פתיחה
אין דעם טייל פון קאפיטל ט' ווענדט זיך דער נביא זכריה צו כלל ישראל - צו "בת ציון" און "בת ירושלים" וואס ער האט פריער דערמאנט, וואס דאס איז דער אלגעמיינער טיטל פון דער אומה - און מבשר זיין איבער דעם ארויסגיין פון דעם גרוב פון גלות. פון דא און ווייטער ציט זיך א דאפלטע נבואה: די מלחמות פון די חשמונאים קעגן די יונים בימי בית שני פון איין זייט, און די מלחמת גוג ומגוג לעתיד לבוא פון דער אנדערער זייט. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, מסביר זיין לויטן מלבי"ם, און צוברענגען די ווערטער פון רש"י, רד"ק און רמב"ן.
בדם בריתך - דער זכות פון מסירת נפש
גַּם־אַתְּ בְּדַם־בְּרִיתֵךְ שִׁלַּחְתִּי אֲסִירַיִךְ מִבּוֹר אֵין מַיִם בּוֹ׃ - אויך דו, צוליב דעם בלוט פון דיין בונד האב איך ארויסגעשיקט דיינע געפאנגענע פון א גרוב וואס קיין וואסער איז נישט אין אים.
דער מלבי"ם טייטשט דא אפ א חידוש'דיגן און וואונדערבארן פשט: מען דארף לייענען דעם פסוק "גם את בדם בריתך אשר אין מים בו - שילחתי אסיריך מבור". די פראגע איז, אין וועלכן זכות גייט כלל ישראל ארויס פונעם גרוב פונעם גלות, און דער ענטפער איז: בזכות דעם בלוט פון דיין ברית וואס קיין וואסער איז נישט פאראן דערין. כלל ישראל האט מוסר נפש געווען אויף קידוש השם דורכאויס די אלע יארן פון גלות, און געהיטן דאס בלוט פון ברית מילה, וואס דאס איז דער קשר צווישן אונז און דעם אויבערשטן - און האט נישט געטוישט דאס בלוט מיט וואסער.
דער מלבי"ם האט געלעבט צווישן די נוצרים און ער פלעגט קלויבן זיינע ווערטער פארזיכטיג, דעריבער שרייבט ער עס דא נישט בפירוש, אבער ער רמז'ט עס גאנץ קלאר: מען פלעגט זאגן פאר א איד - לאז אפ דאס בלוט, קום שמד זיך, מיר וועלן שפריצן אויף דיר אביסל וואסער און פארטיג. ווייל אזוי פירן זיך די נוצרים: מען טובל'ט זיך פאר זייער גלויבן און מען שפריצט טמא'נע וואסער. זאגט זיי דער נביא: אין דעם בלוט פון אייער ברית זענט איר געבליבן צוגעקלעבט, און איר זענט נישט געווען גרייט צו בייטן דאס בלוט פאר וואסער. איר האט געהיטן אייער אמונה, געהיטן אייער ברית - און אין דעם זכות "שילחתי אסיריך מבור", פון וועלכן איר זענט געווען איינגעשפארט דורכאויס די ימי הגלות, און דורך דעם גייט איר ארויס לחירות.
עס קען זיין אז דא ליגט אויך א רמז צו דעם וואס דער חוזה המדינה האט געוואלט, וועלכער האט געהאט א פלאן צו נעמען אלע אידן און זיי פירן, מיט קלאנגען פון גלאקן, צו שמד'ן - דאס איז געווען זיין פלאן צו לייזן די "אידישע פראבלעם". און אויף א געוויסן אופן איז דאס א "געניאלער" געדאנק: אז עס זענען נישט פאראן קיין אידן, איז נישט פאראן קיין אידישע פראבלעם. און אלע גוים זענען טאקע געגאנגען אין דעם זעלבן וועג, נאר זיי האבן עס גערופן דער "ענדגילטיגער לייזונג" און געוואלט דאס דורכפירן מיטן שווערד, בעת ער האט דאס געוואלט טון אויף אן ערנפאלן וועג, צום קלאנג פון קלויסטער-גלאקן - אז אלע זאלן אריבערגיין צו דער קריסטליכער רעליגיע, די "רעליגיע פון ליבע", פון וועלכער מיר האבן באקומען אזוי פיל ליבע פון שווערד, בלוט, פאגראמען, רציחות און עלילות דם דורכאויס די אלע דורות. און אויף דעם זאגט דער נביא: מיטן בלוט פון אייער ברית האט איר מוסר נפש געווען, איר האט נישט מוותר געווען אויפן דם הברית, און איר זענט נישט געווען גרייט גרינגערהייט אריבערצוגיין צום שמד און זיך ראטעווען פון די רדיפות - און אין דעם זכות וועט איר ארויסגיין פון גלות.
