז אפגעשניטן געווארן, און דאס האט צוגעברענגט דערצו אז זיי האבן אויפגעגעסן איינער דעם צווייטן און געקעמפט איינער קעגן צווייטן. די כתות פון די צדוקים און די פרושים האבן זיך געביסן און געגעסן איינער דעם צווייטן, און אויך די מלכים אליין זענען באקעמפט געווארן דורך די צוויי כתות, ווי עס איז באוואוסט אין די היסטאריע פון בית שני, און דורך דעם איז צעשטערט געווארן די אחוה צווישן יהודה און צווישן ישראל.
און ווער זענען דא "יהודה" און "ישראל"? מ'קען נישט טייטשן אז עס רעדט זיך פון צוויי שבטים קעגן די עשרת השבטים, ווי מיר האבן שטענדיג גערעדט ביי בית ראשון - שומרון איז די עשרת השבטים, ירבעם און די מלכים וואס זענען ארויסגעקומען פון אים, און קעגן זיי יהודה און בנימין וועמענס מלכים זענען מערסטנס געווען צדיקים אין ירושלים. ווארום מיר רעדן דאך דא פון בית שני, און אין בית שני זענען די עשרת השבטים נישט צוריקגעקומען, לכל הפחות לויט רוב מפרשים, און קומט אויס אז מ'קען נישט רעדן פון "ישראל" אלס די עשרת השבטים נאר בלויז פון יהודה און בנימין. דערפאר ערקלערט דער מלבי"ם: די תלמידי חכמים ווערן אנגערופן מיטן נאמען "יהודה", און דער המון עם ווערט אנגערופן מיטן נאמען "ישראל". די בני יהודה זענען געווען עובדי ה', און די בני ישראל אין בית ראשון זענען די וואס האבן געבלאנדזשעט פון וועג און זענען פארטריבן געווארן אין גלות. אין בית שני איז בלויז געווען יהודה, און לכאורה איז געווען שלום צווישן זיי, אבער יעצט איז די ברידערשאפט צעשטערט געווארן און עס איז צוריקגעווארן ווי יהודה און ישראל: אינעווייניג אין יהודה און בנימין אליין זענען געווארן צוויי כתות - צדוקים און בייתוסים און ענליכע וואס האבן זיך דערווייטערט פונעם ריכטיגן וועג פון הנהגה, און קעגן זיי די פרושים וואס האבן ווייטער אנגעהאלטן מיט דביקות אין עבודת ה', מתתיהו און זיינע קינדער וואס זענען געווען צוגעקלעבט צו תורת ה'. און צוליב דעם, ווי דער לשון פונעם מלבי"ם איז, איז געווארן פרץ על פני פרץ - מ'האט געמאכט איין פירצה נאך דער צווייטער. אזוי אז אויך דער צווייטער שטעקן, וואס איז געווען באשטימט צו פאראייניגן דאס פאלק, איז צובראכן געווארן, און אט איז די אחוה צווישן יהודה און ישראל צעשטערט געווארן.
פסוק טו: דאס געצייג פונעם נארישן פאסטוך
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלָי עוֹד קַח־לְךָ כְּלִי רֹעֶה אֱוִלִי׃ - און דער אויבערשטער האט צו מיר געזאגט: נעם דיר נאך דאס געצייג פון א נארישן פאסטוך.
ערקלערט דער מלבי"ם: דער פאסטוך וואס וועט יעצט זיין איז אינגאנצן נישט פאסיג פאר הנהגה. פריער זענען געווען מקל נועם און מקל חובלים, און ביידע זענען צובראכן געווארן, און דער דאזיגער פאסטוך פארמאגט שוין בכלל נישט קיין שטעקן - נישט קיין אנדערן שטעקן און נישט קיין שום ערזאץ. און וואס פארמאגט ער יא? בלויז "כלי רועה". און וואס זענען די כלי הרועה? ערקלערט דער מלבי"ם: די כלים מיט וואס דער פאסטוך פלעגט עסן זיין שפייז, מיט וואס ער פלעגט קאכן דאס פלייש און ענליכעס. מיט פשוט'ע ווערטער: דער דאזיגער פאסטוך קען נאר איין זאך טון - אויפעסן די שאף. צו זארגן פאר זיי, צו היטן אויף זיי און זוכן זייער טובה פארמאגט ער גארנישט, און אפילו א שטעקן צו פירן די שאף האט ער נישט; וואס ער פארמאגט יא זענען די כלים מיט וואס ער עסט זיי אויף. דאס איז א רועה אווילי, א נארישער פאסטוך. און דער נמשל איז: די לעצטע מלכים וואס וועלן זיין אין די צייטן פון בית שני וועלן זיין מלכים וואס זייער גאנצער ציל איז בלויז פאר זייער אייגענער הנאה, וואס זיי קענען ארויסבאקומען פון די שאף, און זיי וועלן אפילו נישט טראכטן איין רגע וועגן דער טובה פונעם פאלק.
