הקדמה: א דירעקטער המשך צום פריערדיגן קאפיטל
קאפיטל י' אין זכריה איז, לויטן מלבי"ם, א דירעקטער המשך פונעם פריערדיגן פרק. ביים סוף פון קאפיטל ט' האבן מיר געזען אז די בחורים און בתולות וועלן "ינובבו" - מלשון ניב שפתים - און וואס זיי בעטן מיט זייער מויל איז נאר דגן ותירוש (תבואה און וויין). די אבני הנזר (קרוין-שטיינער) רעדן שוין נישט צו זיי: "מַה טּוּבוֹ וּמַה יָּפְיוֹ דָּגָן בַּחוּרִים וְתִירוֹשׁ יְנוֹבֵב בְּתֻלוֹת". און ווי דער מלבי"ם האט דארט מסביר געווען: "כִּי אַבְנֵי נֵזֶר מִתְנוֹסְסוֹת עַל אַדְמָתוֹ" - די טייערע שטיינער וועלן ליגן הפקר ווי דער שטויב פון דער ערד, און דערפאר וועלן דוקא דאס תבואה און וויין זיין ביי זיי טייער ווי אבני נזר. פון דא פירט ווייטער אונזער קאפיטל: אויב זייער גאנצע בקשה איז דגן ותירוש, פעלט דאך אויס דערצו רעגן.
פסוק א: מטר, גשם און מלקוש
שַׁאֲלוּ מֵה' מָטָר בְּעֵת מַלְקוֹשׁ, ה' עֹשֶׂה חֲזִיזִים, וּמְטַר גֶּשֶׁם יִתֵּן לָהֶם, לְאִישׁ עֵשֶׂב בַּשָּׂדֶה׃ - בעט פון ה' רעגן אין דער צייט פונעם שפעטן רעגן (מלקוש), ה' מאכט בליצן-וואלקענעס, און א רעגן פול מיט וואסער וועט ער זיי געבן, פאר יעדן מענטש גראז אין פעלד.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון הפסוק. "מלקוש" איז דער רעגן וואס קומט נאך דער צייט פון די גשמים, אזוי ווי מיר זאגן "יורה ומלקוש": דער יורה איז דער ערשטער רעגן, און דער מלקוש איז דער לעצטער, ווען די רעגן-סעזאן האט זיך שוין געענדיגט. און נאך א חילוק: "גשם" איז וואס עס פאלט בדרך הטבע, און "מטר" איז וואס עס קומט מיט א ספעציעלער השגחה מאת ה'. דערפאר זאגט דער נביא: בעט פון ה' מטר בעת מלקוש - אפילו ווען די רעגן-צייט איז שוין פאראיבער און די נאטור איז נישט גרייט דערצו, זאלן זיי מתפלל זיין און דער הקב"ה וועט זיי געבן מטר בכוח התפילה און די זכותים.
"ה' עושה חזיזים" - חזיזים זענען די וואלקענעס וואס פארמאגן אין זיך די פייערדיגע דעמפף, דאס הייסט יענע דעמפף וואס שאפן פייער, בליצן און דונערן (וואס מיר קענען אלס פאזיטיווע און נעגאטיווע יאנען וואס ביים צונויפקומען ווערט באשאפן דער קנאק). דער הקב"ה וועט מאכן די חזיזים ספעציעל פאר זיי, און וועט געבן מטר גשם בהשגחה.
און ווי ווייט וועט די השגחה פרטית גרייכן? א רעגן פאלט געווענליך אויף א כללות'דיגן אופן, פאר יעדן אינאיינעם. אבער דא שטייט "לְאִישׁ עֵשֶׂב בַּשָּׂדֶה" - פאר א יחיד, און אפילו פאר א באזונדער גראז וואס געפינט זיך אין פעלד, וועט דער הקב"ה אראפברענגען רעגן. דאס איז די גמרא וואס דערציילט אויף רב קטינא וואס איז געווען א "סייר ניכסי", ער פלעגט ארומגיין באקוקן זיינע פעלדער און זאגן: די דאזיגע שורה (ערוגה) דארף רעגן און יענע דארף נישט, דער בוים דארף און יענער דארף נישט - און עס פלעגט אים קומען רעגן לויט זיין באשטעלונג, פונקטליך וואו עס פעלט אויס, אן קיין סיסטעם פון באוואסערונג און אן קיין טראפ-שלאנגען (טפטפות). און די גמרא ברענגט אויף דעם אונזער פסוק, "ומטר גשם יתן להם לאיש עשב בשדה", און אויך דעם פסוק "חֶלְקָה אַחַת תִּמָּטֵר וְחֶלְקָה אֲשֶׁר לֹא תִמְטִיר".
פסוק ב: דער סוף פון די פאלשע אמונות
כִּי הַתְּרָפִים דִּבְּרוּ אָוֶן, וְהַקּוֹסְמִים חָזוּ שֶׁקֶר, וַחֲלֹמוֹת הַשָּׁוְא יְדַבֵּרוּ, הֶבֶל יְנַחֵמוּן, עַל כֵּן נָסְעוּ כְמוֹ צֹאן, יַעֲנוּ כִּי אֵין רֹעֶה׃ - ווארעם די תרפים האבן גערעדט פאלשקייט, און די קוסמים האבן געזען ליגנט, און פאלשע חלומות רעדן זיי, מיט נארקייט טרייסטן זיי; דערפאר זענען זיי אוועקגעצויגן ווי שאף, זיי מוטשען זיך ווייל עס איז נישטא קיין פאסטוך.