נאך פירושים אויף "בור אין מים בו"
נאך א פירוש ברענגט דער מלבי"ם לויטן פשט: דורך דעם דם הברית האב איך ארויסגעשיקט דיינע געפאנגענע פון א גרוב וואס האט נישט קיין וואסער דערין. אין גלות בבל זענען כלל ישראל געווען אין א גרוב פול מיט וואסער, ווייל אויף בבל ווערט אנגערופן א מצולה - אהין האבן זיך איינגעזאמלט די וואסערן פונעם תהום המבול, ווייל עס איז א נידעריגער און פארפלייצטער ארט, און יעדעס מאל ווען עס רעגנט ווערט עס פארפלייצט. אויב אזוי רעדט "שילחתי אסיריך מבור אין מים בו" אויפן צווייטן גרוב, גלות רומי, וואס איז נישט קיין פלאץ פול מיט וואסער ווי בבל. דאס הייסט: מיט דיין דם ברית וועל איך ארויסשיקן דיינע געפאנגענע פונעם טרוקענעם גלות, דאס איז גלות אדום, און נישט פונעם נאסן גלות וואס איז בבל.
רש"י טייטשט "בדם בריתך" - אינעם זכות פונעם בלוט פונעם ברית וואס איז געווארן געשפריצט אויף אייך ביי הר סיני, דאס איז דאס בלוט פונעם ברית וואס דער אויבערשטער האט געשלאסן צווישן זיך און בני ישראל, וואס משה רבינו האט געשפריצט אויף זיי.
דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער אז "מים" מיינט נבואה, און די זאכן זענען געזאגט געווארן בדרך משל - ווייל די נבואה איז פארשטאמט געווארן אין גלות, און חגי, זכריה און מלאכי זענען געווען די לעצטע נביאים, און ווי עס שטייט "הוי כל צמא לכו למים", וואס מיינט נבואה. און לויט דעם: שילחתי אסיריך מבור - פונעם גלות אין וועלכע ס'איז שוין נישטא מער קיין נבואה, וואס דאס איז אונזער תקופה.
די ווערטער פונעם רמב"ן: דער דור כולו חייב און בלויז דער זכות פון מילה
דער רמב"ן אין זיין פירוש אויף שיר השירים שרייבט דא וואונדערליכע זאכן, ממש נבואה-רייד: עס איז דא א רמז אויף עקבתא דמשיחא, אז דער דור וועט זיין כולו חייב, און די תורה וועט פארגעסן ווערן פון כלל ישראל, חוצפה און עזות וועט זיך מערן, ווי עס שטייט געשריבן "מבור אין מים בו" - ואין מים אלא תורה, דאס הייסט אז עס וועט נישט זיין קיין תורה אין כלל ישראל, און עס וועט נישט פארבלייבן אין זייער האנט נאר דער זכות פון מילה. און אזוי האבן אויך מפרש געווען דער אבן עזרא און דער רד"ק.
און עס זענען דא דא עטליכע וואונדערליכע זאכן פאר זיך אליין: ווי אזוי האט מען דאס געקענט וויסן אין דער צייט פונעם רמב"ן? ערשטנס, זאגט ער אז דער דור וועט זיין כולו חייב - און אין דער צייט פונעם רמב"ן איז דער דור געווען כולו זכאי, עס זענען נישט געווען קיין רשעים, עס זענען נישט געווען קיין סמארטפאנען, יעדער איז געווען א צדיק. און פונדעסטוועגן זאגט ער: וויסן זאלסטו, עס וועט קומען א דור וואס איז כולו חייב, וואס דער רוב פון כלל ישראל וועלן ליידער זיין רשעים.
צווייטנס, זאגט ער אז אין יענעם דור וועט די תורה פארגעסן ווערן פון כלל ישראל - אן עמארצות וואס מען קען נישט משער זיין און באשרייבן. מען האט אמאל געברענגט צו ליינען אן ארטיקל וועגן אן אנקעטע וואס מען האט דורכגעפירט אינעם קיבוצים-סעמינאר. דאס זענען נישט קיין פארגרעבטע פראסטע מענטשן, דאס זענען מענטשן וואס לערנען הוראה. מען האט זיי געבעטן אויסצורעכענען דריי בערג אין ארץ ישראל, און איינער האט אנגעהויבן: "בארג... בארג חרמון", און דאס איז אלעס - "וואַלאַ, האסט מיר פארלעגנהייט געמאכט". דריי בערג, און פאר דעם דארף מען דאך בכלל נישט קיין תורה. מען האט אים אויך געפרעגט וואס עס איז דא אויפן הר הבית, און ער האט געענטפערט אז עס איז דארט פאראן א קבר. וועלכער קבר? קבר רחל. וועלכע רחל? די פאעטקע רחל. שווארץ אויף ווייס. און דאס זענען די וואס וועלן לערנען די קינדער פון כלל ישראל, אלה מוריך ישראל. דאס איז דער "בור אין מים בו" - א גרוב וואס האט נישט אין זיך קיין תורה.
