פתיחה: דער תנאי פאר דער גאולה
קאפיטל ח אין זכריה קומט אין א דירעקטן המשך צו דער הקדמה וואס מיר האבן געזען אין פריערדיגן קאפיטל. דער נביא האט מודיע געווען דעם פאלק אז דער תענית אליין איז נישט מועיל צו פארריכטן דאס פארגאנגענהייט און טוט נישט צוריקציען דעם כעס פון הקדוש ברוך הוא; דער גאנצער ענין ווענדט זיך אין אוועקנעמען די סיבה - און די סיבה איז געווען וואס זיי האבן נישט צוגעהערט צו די רייד פון די נביאים און האבן נישט געטאן קיין צדקה ומשפט. דא קומט דער נביא און זאגט זיי: וויסט אייך, עס איז פאראן א מעגלעכקייט אז דער דאזיקער בית המקדש וואס איר זענט פארנומען אויפצובויען זאל זיין א בית עליון, אז די שכינה זאל צוריקקערן אהין, אז עס זאל דא זיין א קיבוץ כללי און אן איינזאמלונג פון אלע שבטי ישראל קיין ארץ ישראל - און אלעס ווענדט זיך אין איין זאך: אויב איר וועט טאן צדקה ומשפט.
(א) וַיְהִי דְּבַר־יְהֹוָה צְבָאוֹת לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צבאות צו זאגן.
קנאה פאר ציון און חמה אויף די שונאים
(ב) כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת קִנֵּאתִי לְצִיּוֹן קִנְאָה גְדוֹלָה וְחֵמָה גְדוֹלָה קִנֵּאתִי לָהּ׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: איך האב געקנאט פאר ציון א גרויסע קנאה, און מיט א גרויסן כעס האב איך געקנאט פאר איר.
זאגט דער מלבי"ם: כאטש וואס איך האב געצארנט א גרויסן כעס, און כאטש וואס איך האב געזאגט אז איך וועל נישט צוהערן ווען זיי וועלן רופן און שרייען צו מיר - יעצט האט זיך ביי מיר אויפגעוועקט די קנאה פאר ציון. "לקנא לציון" באדייט צו קנאה'ן צוליב ציון; דער למ"ד איז ווי א למ"ד הלקראת, אזוי ווי "המקנא אתה לי" - פאר מיר. עס זענען דא דא צוויי בחינות: די קנאה איז אויף דעם כבוד שמים וואס איז פארשעמט געווארן - "קִנֵּאתִי לְצִיּוֹן קִנְאָה גְדוֹלָה"; און די חמה איז פון דעם וואס די שונאים האבן שלעכטס געטאן פאר כלל ישראל און צוליב זייערע שלעכטע מעשים - "וְחֵמָה גְדוֹלָה קִנֵּאתִי לָהּ".
דאס צוריקקערן פון דער שכינה - און אירע תנאים
(ג) כֹּה אָמַר יְהֹוָה שַׁבְתִּי אֶל־צִיּוֹן וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹךְ יְרוּשָׁלָ͏ִם וְנִקְרְאָה יְרוּשָׁלַ͏ִם עִיר הָאֱמֶת וְהַר־יְהֹוָה צְבָאוֹת הַר הַקֹּדֶשׁ׃ - אזוי האט געזאגט ה': איך בין צוריקגעקערט קיין ציון און איך וועל רוען אינמיטן ירושלים, און ירושלים וועט גערופן ווערן די שטאט פון אמת, און דער בארג פון ה' צבאות דער הייליגער בארג.