פסוק טז: די געשטאלט פונעם שלעכטן פאסטוך
כִּי הִנֵּה־אָנֹכִי מֵקִים רֹעֶה בָּאָרֶץ הַנִּכְחָדוֹת לֹא־יִפְקֹד הַנַּעַר לֹא־יְבַקֵּשׁ וְהַנִּשְׁבֶּרֶת לֹא יְרַפֵּא הַנִּצָּבָה לֹא יְכַלְכֵּל וּבְשַׂר הַבְּרִיאָה יֹאכַל וּפַרְסֵיהֶן יְפָרֵק׃ - וואָרום אָט שטעל איך אויף אַ פּאַסטעך אין לאַנד, די פֿאַרלאָרענע וועט ער נישט זוכן, דאָס פֿאַרוואָגלטע וועט ער נישט פֿאָדערן, און די צעבראָכענע וועט ער נישט היילן, די שטייענדיקע וועט ער נישט אויסהאַלטן, און דאָס פֿלייש פֿון דער פֿעטער וועט ער עסן, און זייערע קלאָען וועט ער צעברעכן.
"הנכחדות לא יפקוד" - די שעפּסן וואָס זענען פֿאַרלאָרן געגאַנגען אינטערעסירן אים בכלל נישט, ער רעכנט זיי נישט און זוכט זיי נישט. "הנער לא יבקש" - דער תרגום יונתן טײַטשט "דאטלטלו", מלשון ניעור, דאָס זענען די וואָס האָבן זיך געוואַלגערט און דערווײַטערט, און ער מאָנט זיי נישט. אָדער אַז "נער" איז מלשון שטות, וואָס נער איז אַן אויסדרוק פֿאַר אַ שוטה, און די כוונה איז אויף די וואָס קענען נישט אַליין צוריקקומען צום שטאַל און דאַרפֿן עמעצן זאָל זיי פֿירן, און דער פּאַסטעך זוכט זיי נישט. "והנשברת לא ירפא" - די וואָס האָט באַקומען אַ בראָך אין אַ פֿוס אָדער אַ האַנט, זוכט ער נישט ווי אַזוי איר צו היילן. "הניצבה לא יכלכל" - די ניצבה איז די וואָס האָט נאָך אַ ביסל כּוח צו שטיין אויף אירע פֿיס און דאַרף הילף מען זאָל זי פֿירן שטאַטלאַך. און רש"י ברענגט בשם מנחם אַז "הניצבה" איז מלשון געשוואָלנקייט, ווי "לצבות בטן ולנפיל ירך", אַז איר בויך איז געוואָרן געשוואָלן. און עס איז באַקאַנט אַז בײַ בהמות איז פֿאַראַן אַ פּראָבלעם פֿון אַ געשוואָלענעם בויך, און וואָס מען טוט איז מען שטעכט אַרײַן אַ נאָדל אין בויך אַרויסצונעמען די געשוואָלנקייט, און אויב נישט שאַט עס זיי. און דרך אגב, אין ערטער וווּ מען טוט עס נישט כּדין מאַכן זיך כשרות־שאלות פֿון אַ ניקוב הקיבה וכדומה. פֿונדעסטוועגן איז פֿאַראַן אַ בחינה פֿון "ניצבה" אינעם זינען פֿון ליידן פֿון אָנבלאָזונג צוליב גאַזן און גראָז, און אויך די דאָזיקע וועט ער נישט אויסהאַלטן. "לא יכלכל" מיינט ער וועט זי נישט דערטראָגן, ווײַל דער שטייגער פֿונעם פּאַסטעך איז זיי צו טראָגן אין בוזעם, און דער דאָזיקער וועט דאָס נישט טאָן.