און פון דא קומט דער גרויסער פאראדאקס: אויב רעדט מען פון א דור וואס איז כולו חייב, וואס די תורה איז פארגעסן געווארן דערין - וועלכע מצוה וואלט מען דען צום מינדסטן ערווארטעט אז זי זאל געהיטן ווערן? אויב מען וואלט אונז געזאגט אז עס וועט איבערבלייבן בלויז איין איינציגע מצוה, וואלט מען מסתמא געשאצט יום כיפור, אפשר שבת אדער שבת-ליכט. און אט זאגט דער נביא אז דווקא די מצוה וואס איז דאס מינדסטע "פארשטענדליך" אין די אויגן פון דער וועלט, די וואס פאדערט אן אינוואזיווע אפעראציע און מען דארף ברענגען א מענטש מיט א בארד און פאות זאל דאס מאכן - זי איז די מצוה וואס יעדער וועט היטן: ברית מילה.
אפילו יענע "הומאניטארישע" פרוי, ווען מען האט איר געפרעגט ווי אזוי זי איז געגאנגען און גע'מל'עט איר זון, וואס וועט זי פארענטפערן? עס שטייט דאך דא אז ברית מילה וועט נישט פארגעסן ווערן, און עס שטייט אז אפילו די רשעים וועלן היטן ברית מילה - אבער זי וועט דאס נישט זאגן. זי האט זיך אנטשולדיגט און געזאגט אז ווען דאס וואלט געווען היינט, קלערט זי אז זי וואלט אים נישט גע'מל'עט. וואסארא פארדרייעניש. אבער מען דארף פארשטיין: דאס איז אינגאנצן קעגן דעם שכל - מענטשן וואס ווערן פאררעכנט פאר געבילדעט און מאדערן, וואס שטעלן זיך קעגן יעדער זאך וואס האט אין זיך א סימן און א גערוך פון אידישקייט, גייען און מל'ען זייערע קינדער. און די גאנצע צייט פרובירן פארשידענע ארגאניזאציעס ארויסצוקומען קעגן ברית מילה און מאכן פראפאגאנדע, און מען וואונדערט זיך נישט אויב זיי באקומען גרויסע בודזשעטן פון פרעמדע קוועלער - אבער אן קיין סאך הצלחה. עס זענען דא אזעלכע וואס וועלן ברענגען א דאקטער אנשטאט א מוהל, אבער א ברית מילה וועלן זיי מאכן. צו טרעפן א מענטש וואס מל'עט נישט זיין זון איז א זעלטענע זאך, אפילו צווישן די עוכרי ישראל פון אינצווישן אונז.
מגיד משנה - א דאפלטע בשורה
שׁוּבוּ לְבִצָּרוֹן אֲסִירֵי הַתִּקְוָה גַּם־הַיּוֹם מַגִּיד מִשְׁנֶה אָשִׁיב לָךְ׃ - קערט זיך אום צום פעסטונג, איר געפאנגענע פון דער האפענונג, אויך היינט טו איך אייך א דאפלטע בשורה אפגעבן.
"שובו" - קערט זיך אום פונעם גרוב פון גלות צום ביצרון, אז ציון זאל זיין באפעסטיגט. רש"י טייטשט אז די כוונה איז צו אייער כח און צו אייער כבוד: צום כח, צו דער פעסטונג, צו דער שטארקייט. "אסירי התקווה" זענען די וואס זענען געווען לאנגע יארן געפאנגען און יענע גאנצע צייט זענען זיי געשטאנען מיט האפענונג און ציטערנדיגער ערווארטונג אויף דער גאולה.