"שַׁבְתִּי אֶל־צִיּוֹן" - מיין כוונה איז צוריקצוקערן קיין ציון, אז די שכינה זאל רוען אין ציון אויף א שטענדיקן אופן. "וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹךְ יְרוּשָׁלָ͏ִם" - אז איך וועל רוען צווישן פאלק; די נבואה וועט צוריקקומען, און אלע אירע טייערע זאכן וואס זי האט געהאט פון אמאל וועלן אויך צוריקקומען. אבער די זאך ווענדט זיך אין א תנאי: "וְנִקְרְאָה יְרוּשָׁלַ͏ִם עִיר הָאֱמֶת" - אז מען זאל דארט פירן א משפט אמת צווישן א מענטש און זיין חבר, און מען זאל רעדן אמת באמונה; און "הַר־יְהֹוָה צְבָאוֹת הַר הַקֹּדֶשׁ" - אז די כהנים זאלן זיין הייליג פאר זייער גאט און גיין אין דעם וועג פון ה'. אויב אזוי וועט זיין - דעמאלט באמת "שבתי אל ציון", וועל איך צוריקקערן צו רוען אין ציון ווי פריער. און דאס איז דער דרך פונעם מלבי"ם אין אלע פלעצער: "ציון" באדייט דעם הייליגן ארט, דעם בית המקדש און די סנהדרין, און "ירושלים" באדייט דעם ארט וואו דער המון עם וואוינט.
די זיבן חששות פונעם פאלק
מיר האבן שוין געברענגט בשם דעם אברבנאל אז די שאלה פונעם פאלק איז געקומען פון א חשש טאמער וועלן מיר ווידער צוריקגיין אין גלות: צי איז דא א זין אין דעם גאנצן שריט וואס מיר טוען, ווען עס איז פאראן א חשש אז דער גלות וועט זיך צוריקקערן? דער אברבנאל האט אויסגערעכנט אינעם פריערדיגן קאפיטל זיבן זאכן וואס האבן זיי געמאכט חושש זיין אז אפשר איז דער דאזיקער בנין נאר צייטווייליג און וועט נישט בלייבן אויף אייביג: אז עס זענען נישט געווען קיין ניסים אין בית שני אזוי ווי אין בית ראשון און פינף זאכן האבן דארט געפעלט; אז רוב כלל ישראל איז נישט געקומען אהער און די עשרת השבטים האבן זיך נישט אומגעקערט; אז פון די עולים זענען בלויז אנגעקומען בערך פופציג טויזנט, און נאך. דאס הייסט, זיי האבן מורא געהאט אז די דאזיקע גאולה איז אזוי טיילווייז אז זי קען אפילו נישט אנגערופן ווערן קיין גאולה. דער מלבי"ם ערקלערט אז אין דער דאזיקער נבואה נעמט דער נביא אוועק די אלע חששות איינס נאכ'ן צווייטן.
אויף דעם ערשטן חשש - אז די שכינה האט זיך נישט אומגעקערט אין בית שני ווי אין בית ראשון - זאגט ער: "שבתי אל ציון". עס איז פאראן א שאנס און א מעגלעכקייט אז איך זאל צוריקקערן קיין ציון, און די זאך ווענדט זיך אין אייך; אויב איר וועט פארבעסערן אייערע מעשים, זאגט הקדוש ברוך הוא, בין איך גרייט צוריקצוקומען קיין ציון.
זקנים און קינדער אין די גאסן - א רואיגקייט אן קיין שום פחד
(ד) כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת עֹד יֵשְׁבוּ זְקֵנִים וּזְקֵנוֹת בִּרְחֹבוֹת יְרוּשָׁלָ͏ִם וְאִישׁ מִשְׁעַנְתּוֹ בְּיָדוֹ מֵרֹב יָמִים׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: נאך וועלן זיצן זקנים און זקנות אין די גאסן פון ירושלים, און יעדער מאן מיט זיין שטעקן אין זיין האנט פון גרויס עלטער.
(ה) וּרְחֹבוֹת הָעִיר יִמָּלְאוּ יְלָדִים וִילָדוֹת מְשַׂחֲקִים בִּרְחֹבֹתֶיהָ׃ - און די גאסן פון דער שטאט וועלן אנגעפילט ווערן מיט יינגלעך און מיידלעך וואס שפילן זיך אין אירע גאסן.