גיט אכט: דער מלבי"ם נעמט דעם גאנצן פרק אויף דער צוקונפט - אויף די טעג פאר ביאת המשיח און פאר דער מלחמה פון גוג ומגוג, ווי מיר וועלן זען ווייטער. ער זאגט אז אין יענער צייט וועט מען זיך מער נישט פארלאזן אויף די כוחות פונעם טבע, אויף מעשה טלמסאות און אויף די וועגן פון די אצטגנינים. "טלמסאות" זענען א מין געשטאלטן (פסלים) דורך וועלכע מען פלעגט ציען רוחניות'דיגע כוחות, און "אצטגנינים" זענען שטערנזעער, וואס קוקן אין די שטערנס און שטעלן פעסט לויט זיי די צוקונפט.
וואס זענען די תרפים? מען פלעגט נעמען א שארבן פון א בכור און אויסציען דערויף די הויט, אין א באשטימטער צייט און ביי א געוויסן מצב פון דער לבנה, מיט פארשידענע נוסחאות וואס זיי האבן געהאט, און דערנאך פלעגן די תרפים רעדן. מען פלעגט רוען אין זייער מויל א טומאה און אהינציען א כוח הטומאה, און פון דעם האבן די תרפים גערעדט. אזוי פלעגט לבן פרעגן די תרפים וואו יעקב איז אנטלאפן, און זיי פלעגן אים אויסזאגן. דאס איז דער טעם פארוואס רחל האט זיי צוגעגנב'עט: זי האט געוואוסט אז אויב לבן וועט האבן א "ווייז", איז ער איבער צוויי שעה שוין נאך זיי - דערפאר האט זי אים צוגעגנב'עט דעם דזשי-פי-עס, און לבן איז געגאנגען און בלאנדזשעט און נישט געוואוסט וואוהין. "לָמָּה גָנַבְתָּ אֶת אֱלֹהָי" - דאס זענען געווען די תרפים.
נאר וויבאלד דאס איז א כוח הטומאה, א נעגאטיווער און שלעכטער כוח, זאגט ער מערסטנס ליגנט - "התרפים דברו און". און אויך די עתידות-זאגער (מגידי עתידות), זייערע ידיעות זענען באגרענעצט און נישט פונקטליך. פרעה האט געזאגט "רְאוּ כִּי רָעָה נֶגֶד פְּנֵיכֶם", און מיר ווייסן אז ער האט געזען בלוט, נאר ער האט עס נישט אפגעטייטשט ריכטיג: ער האט געמיינט אז ס'איז בלוט פון מיתה, אבער באמת איז דאס געווען דם מילה. זייער זעאונג איז נישט קיין פולקאמע זעאונג. און אין חלומות וועט מען אויך נישט גלייבן, ווייל מען וועט וויסן אז "חלומות השווא ידברו".
דער מלבי"ם רימזט אז פאר ביאת המשיח וועלן אויפשטיין תרפים און קוסמים און בעלי חלומות וואס וועלן פארפירן דאס פאלק מיט זייערע הבלים - מיט אנדערע ווערטער, אלע יענע שטראמען און הבלים וואס איר ווילט - און דעמאלט וועט מען וויסן אז ס'איז נישטא אין זיי קיין שום ממש. און צוליב דעם וואס זיי האבן געגלויבט אין די דאזיגע הבלים שטייט געשריבן "על כן נסעו כמו צאן", שאף וואס האבן נישט קיין הנהגה און ס'איז נישטא ווער ס'זאל זיי פאשען און זיי פירן, און די וואס דארפן זיי פירן זאגן זיי דברי הבל בחלומות ובדברים רבים - ווי שאף וואס האבן נישט קיין פאסטוך. "יענו כי אין רועה" - זיי וועלן אנקומען צו ארעמקייט און הכנעה, ווייל זיי האבן נישט קיין מנהיג.
פסוק ג: פקידת הרועים והעתודים
עַל הָרֹעִים חָרָה אַפִּי, וְעַל הָעַתּוּדִים אֶפְקוֹד, כִּי פָקַד ה' צְבָאוֹת אֶת עֶדְרוֹ אֶת בֵּית יְהוּדָה, וְשָׂם אוֹתָם כְּסוּס הוֹדוֹ בַּמִּלְחָמָה׃ - אויף די פאסטוכער האט געגרימט מיין כעס, און די עתודים (די בויקעס, די שטארקע פירער) וועל איך באשטראפן, ווארום ה' צבאות האט זיך דערמאנט אין זיין סטארדע, אין בית יהודה, און ער וועט זיי מאכן ווי זיין פראכטפול פערד אין דער מלחמה.