"גם היום מגיד משנה אשיב לך" - איך האב דיר אפצוגעבן אן ערקלערונג וואס האט אין זיך צוויי רייד, א דאפלטע בשורה איבער ניסים וואס וועלן געטאן ווערן אין צוויי צייטן. (פון דא קומט, אגב, דער נאמען פונעם ספר "מגיד משנה" אויפן רמב"ם.) די ערשטע בשורה איז איבער די מלחמות פון די חשמונאים קעגן די יונים אין די טעג פון אנטיוכוס, און די צווייטע איבער די מלחמות פון די בני אפרים קעגן גוג ומגוג לעתיד לבוא. ביידע זענען נבואות אויף דער צוקונפט, און דערפאר "גם היום" - סיי אויף וואס עס וועט זיין אין דער נאנטער צייט, פאר דער צוקונפטיגער גאולה, דאס איז די מלחמה פון די מכבים קעגן די יונים, און סיי אויף וואס עס וועט זיין שפעטער, ביי דער גאולה פון מלך המשיח.
און מען מוז מסביר זיין אז דער נביא באציט זיך דא צו ביידע תקופות, ווייל באלד וועט ער דערמאנען אפרים. אויף אפרים קען מען נישט רעדן אין דער תקופה פון די יונים, ווייל אפרים זענען די עשרת השבטים, און די תקופה פון די יונים איז געווען אינדערמיט פון בית שני, און אינדערמיט פון בית שני זענען די עשרת השבטים נישט צוריקגעקומען - זיי זענען פארשוואונדן געווארן אן אומקער, און עס שטייט אז מלך המשיח וועט זיי צוריקברענגען לויט איין דעה, און אזוי גלייבן מיר אז עס וועט זיין. פון דער אנדערער זייט, קען מען נישט זאגן אז די נבואה רעדט בלויז פון אפרים און פון דער צוקונפט, ווייל באלד וועט ער דערמאנען יוון. אויב אזוי, רעדט מען דא בהכרח פון צוויי תקופות - און דאס איז "מגיד משנה אשיב לך".
יהודה קשת ואפרים חרב - פאראלעלע טיילן
כִּי־דָרַכְתִּי לִי יְהוּדָה קֶשֶׁת מִלֵּאתִי אֶפְרַיִם וְעוֹרַרְתִּי בָנַיִךְ צִיּוֹן עַל־בָּנַיִךְ יָוָן וְשַׂמְתִּיךְ כְּחֶרֶב גִּבּוֹר׃ - ווארום איך האב מיר אנגעשפאנט יהודה ווי א בויגן, אנגעפילט מיט אפרים, און אויפגעוועקט דיינע קינדער ציון קעגן דיינע קינדער יָוָן, און איך וועל דיך מאכן ווי די שווערד פון א גבור.
די ערשטע בשורה איז אויף די טעג פון בית שני: בני יהודה וועלן מנצח זיין די בני יוון מיט דער ישועה פונעם אויבערשטן שלא כדרך הטבע. און דאס איז "דרכתי לי יהודה קשת" - יהודה אליין וועט זיין ווי אן אנגעשפאנטער בויגן אין דער האנט פונעם אויבערשטן, אז דער אויבערשטער וועט מלחמה האלטן פאר זיי קעגן די יונים. די צווייטע בשורה איז "קשת מילאתי אפרים" - לעתיד לבוא, אין דער צייט פון גוג ומגוג, וועלן בני אפרים וואס זענען די עשרת השבטים און זענען נישט געווען אין בית שני, זיין דער בויגן פונעם אויבערשטן צו קעמפן קעגן גוג ומגוג.
דער מלבי"ם דערקלערט אז די טיילן פונעם פסוק זענען מקביל, אזוי ווי מיר האבן שוין מסביר געווען אן א צאל מאל: ווען דער פסוק גיט אונז פיר זאצן, איז דער המשך פונעם ערשטן דער דריטער, און דער המשך פונעם צווייטן איז דער פערטער. "דרכתי לי יהודה קשת" - און דער המשך דערפון איז "ועוררתי בניך ציון על בניך יוון", אז יהודה ווי אן אנגעשפאנטער בויגן וועט מלחמה האלטן קעגן די בני יוון אין די טעג פון בית שני. "קשת מילאתי אפרים" - און דער המשך דערפון איז "ושמתיך כחרב גיבור", אז דעמאלט וועלן בני אפרים הרג'ענען מיט שווערד און מיט בויגן דאס חיל פון גוג ומגוג וואס קומען אן אויף זיי. קומט אויס אז עס זענען דא דא צוויי נבואות: אויף דער תקופה פון יהודה און די חשמונאים, און אויף דער תקופה פון מלך המשיח, ווען משיח בן יוסף וועט קומען פון בני אפרים קעגן דעם דור פון גוג ומגוג.