דאס איז אן אמירה וואס קומט מחזק צו זיין די נחמה, און לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם איז דאס געזאגט געווארן קעגן דעם צווייטן חשש: דער עם האט מורא געהאט, אז מיר זענען דאך נישט אהערגעקומען בכוח פון א כיבוש נאר בלויז מיט דעם רצון און דער ערלויבעניש פון דריווש, און אויב אזוי זענען מיר אנגעוויזן אויף אים, און עס איז פאראן א גרויסער חשש אז ער וועט אונז נאכאמאל פארטרייבן אין גלות. אויף דעם זאגט זיי דער נביא: איר האט גארנישט וואס צו מורא האבן - "עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים". דער שלום וועט זיין אזוי גרויס, אז סיי זקנים און זקנות, סיי יינגלעך און מיידלעך, וועלן זיצן און שפילן זיך אין די גאסן אן קיין שום מורא און פחד. ווייל אין א פלאץ וואו עס איז פאראן אביסל סכנה גייען בלויז ארויס די ערוואקסענע און די שטארקע; אבער אין א פלאץ פון גאנצער רואיגקייט גייען אלע ארויס אינדרויסן אן קיין פחד. אויב אזוי, עקזיסטירט אויך נישט דער חשש פון א צווייטן גלות דורך דריווש.
"כי יפלא" - דער וואונדער אין די אויגן פונעם פאלק און אין די אויגן פונעם אויבערשטן
(ו) כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת כִּי יִפָּלֵא בְּעֵינֵי שְׁאֵרִית הָעָם הַזֶּה בַּיָּמִים הָהֵם גַּם־בְּעֵינַי יִפָּלֵא נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: אזוי ווי עס וועט זיין פארוואונדערלעך אין די אויגן פון דער שארית פון דעם דאזיקן עם אין יענע טעג, וועט דאס אויך אין מיינע אויגן זיין א וואונדער, זאגט ה' צבאות.
"כי יפלא" - די זאך וועט זיין א וואונדער אין זייערע אויגן: דער געוואלדיגער חסד וואס איך וועל טאן מיט זיי. און דער אויבערשטער זאגט: דער אמת איז אז אויך אין מיינע אויגן וועט דאס זיין א פלא - ווי אזוי איך האב זיך צוריקגעקערט פונעם גרויסן חרון אף וואס איך האב געהאט, און יעצט איז מיין רצון אין זיי.
רש"י ברענגט פון דער דרשת חז"ל אין מסכת סוכה, וואס איז געזאגט געווארן אויף דער צייט ווען דער הקדוש ברוך הוא וועט שחט'ן דעם יצר הרע, און הללו בוכים והללו בוכים, און די צדיקים וואונדערן זיך און זאגן: ווי אזוי האבן מיר געקענט ביישטיין קעגן אים? דער יצר הרע איז דאך געווען אזוי מעכטיג, ווי א גרויסער בארג - ווי אזוי האבן מיר זיך פארמאסטן קעגן אים? אויף דעם איז געזאגט געווארן "גם בעיניי יפלא" - כביכול אויך אין מיינע אויגן איז געווען א פלא ווי אזוי די דאזיקע צדיקים האבן באוויזן צו שטיין שטארק קעגן דעם יצר הרע אין זייער לעבן.
דער רד"ק טייטשט אז די דאזיקע ווערטער זענען געזאגט געווארן בלשון תמיהה. ווייל איז דען פאראן א זאך וואס איז א פלא אין די אויגן פונעם אויבערשטן? דעריבער נעמט ער נישט אן דעם פירוש אז "גם בעיניי" וועט די זאך זיין א פלא, נאר: "הגם בעיניי יפלא?" - מיינסטו דען אז ביי מיר איז די זאך א פלא? ביי מיר איז די זאך פארשטענדליך פון זיך אליין, און עס איז בכלל נישט קיין פלא.