וויבאלד די פאסטוכער זענען די וואס פארפירן די שאף מיט זייערע הבלים, זאגט דער הקב"ה: חרה אפי אויף די מנהיגים. "ועל העתודים" - די עתודים זענען די שטארקע און געזונטע שאף, און זיי זענען א סימבאל פאר די שרים און עשירים, און זיי וועל איך אויך פאדערן צו דין וחשבון. און דאס איז ענליך צום פסוק אין יחזקאל ל"ד: "הִנְנִי עַל הָרֹעִים", "הִנְנִי שֹׁפֵט בֵּין שֶׂה לָשֶׂה לָאֵילִים וְלָעַתּוּדִים" - אז דער הקב"ה וועט משפט'ן די מנהיגים פון ישראל. "כי פקד ה' את עדרו" - אזוי ווי עס שטייט דארט "וְדָרַשְׁתִּי אֶת צֹאנִי וּבִקַּרְתִּים".
"ושם אותם כסוס הודו במלחמה": ביז יעצט זענען זיי געווען ווי שאף - כצאן לטבח, תמימות'דיג, נאכגעלאפן די פאסטוכער. פון יעצט אן וועלן זיי זיין ווי א פערד וואס זיין הוד זעט זיך אן אין דער מלחמה. דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן הוד און הדר: הדר איז די חיצוניות, וויאזוי די זאך זעט אויס פון אינדרויסן, שיין און מהודר; און הוד איז די פנימיות. א פערד האט א מערקבארן חיצוניות'דיגן הדר, און ער האט א הוד - א פנימיות וואס אנטפלעקט זיך נאר אין דער צייט פון מלחמה, ווי עס שטייט אין איוב "הוֹד נַחְרוֹ אֵימָה... יָשִׂישׂ לִקְרַאת נָשֶׁק". און אין וועלכער מלחמה רעדט מען דא? זאגט דער מלבי"ם: אין דער מלחמת גוג ומגוג.
אנדערע פירושים: אויף צוריק און נישט אויף לעתיד
ווי מיר האבן מסביר געווען, נעמט דער מלבי"ם דעם גאנצן קאפיטל אויף דער צוקונפטיגער תקופה - ביאת המשיח און גוג ומגוג, א נבואה אויף לעתיד לבוא. אבער רש"י, דער רד"ק און דער אבן עזרא נעמען דעם קאפיטל אויף צוריק. רש"י טייטשט "על הרועים חרה אפי" אויף די מלכים נבוכדנצר און סנחריב. דער רד"ק און דער אבן עזרא רעדן פון א שפעטערער תקופה, און זאגן אז די פאסטוכער דא זענען די מלכי יוון, די מלכות פון אנטיוכוס, וואס האבן געדריקט די אידן ביז עס זענען קעגן זיי אויפגעשטאנען די חשמונאים.
פסוק ד: ממנו פינה, ממנו יתד
מִמֶּנּוּ פִנָּה, מִמֶּנּוּ יָתֵד, מִמֶּנּוּ קֶשֶׁת מִלְחָמָה, מִמֶּנּוּ יֵצֵא כָל נוֹגֵשׂ יַחְדָּו׃ - פון אים וועט זיין דער ווינקלשטיין, פון אים דער יתד, פון אים דער מלחמה-בויגן, פון אים וועט ארויסגיין יעדער געוועלטיגער צוזאמען.
דאס איז א באקאנטער מליצה'דיגער אויסדרוק: ווען מען וויל זאגן אויף עפעס אז ס'איז דער עיקרדיגסטער יסוד, זאגט מען "ממנו פינה ממנו יתד". און וואס איז די באדייטונג דערפון? זאגט דער מלבי"ם: "פינה" איז דער שטיין וואס איז דער יסוד און דער ראש אינעם אויפבוי פונעם הויז, און ער איז תמיד אן אויסדרוק אויף א הויפט זאך - ווי למשל "הנחת אבן הפינה". אבן הפינה (דער ווינקלשטיין) איז געווען א שטארקער און גאר א גרויסער שטיין; היינטיגע צייטן ווערט אלעס געמאכט מיט גיסן בעטאן, אבער אמאל, ווען ס'איז נישט געווען קיין בעטאן, האט מען געדארפט פארשטארקן די צוויי מויערן פון ביידע זייטן און זיי פארבינדן צוזאמען, דעריבער פלעגט מען לייגן אינעם ווינקל איין גרויסן און שטארקן שטיין, און אויף אים האט מען דערנאך געבויט די מויערן ווען זיי זענען פארבינדן איינע צו דער צווייטער. ווער ס'גייט אין דער ריכטונג פונעם כותל וואס איז באקאנט אלס דער "רעפארמער כותל", וועט זען פון דער זייט דעם ווינקל פונעם מויער פון הר הבית - אונזער כותל איז דאך דער דרויסנדיגער מויער פון הר הבית - און דארט שטייט א ריזיגער, מעכטיגער שטיין, וואס ס'איז נישטא קיין גלייכן צו אים אין אלע מויער-שטיינער אין ירושלים. און פון דא נעמט זיך אויך דער אלגעמיינער אויסדרוק אויף יעדער וויכטיגער זאך: "פִּינוֹת צְבָאוֹת רוֹמְמֵי שַׁדָּי" - די שרי צבאות, זיי זענען די פינה, זיי זענען די וויכטיגע.