"ובשר הבריאה יאכל" - די געזונטע און פֿעטע זענען די עשירים, און די מלכים וועלן טראַכטן בלויז ווי אַזוי צו נעמען פֿון די עשירים זייער געלט, אָנצוווילן זייער פֿאַרמעגן. "ופרסיהן יפרק" - ער וועט צעברעכן זייערע קלאָען ביז כּליון, ווי עס שטייט בײַ דניאל "אכלה ומדקה ושארא ברגלה רפסה". ווײַל עס מאַכט זיך אַז די שאָף אָדער רינדער עסן און לאָזן איבער, און עס מאַכט זיך אַז זיי עסן און דאָס איבעריקע צעטרעטן זיי מיט זייערע קלאָען - דאָס הייסט זיי לאָזן גאָרנישט איבער. אַזוי אויך דאָ: עס וועט פֿון זיי גאָרנישט איבערבלײַבן.
און דער מלבי"ם טײַטשט דעם פּסוק אינעם נמשל: "הנכחדות לא יפקוד" - ער וועט נישט אויפֿפּאַסן אויף די וואָס וועלן גיין אין גלות, און עס וועט אים נישט אַרטן אויב זיי וועלן פֿאַרגלאָגלט ווערן. "הנער" - דאָס יונגע פֿיך, ער וועט נישט אַכטונג געבן עס צונויפֿצוזאַמלען, ער וועט זיך נישט אינטערעסירן מיט קינדער און יוגנטלעכע. "הנשברת" און "הניצבה" וואָס שטייט נאָך אויף אירע פֿיס - וועט ער נישט אויסהאַלטן, ער וועט זיי נישט געבן קיין שפּײַז. און די געזונטע און פֿעטע שאָף - די וועט ער אויפֿעסן, ביז אַפֿילו זייערע קלאָען וועט ער צעברעכן, כּדי גאָרנישט פֿון זיי זאָל נישט איבערבלײַבן.
פּסוק יז: הוי רועי האליל
הוֹי רֹעִי הָאֱלִיל עֹזְבִי הַצֹּאן חֶרֶב עַל־זְרוֹעוֹ וְעַל־עֵין יְמִינוֹ זְרֹעוֹ יָבוֹשׁ תִּיבָשׁ וְעֵין יְמִינוֹ כָּהֹה תִכְהֶה׃ - וויי צום נישטיקן פּאַסטעך וואָס פֿאַרלאָזט די שאָף, אַ שווערד אויף זײַן אָרעם און אויף זײַן רעכט אויג; זײַן אָרעם זאָל פֿאַרטריקנט ווערן און זײַן רעכט אויג זאָל פֿאַרטונקלט ווערן.
"הוי", זאָגט רש"י, מען דאַרף שרײַען דערויף, און די ווערטער ווערן געזאָגט מיט אַ ווייטאָג. "רועי האליל" - פּאַסטוכער פֿון גאָרנישט, וואָס "אליל" נעמט זיך פֿון לשון "אל", ווי "רופאי אליל כולכם" וואָס איוב האָט געזאָגט צו זײַנע חברים, דאָס הייסט דאָקטוירים פֿון "נישט", נישט קיין דאָקטוירים. אַזוי אויך דער רועה האליל: ער האָט נישט קיין מעגלעכקייט צו פּאַשען, נישט קיין כּוח צו פּאַשען און נישט קיין ידיעה ווי צו פּאַשען. און אויב דו וועסט פֿרעגן פֿון וואַנען קומט די יו"ד אין "רועי" און אין "אליל", זאָלסטו זיך נישט וואונדערן, וואָרום מיר געפֿינען "שוכני סנה" און נישט "שוכן", און אַזוי אויך "שוכני לבדד", און "הרופא לכל תחלואיכי", "עווניכי" - אַ יו"ד יתירה, און אַזוי אויך דאָ.