און דער מלבי"ם מסביר: לויטן יעצטיגן מצב איז די זאך טאקע א פלא אין אייערע אויגן, ווייל על פי טבע מאכט נישט קיין שכל אז איר זאלט האבן א פולקאמע הערשאפט און אז די שכינה זאל צוריקקערן, בשעת ווען איר זענט אונטערווארפן אונטער די צוררים - אונטער טוביה און סנבלט און אלע יענע וואס זענען געקומען שטערן דעם בנין בית המקדש און האבן באוויזן אים אפצוהאלטן אויף א געוויסער צייט. אויף דעם ענטפערט דער אויבערשטער: לויטן יעצטיגן מצב זענט איר גערעכט, אויך אין מיינע אויגן איז דאס א פלא; לויטן יעצטיגן מצב זענט איר נישט עתיד צו בלייבן דא א לאנגע צייט, און אפילו אויב יא - וועט איר זיין ווייניג און דערנידעריגט. אבער דאס אלעס איז בלויז לויטן מצב פון יעצט.
קיבוץ גלויות פון מזרח און פון מערב
(ז) כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת הִנְנִי מוֹשִׁיעַ אֶת־עַמִּי מֵאֶרֶץ מִזְרָח וּמֵאֶרֶץ מְבוֹא הַשָּׁמֶשׁ׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: אט בין איך מושיע מיין פאלק פונעם לאנד פון מזרח און פונעם לאנד וואו די זון גייט אונטער (מערב).
דער גאנצער וואונדער איז נאר לויט דער יעצטיגער מציאות אז איר זענט ווייניג, אבער עס וועט זיין נאך א גאולה. "מארץ מזרח" - דאס זענען די שבטים וואס זענען פארטריבן געווארן קיין מזרח; "ומארץ מבוא השמש" - דאס זענען שבט יהודה און בנימין וואס זענען פארטריבן געווארן קיין מערב, דאס ארט וואו די זון גייט אונטער. נישט בלויז אז די וואס זענען דא וועלן נישט גיין אין גלות, נאר אפילו די וואס זענען שוין פארטריבן געווארן אין גלות וועלן נאך צוריקקומען אהער. דערפאר זאלט איר זיך נישט וואונדערן.
(ח) וְהֵבֵאתִי אֹתָם וְשָׁכְנוּ בְּתוֹךְ יְרוּשָׁלָ͏ִם וְהָיוּ־לִי לְעָם וַאֲנִי אֶהְיֶה לָהֶם לֵאלֹהִים בֶּאֱמֶת וּבִצְדָקָה׃ - און איך וועל זיי ברענגען און זיי וועלן וואוינען אין מיטן ירושלים, און זיי וועלן מיר זיין פאר א פאלק, און איך וועל זיי זיין פאר א גאט, באמת און מיט צדקה.
"ואני אהיה להם לאלהים" - אז איך וועל מייחד זיין מיין השגחה אויף זיי. נאר "באמת ובצדקה" איז א תנאי: אמת - בין אדם לחברו; און צדקה - בין אדם למקום. דער מלבי"ם טייטשט שטענדיג אז צדקה מיינט בין אדם למקום, נישט אינעם אנגענומענעם באדייט ביי אונז פון געבן צדקה, נאר אין באדייט פון א "צדיק" - צו דינען דעם אויבערשטן מיט צדקות. אויב די צוויי תנאים וועלן געהיט ווערן, דעמאלט וועט באמת זיין "והבאתי אותם ושכנו בתוך ירושלם והיו לי לעם".
אבער אויב זיי וועלן אים נישט זיין פאר א פאלק באמת ובצדקה - דעמאלט "גם בעיני יפלא": על פי טבע איז נישטא קיין שאנס איר זאלט זוכה זיין צו ממשלה און דערגרייכן הויכע און דערהויבענע מדריגות, דאס קען נישט זיין נאר בדרך פלא. און וויאזוי איז עס יא מעגליך? אויב איר וועט טון אמת און צדקה - דא פעלט נישט אויס קיין וואונדער, דא קומט עס אייך בדין. אבער אויב איר וועט נישט טון אמת און צדקה און פונדעסטוועגן וועלן מקוים ווערן די גוטע הבטחות - דאס איז א פלא, אויך אין מיינע אויגן איז עס א פלא וויאזוי איך קען אייך ברענגען די דאזיגע טובות ווען איר טוט נישט באמת דעם רצון ה'. און מיט דעם, זאגט דער מלבי"ם, נעמט דער נביא אוועק אויך דעם דריטן חשש - וואס זיי האבן געזען אז נישט אלע גולים זענען צוריקגעקומען צו זייער לאנד; אויך דאס איז מעגליך, אז אלע גולים זאלן צוריקקומען, אבי איר זאלט פארבעסערן אייערע מעשים.