אינעם נמשל: "ממנו פינה" - דאס איז דער מלך, דער יסוד און דער ראש אינעם בנין הבית. "ממנו יתד" - דער יתד איז דער וואס האלט דעם געצעלט, און דאס איז א משל אויפן מושב הרועה, דאס הייסט די כהנים און די ראשי הסנהדרין, וואס פאשען דאס פאלק אין רוחניות און אין עניני הדת. ווי עס שטייט "וּתְקַעְתִּיו יָתֵד בְּמָקוֹם נֶאֱמָן" (און פון דעם, אגב, שטאמט דער נאמען פונעם צייטונג "יתד נאמן"). מיט דעם שילדערט ער די מלכות ווי א הויז, אזוי ווי עס ווערט געזאגט אויף מלכות שלמה "כִּי בַיִת יַעֲשֶׂה לְּךָ ה'" - אז דער אויבערשטער וועט בויען דיין מלכות, זעט מען דאך אז די מלכות ווערט אנגערופן א בית.
און וואס לייגט צו דאס ווארט "ממנו"? זאגט דער מלבי"ם: אין בית שני זענען די מנהיגים געווען באשטימט לויט די מלכי פרס, יוון און רומי, וואס כלל ישראל איז געווען אונטערטעניג אונטער זיי, און די כהונה גדולה איז געקויפט געווארן פאר געלט און די מינויים זענען אנגענומען געווארן פון זייערע הענט. אבער לעתיד לבוא - "ממנו פינה ממנו יתד": פון אונז אליין וועלן באשטימט ווערן די ראויים לסנהדרין, די ראויים לכהונה און די ראויים למלכות, און נישט מלכי פרס, יוון און רומי וועלן באשטימען אונזערע מנהיגים. "ממנו קשת מלחמה" - אויך די גיבורים וועלן זיין פון אונז, און מיר וועלן נישט דארפן אנקומען צו דער הילף פון די פעלקער. "ממנו יצא כל נוגש יחדיו" - פרעמדע וועלן נישט געוועלטיגן איבער אונז, און אלע הערשער וועלן ארויסקומען פון אונז אליין.
פסוק ה: גיבורים צופיס קעגן רייטערס אויף פערד
וְהָיוּ כְגִבֹּרִים בּוֹסִים בְּטִיט חוּצוֹת בַּמִּלְחָמָה, וְנִלְחֲמוּ כִּי ה' עִמָּם, וְהֹבִישׁוּ רֹכְבֵי סוּסִים׃ - און זיי וועלן זיין ווי גיבורים וואס טרעטן איבער די בלאטע פון די גאסן אין דער מלחמה, און זיי וועלן קעמפן ווייל ה' איז מיט זיי, און די רייטער אויף פערד וועלן פארשעמט ווערן.
כאטש זיי וועלן נישט האבן קיין רכב און קיין פערד, ווייל זיי זענען דאך ערשט יעצט ארויס פון אונטער דער הערשאפט פון די אומות, זאלן זיי זיך נישט זארגן: זיי וועלן האבן אן אדיר'דיגע כוח און שטארקייט, און זיי וועלן זיין אין דער מלחמה ווי גיבורים וואס גייען צופיס און צעטרעטן מיט די פיס די בלאטע אין די גאסן, די בלאטע וואס איז צעשפרייט אויף די וועגן. און אויב מען וועט פרעגן, דער שונא קומט דאך אויף פערד און מיר גייען צופיס, ווי אזוי וועלן מיר מנצח זיין? דערויף שטייט: "ונלחמו כי ה' עמם" - די מלחמה וועט זיין העכער דעם טבע און ה' וועט זיין מיט אונז. און ווי אזוי וועט זי זיך ענדיגן? "והובישו רוכבי סוסים" - די פיינט וואס זענען געקומען אויף פערד וועלן פארשעמט ווערן ווען זיי וועלן זען ווי בלויז סאלדאטן צופיס האבן זיי באזיגט.
דער רד"ק, ווי זיין שטייגער, טייטשט די זאכן אויף דער תקופה פון יוון: "והיו כגיבורים בוסים בטיט חוצות" - כלל ישראל וועלן זיין אזוי ווי די גיבורים פון יוון זענען געווען פון אנפאנג. די יוונים האבן געוועלטיגט איבער אונז און זענען געווען די גיבורים, און מיר זענען געווען די שוואכע און אונטערטעניגע אונטער זיי; אבער יעצט וועט ישראל זיין די גיבורים אזוי ווי זיי, און וועלן צעטרעטן און צעטראמפלען זייערע גיבורים אין דער בלאטע פון די גאסן ("בוסים" לשון פון צעטרעטן מיט די פיס) - אין יענער מלחמה וואס בני חשמונאי האבן זיך מתגבר געווען אויף די יוונים.
פסוק ו: וגברתי את בית יהודה
וְגִבַּרְתִּי אֶת בֵּית יְהוּדָה, וְאֶת בֵּית יוֹסֵף אוֹשִׁיעַ, וְהוֹשְׁבוֹתִים כִּי רִחַמְתִּים, וְהָיוּ כַּאֲשֶׁר לֹא זְנַחְתִּים, כִּי אֲנִי ה' אֱלֹהֵיהֶם וְאֶעֱנֵם׃ - און איך וועל שטארקן דאס הויז פון יהודה, און דאס הויז פון יוסף וועל איך ראטעווען, און איך וועל זיי צוריקזעצן ווייל איך האב רחמנות געהאט אויף זיי, און זיי וועלן זיין גלייך ווי איך וואלט זיי קיינמאל נישט פארלאזט, ווייל איך בין ה' זייער גאט און איך וועל זיי ענטפערן.