והשם עליהם יראה - דער מופת וואס איז געזען געווארן אין הימל
וַיהֹוָה עֲלֵיהֶם יֵרָאֶה וְיָצָא כַבָּרָק חִצּוֹ וַאדֹנָי יֱהֹוִה בַּשּׁוֹפָר יִתְקָע וְהָלַךְ בְּסַעֲרוֹת תֵּימָן׃ - און דער אויבערשטער וועט זיך איבער זיי באווייזן, און ווי א בליץ וועט ארויסגיין זיין פייל, און דער אייבערשטער ג-ט וועט בלאזן מיטן שופר, און גיין אין שטורעמווינטן פונעם דרום.
פסוקים וואס זענען אונז באקאנט פון מוסף פון ראש השנה. "וה' עליהם יראה" - זאגט רש"י אז אינעם ספר יוסיפון געפינען מיר אז אין יענער צייט האט זיך באוויזן א מופת פאר די איינוואוינער פון ירושלים, פאר דער מלחמה פון די חשמונאים, ווען דער אויבערשטער האט געברענגט דעם נצחון איבער די בני יוון. רש"י שרייבט נישט קיין פרטים און שיקט צום ספר יוסיפון, און דער ספר געפינט זיך אין אונזערע הענט. יוסף בן מתתיהו איז געווען א היסטאריקער וואס מיר נעמען נישט אן זיינע ווערטער אלעמאל הונדערט פראצענט, וויבאלד ער איז געווען נאנט צו דער מלכות און אין טייל זאכן האט ער געוואלט פארשענערן די היסטאריע כדי עס זאל שטימען פאר די מלכים אונטער וועמען ער איז געווען - אבער אין זיינע ווערטער איז פאראן א בליק וואס מאכט מעגלעך צו קענען יענע תקופה.
און אזוי שרייבט ער: נאכדעם וואס אנטיוכוס האט געהרג'עט דעם קעניג פון מצרים און געקעניגט איבער איר, איז זיין הארץ זייער הויך געווארן, און ער האט געמאכט א גרויסן גאלדענעם צלם אין זיין אייגענער געשטאלט פאר אן אפגאט. און ער האט ארויסגעגעבן א באפעל און געשיקט אין אלע ערטער פון זיין ממשלה צו יעדן פאלק צו בוקן זיך צו יענעם צלם, און אלע גוים האבן איינגעשטימט און זיך געבוקט צו אים. זענען געקומען פריצי בני עמנו, ווי אלקימוס און זיינע חברים, קיין ארץ מצרים צו אים, און האבן זיך געבוקט צום צלם, און האבן אויפגעהוידערט דעם מלך שלעכטס צו טאן צו כלל ישראל. א פינפטער קאלאן איז שטענדיג געווען - שוין דעמאלט בוקן זיך פריצי בני עמנו צום צלם וואס אנטיוכוס האט אויפגעשטעלט, ווייל שטענדיג קוקט דער אפגאט פונעם גוי אויס בעסער ביי זיי ווי אונזערער, און וועקן אויף דעם כעס פונעם מלך שלעכטס צו טאן צו אידן. מען איז מוסר און מען כאפט בילדער וואו מען בויט און אין וועלכע ישובים, און מיט דעם וועקט מען אויף דעם כעס פונעם מלך. דער ארגאניזאציע "בצלם" גייט און כאפט בילדער - זיי האבן מעמיד געווען א צלם בהיכל. וואס מיר האבן היינט זענען די אייניקלעך פון יענעם ערב רב.
און ער פירט אויס: און דעמאלט האט זיך באוויזן א מופת פונעם אויבערשטן אין ירושלים עיר הקודש, ווייל מען האט דארט געזען פערציג טעג צווישן הימל און ערד א געשטאלט פון פייערדיגע פערד און זייערע רייטער וואס טראגן אין דער האנט כלי מלחמה, וואס פון גאלד פון גאלד, און וואס פון זילבער פון זילבער, און וואס פון אייזן פון אייזן, און וואס פון קופער פון קופער - דאס הייסט אלע סארטן געווער - און זיי האלטן מלחמה איינער קעגן דעם צווייטן פערציג טעג. אזוי האט מען געזען אין הימל, א זאך וואס איז געווען קענטיג פאר יעדן און אלע האבן עס געקענט זען. און די חכמי ישראל האבן מפרש געווען דעם פתרון פונעם מופת אזוי צו זאגן: אז דאס איז דער צייכן אז די פיינט פון יהודה און ישראל וועלן פארשניטן ווערן, און פון הימל וועט מען מלחמה האלטן מיט אונזערע שונאים און מיר וועלן שווייגן, און אנטיוכוס הרשע וועט שנעל פאלן דורכן שווערד, ווייל מען וועט אים הרג'ענען פון בני עמנו און מען וועט נוקם זיין די נקמה פון כלל ישראל פון אים.