"תחזקנה ידיכם" - דאס אוועקנעמען די קללה פון טאג וואס מען האט געגרינדעט דעם בית המקדש
(ט) כֹּה־אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת תֶּחֱזַקְנָה יְדֵיכֶם הַשֹּׁמְעִים בַּיָּמִים הָאֵלֶּה אֵת הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה מִפִּי הַנְּבִיאִים אֲשֶׁר בְּיוֹם יֻסַּד בֵּית־יְהֹוָה צְבָאוֹת הַהֵיכָל לְהִבָּנוֹת׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: זאלן אייערע הענט זיין שטארק, די וואס הערן אין די דאזיגע טעג די דאזיגע רייד פון מויל פון די נביאים, וואס זענען געווען אין דעם טאג וואס מען האט געגרינדעט דעם בית ה' צבאות, אז דער היכל זאל געבויט ווערן.
דא, זאגט דער מלבי"ם, קומט דער נביא אוועקנעמען דעם פערטן חשש: וואס זיי האבן געזען אז דאס לאנד איז פארדארבן און פארשאָלטן געווארן און איז נישט צוריקגעקומען צו איר שטארקייט, אז זי גיט נישט אירע פירות ווי פריער, און דאס איז געווען ביי זיי א באווייז אז אפשר זענען מיר נישט אינעם תהליך פון דער גאולה און מיר גייען נישט צו דעם וואס מיר האבן געהאפט. אויף דעם זאגט ער זיי: שוין חגי האט נבואה געזאגט דערויף ווען מען האט געגרינדעט דעם בית המקדש, און ער האט צוגעזאגט אז פון דעם טאג וואס דער בית המקדש איז געגרינדעט געווארן וועט די קללה אויפהערן. פון דעם זאלט איר וויסן און פארשטיין אז עס איז שוין געקומען די צייט פונעם בנין, און דערפאר האט גערוהט אויף אייך די קללה - ווייל איר האט מונע געווען דעם בנין; און אין דעם רגע וואס איר וועט אנהייבן בויען וועט די קללה אויפהערן. די נבואה פון חגי איז געווען צוויי יאר פריער, און דארט האבן זיי די נביאים געזאגט אז מיטן אנהייב פון בויען דעם בית המקדש וועט אנהייבן רוען די ברכה. דערפאר "תחזקנה ידיכם" - צו קומען און אנהייבן מיטן בנין.
(י) כִּי לִפְנֵי הַיָּמִים הָהֵם שְׂכַר הָאָדָם לֹא נִהְיָה וּשְׂכַר הַבְּהֵמָה אֵינֶנָּה וְלַיּוֹצֵא וְלַבָּא אֵין־שָׁלוֹם מִן־הַצָּר וַאֲשַׁלַּח אֶת־כׇּל־הָאָדָם אִישׁ בְּרֵעֵהוּ׃ - ווארעם פאר יענע טעג איז דער לוין פונעם מענטש נישט געווען, און קיין לוין פאר דער בהמה איז נישט געווען, און פארן ארויסגייער און אריינגייער איז נישט געווען קיין פרידן צוליב דעם שונא, און איך האב אנגערייצט אלע מענטשן איין מענטש קעגן זיין חבר.
דאס איז געווען די מציאות ביז יענעם טאג, ווי מיר האבן בפירוש געזען אין חגי: "שימו לבבכם על דרכיכם, זרעתם הרבה והבא מעט, והמשתכר משתכר אל צרור נקוב" - א מציאות פון א מארה און א חסרון פון ברכה. "ושכר הבהמה איננה" - וויבאלד עס איז פאראן א צר פון אינדרויסן, וויל א מענטש נישט ארויסגיין און אריינקומען, און ממילא קען מען נישט פארדינגען די בהמה צו רייטן און צו רייזן אינדרויסן פון שטאט אדער פאר ארבעט אינעם פעלד, וויבאלד "וליוצא ולבא אין שלום". און "שכר האדם לא נהיה" - וויבאלד "ואשלח את כל האדם איש ברעהו", און יעדער וואס האט עפעס פארדינט זענען אנדערע געקומען און צוגערויבט פון אים.