בית יהודה זענען יעצט שוואך, און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: איך וועל זיי שטארקן און געבן כוח און גבורה. לויט רש"י גייט דאס אויף דער מלחמה מיט יוון, אבער לויטן מלבי"ם רעדט מען דא פון דער תקופה פון גוג ומגוג. "ואת בית יוסף אושיע" - בית יוסף זענען מצד זיך גיבורים, נאר זיי זענען פארטריבן און פארבלאנדזשעט: בית יוסף זענען די עשרת השבטים וואס זענען פארלוירן געגאנגען פון אונז, און זיי ווערן אנגערופן נאך אפרים, פון וועמען עס איז ארויסגעקומען דער זרע המלוכה - ירבעם בן נבט. זיי וועל איך ראטעווען, און די ישועה וועט זיין אז זיי וועלן צוריקקומען און זיך באזעצן אין ארץ ישראל. און כאטש איך האב זיי אוועקגעווארפן פון זייער ערד "בְּאַף וּבְחֵמָה וּבְקֶצֶף גָּדוֹל" און איך האב זיי פארלאזט - יעצט "כי רחמתים", וועל איך רחמנות האבן אויף זיי גלייך ווי איך וואלט זיי קיינמאל נישט פארלאזט. און כאטש ביז יעצט האב איך זיך נישט צוגעהערט צו זייערע תפילות און נישט געענטפערט פאר זיי, פון יעצט אן "כי אני ה' אלהיהם ואענם" - איך וועל זיין פאר זיי צו א גאט, איך וועל ענטפערן אויף זייערע תפילות, זיי אויסלייזן און זיי צוריקברענגען צו זייער לאנד.
און גיט אכטונג אויף דעם צונויפגעשטעלטן ווארט אינעם פסוק: "וְהוֹשְׁבוֹתִים". דער מלבי"ם ברענגט פונעם רד"ק אז דאס ווארט איז מאדנע - עס וואלט געדארפט שטיין "והושבתים", לשון פון באזעצן, אדער "והשיבותים", לשון פון צוריקקערן און אהיימברענגען. נאר טאקע דערפאר איז עס אזוי געשריבן געווארן, כדי ארויסצוברענגען ביידע זאכן צוזאמען: "והושב" - איך וועל זיי באזעצן און איינארדענען אין לאנד, און זיי וועלן האבן שלום און רואיגקייט; "והשיבותים" - איך וועל זיי צוריקקערן און אהערברענגען. ביידע באדייטן האבן זיך פאראייניגט אין איין ווארט: והושבותים.
פסוק ז: שמחה און פרייד
וְהָיוּ כְגִבּוֹר אֶפְרַיִם, וְשָׂמַח לִבָּם כְּמוֹ יָיִן, וּבְנֵיהֶם יִרְאוּ וְשָׂמֵחוּ, יָגֵל לִבָּם בַּה'׃ - און אפרים וועלן זיין ווי א גיבור, און זייער הארץ וועט זיך פרייען אזוי ווי פון וויין, און זייערע קינדער וועלן זען און זיך פרייען, פרייען וועט זיך זייער הארץ מיט ה'.
אפרים, ווי געזאגט, זענען די עשרת השבטים; און אזוי געפינען מיר אסאך מאל אין תנ"ך, "הֲבֵן יַקִּיר לִי אֶפְרַיִם", אז מען באציט זיך צו די עשרת השבטים אויפן נאמען פון דער מלוכה, וואס איז געווען פון ירבעם פון שבט אפרים. זאגט דער נביא אז די עשרת השבטים וועלן זיך אויפוועקן מיט עוז און גבורה צו פירן די מלחמות ה', און עס וועט אויפוואכן אין זייער הארץ א שמחה אזוי ווי די שמחה פון א מענטש וואס ווערט פרייליך און באלעבט פון וויין.
און זייערע קינדער, זאגט דער מלבי"ם, דער דור וואס וועט קומען נאך זיי, וועלן שוין נישט דארפן קיין מלחמות, ווייל דאס וועט שוין זיין די לעצטע מלחמה. זיי וועלן זען די ישועה וואס איך האב געהאלפן זייערע עלטערן, און ביי זיי וועט זיין א תמידידיגע שמחה - "ובניהם יראו ושמחו", אז מען וועט שוין מער נישט מלחמה האלטן, "בִּלַּע הַמָּוֶת לָנֶצַח וּמָחָה ה' אֱלֹהִים דִּמְעָה מֵעַל כָּל פָּנִים".
און פארוואס שטייט סיי "ושמחו" און סיי "יגל לבם"? דער מלבי"ם ערקלערט אין עטלעכע פלעצער דעם חילוק צווישן גילה און שמחה: שמחה איז אויף א זאך וואס איז שטענדיג און געדויערט, א מצב פון פרייד; און גילה איז תמיד אן אויסדרוק אויף א זאך וואס האט זיך יעצט באנייט, א פרישע התעוררות. דא געפינט זיך ביידע: "ושמחו" - די שטענדיגע שמחה אויף דער ישועה וואס איז שוין געווען; "יגל לבם בה'" - א נייע גילה אויף די נסים וואס דער אויבערשטער וועט פאר זיי באנייען, און אויף דער התגלות אלוקית וואס וועט זיך דעמאלט אנטפלעקן צו זיי.