און דער המשך פונעם מעשה: זענען געקומען פון די רשעי ישראל, פון די פריצי עמנו, צום קעניג אנטיוכוס, און האבן אים דערציילט וואס מען האט געזען אין הימל און דעם פתרון, און געזאגט אז כלל ישראל האט זיך דערמיט געפרייט, ווייל דאס זאגט אן אז אנטיוכוס דער מלך וועט בקרוב שטארבן און אראפגיין פון זיין גדולה, און זיי פרייען זיך אויף דער מפלה פון אונזער הער דער קעניג. שמעו שמים - דאס זענען מענטשן פון אונזער אייגענעם אינמיטן! און דער מלך איז זייער אין כעס געווארן, און ער איז געקומען קיין ירושלים פלוצלונג און זי איינגענומען, און געשלאגן אירע מענטשן לויטן שווערד, און געהרג'עט א גרויסע שחיטה אין ירושלים, און ארויסגעפירט אין גלות א גרויס פאלק, און צעשפרייט די גאנצע עדה פון חסידים און חכמים וואס זענען געווען אין איר, און זיי זענען אנטלאפן אין וואלד און זיך דארט באזעצט, און געגעסן גראז ווי בהמות און זיך באהאלטן ווי חיות אין וואלד. מהרסיך ומחריביך ממך יצאו. און פונדעסטוועגן איז דער פתרון פון די חכמים געווען דער אמת, ווייל דערנאך איז אויפגעשטאנען יהודה המכבי און אויפגעהויבן די פאן פונעם אויפשטאנד, און למעשה האבן זיי זיך מתגבר געווען אויף זיי און זיי פארטריבן מיט גרויס חרפה - אזוי אז דער מופת איז געווען אן אמת'ער מופת.
און דאס איז "וה' עליהם יראה" - מיט א מופת און מיט אן אות, וואס האט זיי געוויזן בחוש אז דער אויבערשטער וועט טאן פאר זיי ניסים. און דער מלבי"ם דערקלערט אז אויך דא זענען די מאמרים מקביל: אין דער מלחמה פון די מכבים וועט זיך דער אויבערשטער באווייזן איבער זיי זיי צו ראטעווען, און דעמאלט האבן זיי געזען אן אות און מופת פון הימל; "ויצא כברק חיצו" - זיי וועלן אנשפאנען דעם בויגן, וואס דאס איז דאס אנציען פונעם שטריק, און פון דעם וועט ארויסגיין דער פייל פונעם אויבערשטן ווי א בליץ צו פארטיליקן די יונים. און אין דער לעצטער מלחמה פון גוג ומגוג - "וה' אלוקים בשופר יתקע", אז דעמאלט וועט דער הייליגער באשעפער בלאזן מיט א גרויסן שופר צוזאמצוברענגען אלע פארשטויסענע, אזוי ווי מיר דאווענען "תקע בשופר גדול לחירותנו", און ווי עס שטייט "והיה ביום ההוא יתקע בשופר גדול ובאו האובדים בארץ אשור והנדחים בארץ מצרים". "והלך בסערות תימן" - אז קעגן דעם חיל פון גוג ומגוג וואס וועט קומען פון צפון, וועט דער אויבערשטער ברענגען א שטורעמווינט פון דרום זיי צו צומישן און אומברענגען.
ואכלו וכבשו אבני קלע
יְהֹוָה צְבָאוֹת יָגֵן עֲלֵיהֶם וְאָכְלוּ וְכָבְשוּ אַבְנֵי־קֶלַע וְשָׁתוּ הָמוּ כְּמוֹ־יָיִן וּמָלְאוּ כַּמִּזְרָק כְּזָוִיּוֹת מִזְבֵּחַ׃ - ה' צבאות וועט באשיצן אויף זיי, און זיי וועלן עסן און אייננעמען די שליידער-שטיינער, און זיי וועלן טרינקען און טומלען ווי פון וויין, און זיי וועלן אנגעפילט ווערן ווי דער בעקן, ווי די ווינקלען פונעם מזבח.