די ענדערונג אינעם רצון צום גוטן און די ברכה פונעם לאנד
(יא) וְעַתָּה לֹא כַיָּמִים הָרִאשֹׁנִים אֲנִי לִשְׁאֵרִית הָעָם הַזֶּה נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - און יעצט בין איך נישט ווי אין די ערשטע טעג צו דער איבערגעבליבענער שארית פון דעם דאזיגן פאלק, זאגט ה' צבאות.
די קללה וואס איז געווען ביז יעצט איז געקומען פונעם כעס און קצף וואס איך האב געהאט אויף זיי; יעצט ענדערט זיך מיין רצון אויף זיי צום גוטן, עס וועט אויפהערן דער שונא פון אינדרויסן און די פיינט פון אינעווייניג, און עס וועט זיין שלום אינעם לאנד.
(יב) כִּי־זֶרַע הַשָּׁלוֹם הַגֶּפֶן תִּתֵּן פִּרְיָהּ וְהָאָרֶץ תִּתֵּן אֶת־יְבוּלָהּ וְהַשָּׁמַיִם יִתְּנוּ טַלָּם וְהִנְחַלְתִּי אֶת־שְׁאֵרִית הָעָם הַזֶּה אֶת־כׇּל־אֵלֶּה׃ - וואָרום דער זוימען פונעם שלום, דער וויינשטאָק וועט געבן זיין פרי, און די ערד וועט געבן איר פראָדוקט, און דער הימל וועט געבן זיין טוי, און איך וועל לאָזן ירשענען די איבערגעבליבענע פונעם דאָזיקן פאָלק דאָס אַלץ.
דער דאָזיקער שלום וועט זיין דער זוימען וואָס ברענגט נוצן סיי פאַר פרי העץ און סיי פאַר פרי האדמה - עס וועט האָבן השפעות אויך אויף די גידולי הארץ, ביז די ערד וועט ענטפערן דעם דגן, תירוש און יצהר, און דער הימל וועט ענטפערן און געבן זיין טוי. איך וועל ענטפערן דעם הימל, דאָס הייסט משפיע זיין אויף זיי דורכן שלום, און מנחיל זיין די שארית פונעם דאָזיקן פאָלק - אַז די דאָזיקע ערד זאָל בלייבן ביי זיי פאַר אַ נחלה.
פון אַ קללה צו אַ ברכה ביי די גוים
(יג) וְהָיָה כַּאֲשֶׁר הֱיִיתֶם קְלָלָה בַּגּוֹיִם בֵּית יְהוּדָה וּבֵית יִשְׂרָאֵל כֵּן אוֹשִׁיעַ אֶתְכֶם וִהְיִיתֶם בְּרָכָה אַל־תִּירָאוּ תֶּחֱזַקְנָה יְדֵיכֶם׃ - און עס וועט זיין, אַזוי ווי איר זענט געווען אַ קללה ביי די פעלקער, בית יהודה און בית ישראל, אַזוי וועל איך אייך ראַטעווען און איר וועט זיין אַ ברכה, האָט נישט קיין מורא, זאָלן אייערע הענט שטאַרק זיין.
דאָס איז קעגן דעם פינפטן חשש: וואָס זיי זענען געווען שפל און פאַראַכט צווישן די גוים, און זיי האָבן נישט געקענט גלייבן אַז עפּעס גייט זיך ענדערן, ווייל זיי האָבן דאָך געזען אַז דער עול פון די גוים ליגט נאָך אויף זיי. זאָגט ער זיי: איך וועל אייך ראַטעווען און איר וועט זיין אַ ברכה, איר וועט אַרויסגיין פון דער ממשלה פונעם גוי - און דעריבער "תחזקנה ידיכם", לאָזט נישט נאָך פונעם בנין בית המקדש.