פסוק ח: אשרקה להם ואקבצם
אֶשְׁרְקָה לָהֶם וַאֲקַבְּצֵם כִּי פְדִיתִים, וְרָבוּ כְּמוֹ רָבוּ׃ - איך וועל פייפן צו זיי און איך וועל זיי איינזאמלען ווייל איך האב זיי אויסגעלייזט, און זיי וועלן זיך מערן פונקט ווי זיי האבן פריער געמערט.
בני יהודה זענען געווען צעשפרייט צווישן די פעלקער און פארקנעכטעט אין גלות. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל פייפן צו זיי, און דאס פייפן איז ווי א סימן אז זיי זאלן צוריקקומען קיין ארץ ישראל, און מיט דעם וועל איך זיי איינזאמלען און זיי אויסלייזן פון גלות. רש"י טייטשט: "אשרקה - כדרך השורקים לסימן אות לבוא אליו התועה בדרך", אזוי ווי מען פייפט פאר א מענטש וואס האט געבלאנדזשעט אין וועג, כדי ער זאל הערן און וויסן וואוהין זיך צו ווענדן.
און אנשטאט וואס אין גלות פלעגן זיי אלץ ווערן ווייניגער - דורך רציחות, בלבולים און פאגראמען, וואס דאס אידישע פאלק האט געליטן גרויסע ליידן און אסאך בלוט איז פארגאסן געווארן במשך צוויי טויזנט יאר - וועט יעצט זיין "ורבו כמו רבו": זיי וועלן זיך מערן פונקט ווי זיי זענען אמאל געווען אסאך. און ווען איז דאס געווען? זאגט דער רד"ק: אין מצרים. דער ריבוי אין מצרים איז געווען העכער פון דער נאטור, זעקס קינדער אויף איין מאל; אזוי וועט אויך זיין דער ריבוי לעתיד לבוא, א ריבוי העכער פון דער נאטור.
און דער מלבי"ם פרעגט: וואס לייגט דאס פייפן צו? עס וואלט דאך געווען גענוג צו זאגן "ואקבצם כי פדיתים". ער ערקלערט, אז דאס פייפן מיט די ליפן איז אן אויסדרוק פון א גאר גרינגער און קלענסטער פעולה פון צונויפנעמען. א פאסטוך וואס וויל צוזאמנעמען זיין עדה דארף ארומגיין מיט א פערד, מיט א הונט און אפשר מיט א שטריק (לאסא), און אריינברענגען יעדן איינעם אין שטאל - א גרויסע טרחא. אבער א קלוגער פאסטוך זיצט אויף זיין ארט, ער גיט איין פייף, און אלע קומען זיך צונויף און גייען אריין אין שטאל. אזוי וועט זייער קיבוץ גלויות זיין גרינג פאר'ן אויבערשטן ווי א פייף. און היינטיגע צייטן הייבן מיר אן דאס צו פארשטיין: אמאל האט מען געטראכט אז אפילו נאר מודיע צו זיין פאר יעדן אז מען זאל קומען איז א געוואלדיגע אונטערנעמונג, און דערנאך לאנגע שיירות און חדשים פון וועג. היינט, מיט איין וואטסאפ מעסעדזש ווייסט יעדער איינער, און מיט איין עראפלאן זענען זיי דא אין עטליכע שעה. דאס איז "אשרקה להם ואקבצם" - עס וועט זיין גענוג בלויז א פייף זיי איינצוזאמלען.
פסוק ט: ואזרעם בעמים
וְאֶזְרָעֵם בָּעַמִּים, וּבַמֶּרְחַקִּים יִזְכְּרוּנִי, וְחָיוּ אֶת בְּנֵיהֶם וָשָׁבוּ׃ - און איך וועל זיי זייען צווישן די פעלקער, און אין די ווייטע ערטער וועלן זיי מיך דערמאנען, און זיי וועלן לעבן מיט זייערע קינדער און זיך צוריקקערן.
זאגט דער מלבי"ם: אויך יענע פון בני יהודה וואס צוליב די שמדות, רדיפות און רציחות האבן זיך אפגעקערט פון השי"ת און זיך אויסגעמישט צווישן די פעלקער - איז דאס ווי א זריעה. וואס איז דער מהות פון א זריעה? דער קערן פוילט קודם אפ אין דער ערד, און ערשט דערנאך גיט ער ארויס זיינע פירות; ער מוז אריבערגיין א מהלך פון פארפוילונג, און פון דעם אנטוויקלט זיך דער בוים וואס וואקסט און מערט זיך פילפאכיג, אז פון איין קליין קערנדל קומט ארויס א בוים וואס גיט טויזנטער פירות במשך יארן. אזוי זאגט אויך דער רד"ק: דאס איז ווי א זריעה וואס איז פארפוילט געווארן אין דער ערד, און פון דעם זענען ארויסגעוואקסן פילע.