"עוזבי הצאן, חרב על זרועו" - דער אָרעם דריקט אויס דעם כּוח און די גבורה, דערפֿאַר וועט קומען אַ שווערד וואָס וועט אָפּהאַקן זײַן אָרעם, און זײַן גבורה און שטאַרקייט וועלן פֿאַלן. "ועין ימינו כהה תכהה" - אַז דער אויבערשטער וועט פֿאַרניכטן זײַן חכמה, ווײַל דאָס אויג איז דער אויסדרוק פֿון חכמה, ווי דער לשון "עיני ראתה" וואָס מיינט איך האָב זיך פֿאַרטראַכט און פֿאַרשטאַנען. קומט אויס, זאָגט דער מלבי"ם, אַז זיי וועלן האָבן אַ שאָדן סײַ אין גוף און סײַ אין נפֿש, אַז אויך זייער חכמה אינעם נפֿש וועט געשעדיקט ווערן.
דער אברבנאל טײַטשט אַז די ווערטער גייען אויף אגריפס, וואָס איז געווען דער לעצטער מלך און איז געפֿאַלן דורך דער שווערד פֿון רומי. און אויך זײַן זון, וואָס איז געווען אַן אָנשטענדיקער מענטש, איז אומגעקומען צוזאַמען מיט אים, און אים פֿאַרגלײַכט דער פּסוק צו "עין ימינו" - נישט בלויז "זרועו יבוש תיבש", וואָס דאָס איז די מאַכט און די גבורה, נאָר אויך זײַן זון וועט אומקומען, און דאָס איז "ועין ימינו כהה תכהה".
צום סך-הכּל:
דער קאַפּיטל הייבט זיך אָן מיט די טויערן פֿונעם היכל וואָס עפֿענען זיך פֿון זיך אַליין - די נבואה פֿונעם חורבן בית שני, און פֿון דאָרט קערט זיך דער נביא צוריק צום גאַנג פֿון די טעג פֿונעם בית המקדש גופֿא. "צאן ההרגה" זענען כּלל ישראל וואָס זענען איבערגעגעבן געוואָרן צו קויפֿערס און פֿאַרקויפֿערס און צו פּאַסטוכער וואָס שוינען נישט, און דער שאָדן הייבט זיך אָן פֿון אינעווייניק: שנאת חנם, די שווערד פֿון איין מענטש קעגן דעם צווייטן, אַכזריות'דיקע מלכים און כּיתות וואָס האָבן צעריסן דאָס לאַנד. די צוויי שטעקנס, נועם און חובלים, זענען געווען באַשטימט פֿאַר אַ ריכטיקער הנהגה - חובלים קעגן דעם שׂונא פֿון דרויסן און נועם קעגן דעם ברודער פֿון אינעווייניק - אָבער דער דור האָט פֿאַרקערט די יוצרות, און דערפֿאַר זענען ביידע אָפּגעהאַקט געוואָרן: דער ברית מיט די פֿעלקער איז צעשטערט געוואָרן און די ברידערשאַפֿט צווישן יהודה און ישראל איז צעבראָכן געוואָרן. אינמיטן פֿון דעם חורבן שײַנען די דרײַסיק זילבערנע שקלים, די דרײַסיק צדיקים אין יעדן דור וואָס האָבן מוסר נפֿש געווען, וואָס זייער געשטאַלט איז אײַנגעקריצט פֿאַרן כּסא הכבֿוד ווי אַן אדרת יקר, און אין זייער זכות איז דער בית המקדש געשטאַנען אין די צײַטן פֿון די יוונים. און צום סוף שטייט דער נאַרישער פּאַסטעך, וואָס האָט נישט אין דער האַנט קיין שטעקן נאָר כּלים אויפֿצואעסן זײַנע שאָף, און זײַן סוף איז אַ שווערד אויף זײַן אָרעם און פֿאַרטונקלונג אין זײַן רעכט אויג. דער מוסר השׂכּל בלײַבט שטיין: ווען מיר גייען אַראָפּ פֿונעם וועג שלאָגן די אומות אין אונדז, ביז מיר קערן זיך צוריק צום גלײַכן וועג.