דער רד"ק ערקלערט "כאשר הייתם קללה בגויים" - אַז די גוים שילטן אייך; ווען עס קומט אַ הונגער אָדער אַ שלעכט געשעעניש אין זייער לאַנד, זאָגן זיי אַז דאָס איז צוליב דעם עוון פון די יידן וואָס וואוינען צווישן זיי. און דאָס איז די מציאות איבער אַלע דורות: די שוואַרצע מגפה - די יידן זענען שולדיק; "די יידן האָבן פאַרסמט די ברונעמס"; "שלאָג דעם ייד און ראַטעווע רוסלאַנד"; די פראָטאָקאָלן פון זקני ציון. מען ווייסט תמיד ווער עס איז שולדיק אין אַלע צרות און קראַנקייטן פון דער וועלט.
און מען האָט שוין אַמאָל געזאָגט אַז באמת זענען די גוים גערעכט - אָבער נישט צוליב זייערע טעמים. ווער עס איז שולדיק אין דעם אַלעס איז עם ישראל, ווייל "הכרתי גוים נשמו פינותם, אמרתי אך תיראי אותי תקחי מוסר", און אַלץ וואָס דער הקדוש ברוך הוא טוט אויף דער וועלט, טוט ער נאָר בשביל ישראל. נאָר וואָס דען, די גוים באַשולדיקן אונדז מיט גשמיות'דיקע באַשולדיקונגען - אַז מיר האָבן חרוב געמאַכט די עקאָנאָמיע, אַז מיר פּלאַנעווען איבערצונעמען די וועלט - און דאָס איז דער טעות. דאָס זענען נישט קיין גשמיות'דיקע קלאַגעס נאָר רוחניות'דיקע: אויב עפּעס שלעכטס פּאַסירט אויף דער וועלט, איז דאָס צוליב כלל ישראל, אָבער צוליב רוחניות'דיקע סיבות - ווייל מיר זענען נישט אויף דער פּאַסיקער מדרגה. און ווען מיר זענען יאָ אויף דער ריכטיקער מדרגה, איז ירושלים דער מקור השפע פאַר דער גאַנצער וועלט, און די גאַנצע וועלט ווערט משופע מיט טובה דורך כלל ישראל. מיר פלעגן דאָך מקריב זיין שבעים פרים קעגן די שבעים אומות העולם, ווייל ווען ביי אונדז איז דאָ שלום, ברכה און שפע, קומט פון דעם שפע אַראָפּ שפע פאַר דער גאַנצער וועלט.
און קעגן דעם זאָגט ער, לויט די ווערטער פונעם רד"ק: "כן אושיע אתכם והייתם ברכה" - דעמאָלט וועלן זיך די גוים בענטשן מיט אייך און זאָגן אַז דאָס גאַנצע גוטס און שפע איז צוליב ישראל. און שוין היינט הייבט זיך אָן אַ געוויסע ניכטערקייט. אַן אַראַבישער זשורנאַליסט האָט געשריבן אַ מאמר מיטן נאָמען "אירופה מתה בשואה", און דאָרט זאָגט ער: קוקט וואָס איז געשען. עס איז דאָ געווען אַ פאָלק אַ קלוגס און אַ געבילדעטס, אַ פאָלק וואָס איז געווען טיף פאַרוואָרצלט אין אַלע וויכטיקע פּאָזיציעס - ראשי אוניווערסיטעטן, דיקאַנען, ערפינדער פון וויסנשאַפטלעכע דערגרייכונגען. מען האָט גענומען די יידן און זיי אַריינגעוואָרפן קיין אוישוויץ. און דערנאָך האָבן זיי חרטה געהאַט, און וועמען האָבן זיי דאָ אַריינגענומען? די עם-הארצות און די צוריקגעבליבנקייט. מיר וואַקסן אויס צווישן אונדז מענטשן וואָס ווערן צוביסלעך דער רוב, אומוויסנדיקע, צוריקגעבליבענע, פונדאַמענטאַליסטן, וואָס פּלאַנעווען צו הרגענען די וואָס טוען זיי