און ווער זענען די פילע? זאגט דער מלבי"ם: אויך די גרים וואס וועלן צוקומען און אנערקענען אין דער אמת'ער אמונה. קומט אויס אז דאס איז א זריעה - איין איד ווערט פארזייט, און עס קומען צו נאך טויזנט גרים, פילע מענטשן וואס וועלן קומען און זיך אנשליסן. און כאטש פיזיש זענען זיי ווייט, "ובמרחקים יזכרוני" - דארט, אין די ווייטע מקומות, וועלן זיי מיך געדענקען און געדענקען די אמונה אין ה', און ענדליך וועלן זיי מחי' זיין זייער נפש און דעם נפש פון זייערע קינדער, און זיי וועלן זיך אומקערן.
פסוק י: והשיבותים - אל הגלעד והלבנון
וַהֲשִׁבוֹתִים מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם, וּמֵאַשּׁוּר אֲקַבְּצֵם, וְאֶל אֶרֶץ גִּלְעָד וּלְבָנוֹן אֲבִיאֵם, וְלֹא יִמָּצֵא לָהֶם׃ - און איך וועל זיי צוריקברענגען פון לאנד מצרים, און פון אשור וועל איך זיי איינזאמלען, און צום לאנד גלעד און לבנון וועל איך זיי ברענגען, און עס וועט ניט קלעקן פאר זיי (גענוג פלאץ פון גרויס פארמערטקייט).
איך וועל צוריקברענגען די נדחים אין ארץ מצרים און די אובדים אין ארץ אשור, ווי די פסוקים וואס מיר ליינען אין מוסף פון ראש השנה איבער דער גאולה. און אויך די וואס האבן זיך צעשפרייט אין א גרויסן פיזור וועל איך צונויפנעמען - און דאס איז, זאגט דער מלבי"ם, דער אויסדרוק "אקבצם", דאס איינזאמלען די צעשפרייטע. און וואוהין? "ואל ארץ גלעד ולבנון אביאם" - צו דער נחלת אבות זייערער: ארץ גלעד איז דער מזרח עבר הירדן, דאס ארט וואס משה רבינו האט מנחיל געווען פאר די שניים וחצי השבטים, און אויך אין מערב, און אויך אין לבנון.
לבנון געהערט היינט נישט צו אונז, אבער די גבולות הארץ וועלן זיך פארברייטערן, ווי דער מלבי"ם ערקלערט אין יחזקאל מ"ז אז דאס לאנד וועט זיך פארברייטערן און וועט האבן נייע גבולות, פיל מער ווי וואס ס'איז פאראן היינט. דערפאר זענען מיר נישט באזארגט פון אלע ערליי פעולות וואס ווערן געטאן - צי מען וועט אנעקסירן צי נישט, צי מען וועט עוואקואירן צי נישט. דאס טוט אונז וויי נאר מצד דעם צער פון אידן, אבער די גבולות ווערן נישט באשטימט דורך מר שרון און נישט דורך קיין שום אנדערע באשלוסן. די גבולות זענען דאס וואס דער הקב"ה וועט באשטימען דורך מלך המשיח. אויך דאס וואס ס'איז דא היינט אויפן הר הבית זייער בית התיפלה - אוודאי דארף מען דערויף ווייטאגן, מען זאל עס חלילה נישט פארשטיין אנדערש, אבער מיר האבן נישט צו טאן קיין מגושמ'דיגע פעולות דאס צו ענדערן, און זיכער נישט ארויפצוגיין אויפן הר הבית, ווי עס זענען דא וואס מיינען אז דורך טרעטן אויפן בארג קעגן דעם דעת פון אלע גדולי ישראל וועלן זיי מצליח זיין אים צו גאלן. נישט דאס איז דער וועג, נישט דאס איז דער אופן, און נישט דאס איז די מציאות. דער וועג איז אז מיר זאלן מתפלל זיין און תשובה טאן, און מכוח דעם וועט דער אויבערשטער אראפברענגען דעם בית המקדש וואס קומט אויסגעבויט אין פייער, און ער וועט צעטרעטן און פלאך מאכן דעם כיפת הסלע און גארנישט איבערלאזן פון דארט. די גאולה איז א גאולה רוחנית.
דער רד"ק ברענגט נאך א פשט בשם תרגום יונתן און אונקלוס: "לבנון" מיינט דער בית המקדש. און פארוואס ווערט דער בית המקדש אנגערופן לבנון? צוליב צוויי טעמים: איינס, ווייל ער איז געבויט געווארן פון ארזי הלבנון, וואס חירם האט אהערגעברענגט די ביימער און פון דעם האט מען געבויט; און צווייטנס, ווייל ער איז מלבין די עוונות פון כלל ישראל - א לשון פון הלבנה, וואס ער רייניגט און מאכט ווייס די זינד זייערע. "ולבנון אביאם" - צום בית המקדש.
פסוק יא: ים הצרה און ים הגלים
וְעָבַר בַּיָּם צָרָה, וְהִכָּה בַיָּם גַּלִּים, וְהֹבִישׁוּ כֹּל מְצוּלוֹת יְאֹר, וְהוּרַד גְּאוֹן אַשּׁוּר, וְשֵׁבֶט מִצְרַיִם יָסוּר׃ - און ער וועט אריבערגיין אין ים פון צרה, און ער וועט שלאָגן כוואליעס אין ים, און עס וועלן אויסגעטריקנט ווערן אלע טיפענישן פונעם נילוס, און דער שטאלץ פון אשור וועט אראפגעווארפן ווערן, און דער הערשאפט-שטעקן פון מצרים וועט אפגעטאן ווערן.