זאגט דער מלבי"ם: "ה' צבאות יגן עליהם" - זיי וועלן בכלל נישט דארפן קיין מלחמה. "ואכלו וכבשו אבני קלע" - מיט דעם וואס זיי וועלן עסן וועלן זיי אייננעמען די מלחמה און די שליידער-שטיינער וואס די שונאים וועלן ווארפן אויף זיי. "ושתו המו כמו יין" - דורך דעם וואס זיי וועלן טרינקען און טומלען ווי וויין-טרינקער, וועלן זיי פול ווערן מיט דעם בלוט פון די שונאים ווי א מזרק וואס מען פילט אן מיטן בלוט פונעם קרבן. דער מזרק איז א כלי וואס דערין פלעגט מען לייגן דאס בלוט פונעם זבח כדי עס צו שפריצן אויפן מזבח, און דערפאר הייסט עס מזרק. "כזוויות מזבח" - אזוי ווי מען שפריצט אויפן ווינקל פונעם מזבח, אויפן קרן המזבח, אזוי וועלן זיי אנגעפילט ווערן מיטן בלוט פון די חללים. דאס הייסט: כביכול זיי וועלן גארנישט דארפן טאן, זיי וועלן עסן און טרינקען וויין, און דער אויבערשטער אליין וועט מלחמה האלטן פאר זיי.
און דאס וואס ער פארגלייכט דא דעם בלוט פון די געהרג'עטע צום בלוט פונעם מזרק, קומט דאס צו זאגן אז די זאך איז לרצון פאר'ן אויבערשטן פונקט ווי בלוט פון קרבנות. און ווי מיר געפינען ביי דוד המלך, וואס דער אויבערשטער האט אים געזאגט אז דאס וואס ער האט געהרג'עט ביי די גוים וואס האבן געפייניגט כלל ישראל איז אנגענעם און מרוצה פאר אים ווי בלוט פון זבחים און עולות - כדי זאלסט נישט מיינען אז עס איז פאראן קעגן אים א תביעה דערויף. און אויב וועסטו פרעגן, אויב אזוי פארוואס האט ער נישט געבויט דעם בית המקדש, וויבאלד עס שטייט "דמים רבים שפכת" - האבן מיר שוין מאריך געווען אין דעם ווען מיר האבן געלערנט די סוגיא אין ספר שמואל און אויך אין ספר מלכים, און דער וואס וויל קען דארט הערן. דא וועלן מיר נאר זאגן אז די זאך איז נישט כפשוטו.
און דער רד"ק טייטשט אנדערש: "אבני קלע" איז א כינוי אויף די יונים. נישט אזוי ווי דער מלבי"ם אז כלל ישראל וועט אונטערווארפן די יונים וואס ווארפן אויף זיי שליידער שטיינער, נאר אז כלל ישראל וועט אונטערווארפן די יונים וואס ווערן אנגערופן אבני קלע. און דער טעם איז, ווייל אינעם קומענדיגן פסוק רופט ער אן כלל ישראל "אבני נזר", וואס דאס זענען טייערע שטיינער און פערל, און קעגן זיי זענען די יונים אבני קלע - שוטור און קליינע שטיינער פון די גאסן. דאס קעגן דאס.
כצאן עמו - אבני נזר מתנוססות
וְהוֹשִׁיעָם יְהֹוָה אֱלֹהֵיהֶם בַּיּוֹם הַהוּא כְּצֹאן עַמּוֹ כִּי אַבְנֵי־נֵזֶר מִתְנוֹסְסוֹת עַל־אַדְמָתוֹ׃ - און דער אויבערשטער זייער גאט וועט זיי ישועה געבן אין יענעם טאג ווי די שאף פון זיין פאלק, ווייל ווי קרוינשטיינער וועלן זיי לייכטן אויף זיין ערד.
דער אויבערשטער וועט זיי ישועה געבן אן קיין מלחמה, ווי א פאסטוך וואס ראטעוועט זיינע שאף פון די וועלף - און דאס מיינט "כצאן עמו". און וואס איז "כי אבני נזר"? וויבאלד ער האט זיי צוגעגליכן צו שאף, קומט ער צו זאגן אז זיי זענען פונקט ווי שאף אויך אין דעם וואס זיי זוכן נישט קיין גאלד און קיין טייערע שטיינער. וואס זוכט דען א שעפעלע? פאשע, וואסער און גראז. ברענג אים טייערע שטיינער און פערל - עס אינטערעסירט אים בכלל נישט, א ביסל גראז איז ביי אים פיל מער ווערט. אזוי וועלן זיין כלל ישראל: זיי וועלן נישט פארלאנגען קיין אבני נזר, נאר בלויז אז די ערד זאל זיי ארויסגעבן קארן און וויין, צו עסן און צו טרינקען. "על אדמתו מתנוססות אבני נזר" - אז די שטיינער און דאס גאלד וועלן זיין ווי שטויב און מען וועט גארנישט דארפן דערפון. און פונקט ווי ביי די שאף איז דאס גראז און דאס וואסער זייערע "אבני נזר", טייערער פון יעדע בריליאנט, אזוי וועט זיין דער מצב ביי כלל ישראל.
דגן בחורים ותירוש ינובב בתולות
כִּי מַה־טּוּבוֹ וּמַה־יׇּפְיוֹ דָּגָן בַּחוּרִים וְתִירוֹשׁ יְנוֹבֵב בְּתֻלוֹת׃ - וואס איז זיין גוטס און וואס איז זיין שיינקייט? תבואה וועט רעדן די בחורים, און פרישער וויין וועט מאכן רעדן די בתולות.
"ינובב" איז מלשון ניב שפתים, רעדן. און זיי וועלן זאגן: מה טובו ומה יופיו, וואס איז די גוטסקייט און וואס איז די שיינקייט פונעם נזר (דער קרוין)? וואס וועט אונז געבן א קרוין, וואס וועט אונז געבן גאלד און טייערע שטיינער, וואספארא גוטס און שיינקייט געפינט זיך אין זיי? "דגן בחורים ותירוש ינובב בתולות" - עס איז כאילו עס שטייט דגן ינובב בחורים און תירוש ינובב בתולות: די בחורים וועלן רעדן און בעטן קארן, און די מיידלעך וועלן רעדן און זאגן גיב וויין, גיב משקה. זיי פארלאנגען דגן און תירוש און נישט קיין אבני נזר, ווייל די גוטסקייט און די שיינקייט פונעם נזר און זיינע שטיינער זענען ביי זיי גארנישט ווערט.
און דער מלבי"ם ברענגט נאך א פירוש אינעם זעלבן ריכטונג, נאר נישט אויף אן אופן פון א שאלה: יעדער בחור וועט זאגן "מה טובו ומה יופיו" - וואס איז באמת גוט, וואס ווערט באמת פאררעכנט פאר א זאך וואס לוינט זיך צו האפן דערויף? דגן און תירוש. דאס איז דער טוב און דאס איז דער יופי.
און טייל מפרשים טייטשן, און אזוי ברענגט רש"י, אז "ינובב בתולות" איז ווי דער לשון "ינובון בשיבה" (וואקסן), און דער כוונה איז אז דער וויין וועט וואקסן אין א בתולה ערד (ערד וואס איז קיינמאל נישט באארבעט געווארן) און דארט וועט וואקסן א טייערער און משובח'דיגער וויין.
לסיכום:
דאס ענדע פון קאפיטל ט' איז א געדאפלטע נבואת נחמה. ערשטנס זאגט דער נביא אן אז בזכות דם הברית - די מסירות נפש פון כלל ישראל וואס האבן נישט געביטן זייער בלוט פאר וואסער - וועט דער אויבערשטער ארויסשיקן זיינע געפאנגענע פונעם גרוב פון גלות, א גרוב וואס האט נישט קיין וואסער, דאס איז דער דור אין וועלכן די תורה וועט פארגעסן ווערן און חוצפה וועט מערער ווערן, און עס וועט נישט בלייבן אין די הענט פון כלל ישראל נאר דער זכות פון מילה, ווי די ווערטער פונעם רמב"ן. נאכדעם זאגט ער "מגיד משנה": א נבואה אויף צוויי תקופות - יהודה ווי אן אנגעצויגענע בויגן אין די האנט פונעם אויבערשטן קעגן די יונים אין די צייטן פון די חשמונאים, און אפרים ווי א שווערד פון א גבור קעגן גוג ומגוג לעתיד לבוא. אין ביידע פון זיי פירט דער אויבערשטער אליין די מלחמה: אינעם מופת וואס איז געזען געווארן אינעם הימל פון ירושלים פערציג טעג, אינעם פייל וואס שיסט ווי א בליץ, אינעם שופר הגדול און אין די שטורעמווינטן פון דרום, ביז כלל ישראל דארף גארנישט מער ווי עסן און טרינקען, און דער אויבערשטער קריגט פאר זיי און ראטעוועט זיי ווי א פאסטוך זיינע שאף. און צום סוף וועט כלל ישראל זיין ווי שאף וואס זוכט נישט קיין אבני נזר: דאס גאלד און די טייערע שטיינער וועלן זיין ווי שטויב, און זייער גאנצע פארלאנג וועט נאר זיין דגן און תירוש, מיט גוטס און שפע אויף זייער אייגענער ערד.