דער מלבי"ם באשרייבט דא די צרה ווי א שטורמישער און פארפלייצנדיקער ים, ווי דער לשון "כָּל מִשְׁבָּרֶיךָ וְגַלֶּיךָ עָלַי עָבָרוּ" - א מעטאפארישער אויסדרוק וואס קומט צו זאגן אז די צרות זענען ווי כוואליעס וואס שווענקען איבער. אזוי אויך דא: "ועבר בים צרה" - כאטש די צרות און חבלי משיח וועלן זיך פארשטארקן, און די צרה וועט אים פארפלייצן ווי א ים, וועט ער אריבערגיין דעם דאזיקן ים בשלום.
"והכה בים גלים" - דער עכטער ים, וואס פארמאגט כוואליעס, וועט געשלאגן ווערן און פארטרוקנט ווערן, מלשון חרבה, כדי מען זאל קענען אריבערגיין אינעווייניג און ארויסגיין פון גלות. אזוי ווי עס שטייט "וְהֶחֱרִים ה' אֵת לְשׁוֹן יָם מִצְרַיִם וְהֵנִיף יָדוֹ עַל הַנָּהָר" - כביכול ער וועט אויסשעפן דעם ים כדי אונז ארויסצונעמען פון גלות, ווייל מען דארף דאך אריבערגיין דעם ים כדי ארויסצוגיין פון דארט. און דאס איז "והובישו כל מצולות יאור", דער יאור פון מצרים.
קומט אויס אז דער מלבי"ם מאכט דא א חילוק צווישן צוויי ימען: "ים צרה" איז דער מעטאפארישער ים, דער ים פון צרות און זארג, ווי א שטורמישער ים; און "ים גלים" איז דער ממשות'דיגער ים, דער ים וואס פארמאגט כוואליעס. און דורך דעם "והורד גאון אשור ושבט מצרים יסור" - די אשורים און די מצרים וואס האבן געוועלטיגט איבער אונז אמאל, און זיי זענען פון די פעלקער וואס וועלן זיך צונויפקומען ביי מלחמת גוג ומגוג, אויך פאר זיי וועט זיין א מפלה, ווי עס ווערט מבואר אין יחזקאל ל"ב און יחזקאל ל"ח, אזוי ווי מיר האבן געלערנט און גערעדט דארט באריכות.
פסוק יב: וגברתים בה'
וְגִבַּרְתִּים בַּה' וּבִשְׁמוֹ יִתְהַלָּכוּ, נְאֻם ה'׃ - און איך וועל זיי שטארק מאכן מיט'ן ה', און אין זיין נאמען וועלן זיי גיין, זאגט דער ה'.
"וגברתים בה'" - זייער גבורה וועט זיין א גבורה אלוקית. נישט קיין כוח הזרוע, נישט קיין פיזישע מאכט און נישט קיין "לאזט צה"ל געווינען", נאר א גבורה בלויז מכוח פונעם אויבערשטן און דורך אים. "ובשמו יתהלכו" - אין גאט'ס נאמען וועלן זיי גיין כדי ארויסצוגיין פון גלות, און מיט דעם וועט ער זיי גאלן א גאולת עולמים, במהרה בימינו אמן.
צום סך-הכל:
קאפיטל י' אין זכריה, לויטן מלבי"ם, איז א נבואה אויף ימות המשיח און מלחמת גוג ומגוג. ער הייבט זיך אן מיט א בקשה פאר רעגן מיט השגחה פרטית ביז צום מאס פון "לאיש עשב בשדה", גייט ווייטער מיטן צוזאמפאל פון אלע פאלשע אמונות - תרפים, קוסמים און חלומות - וואס האבן פארפירט דאס פאלק ווי שאף אן א פאסטעך, און מיטן תביעת הדין קעגן די רועים און עתודים וואס האבן זיי פארפירט. פון דא און ווייטער דרייט זיך איבער דאס בילד: ישראל וואס זענען געווען ווי שאף ווערן ווי א פערד וועמענס פראכט איז אין מלחמה; דער מלך, די סנהדרין, די כהנים און די גיבורים וועלן אויפשטיין פון צווישן אונז און וועלן נישט געשטעלט ווערן דורך פרעמדע; פוס-סאלדאטן וועלן מנצח זיין רייטער אויף פערד ווייל ה' איז מיט זיי; בית יהודה און בית יוסף וועלן פארשטארקט ווערן און געהאלפן ווערן, זיי וועלן צוריקקערן און זיך באזעצן אין זייער לאנד, זיך מערן אויף אן אויבערנאטירלעכן אופן ווי אין מצרים, און וועלן זיך צונויפנעמען מיט א גרינגקייט וואס איז אינגאנצן "אשרקה להם". אפילו די צעשפרייטונג צווישן די פעלקער שטעלט זיך ארויס ווי א זריעה וואס ברענגט ארויס אסאך, און די צרות וואס זענען ווי א שטורמישער ים וועלן זיך צעטיילן ווי א ים וואס שפאלט זיך. און דער חותם איז דער שליסל צום גאנצן קאפיטל: "וגיברתים בה' ובשמו יתהלכו" - די גאנצע גבורה און גאולה זענען דאך נאר פון כוח פונעם אויבערשטן, און אונזער וועג צו זיי איז תפילה און תשובה.