גוטס, מען שפּרינגט אויף אַ טראָק און מען פאָרט אַריין אין אַן עולם און צעטראָט מענטשן מיט געשרייען "אַלאַ אכבר". די יידן וואָס האָבן אונדז אַזוי פיל גוטס געטאָן האָט מען פאַרברענט אין די קוימענס, און די וואָס זאָגן אונדז קלאָר אַז זיי ווילן אונדז פאַרטיליקן ווייל מיר זענען ביי זיי כופרים - זיי האָט מען אַריינגעלאָזט, און מען גיט זיי אַלץ, שטיצע און הילף און אַלעס. פאַרוואָס גייען די מוסולמענער קיין אייראָפּע? ווייל דאָס איז פאַר זיי גן עדן, דאָרט גיט מען זיי אַלץ. זאָגט אַליין, איז אונדז נישט עפּעס פאַרדרייט געוואָרן אין קאָפּ? אָן קיין שום ספק. היינט באַציט מען זיך נאָך צום ייד ווי צום מקור פון דער קללה, אָבער לאַנגזאַם וועט מען פאַרשטיין "והייתם ברכה": די גוים וועלן זיין גרייט צו צאָלן געלט אַז יידן זאָלן וואוינען אין זייערע שטחים, ווייל זיי וועלן זען די ברכה אין זיי. און שוין היינט צאָלט אַמעריקע אוצרות צוצוציען קעפּ צום סיליקאָן וואַלי, און געהאַלטן אַכט מאָל מער ווי מען באַקומט דאָ, און דעריבער גייען ערפינדער אַהין. ממילא וועט מען זיך בענטשן מיט אייך, און מען וועט פאַרשטיין אַז אַ ייד אין דיין לאַנד איז אַ ברכה און נישט קיין מקור פון אַ קללה.
"זממתי ולא ניחמתי" - אַ גזירה וואָס איז אַ תיקון
(יד) כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת כַּאֲשֶׁר זָמַמְתִּי לְהָרַע לָכֶם בְּהַקְצִיף אֲבֹתֵיכֶם אֹתִי אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת וְלֹא נִחָמְתִּי׃ - וואָרום אַזוי האָט געזאָגט ה' צבאות: אַזוי ווי איך האָב געטראַכט שלעכטס צו טאָן צו אייך, ווען אייערע עלטערן האָבן מיך דערצערנט, האָט געזאָגט ה' צבאות, און איך האָב נישט חרטה געהאַט.
(טו) כֵּן שַׁבְתִּי זָמַמְתִּי בַּיָּמִים הָאֵלֶּה לְהֵיטִיב אֶת־יְרוּשָׁלַ͏ִם וְאֶת־בֵּית יְהוּדָה אַל־תִּירָאוּ׃ - אַזוי האָב איך ווידער געטראַכט אין די דאָזיקע טעג צו טאָן גוטס מיט ירושלים און מיטן הויז פון יהודה, האָט נישט קיין מורא.
אויב וועסטו פרעגן: ווי אַזוי קען זיך בייטן דער רצון פונעם הקדוש ברוך הוא פון "נישט וועלן" אויף "וועלן"? ביי אים איז דאָך נישט שייך קיין שינוי רצון, און ווי קען מען זאָגן אַז איצט וועט זיין אַנדערש? אויף דעם ענטפערט דער נביא: "כאשר זממתי להרע לכם... ולא ניחמתי".
דער מלבי"ם מאַכט אַן הקדמה: ווען דער קדוש ברוך הוא גזֶרט אַ שלעכטע גזירה אויף כלל ישראל, קומט צוזאַמען מיט דער גזירה אַ צוגאָב פֿון חרטה און נחמה. לאָמיר דאָס אַזוי מגדיר זײַן: צו דער באָמבע לייגט מען צו אַ מנגנון פֿון נייטראַליזירן. די גזירה ווערט פֿאַראורטיילט מיט אַן אויסוועג, עס איז פֿאַראַן אַ מעגלעכקייט זי זאָל נישט פֿאָרקומען, און דער גאַנצער מנגנון איז געמאַכט צו פֿאַרזיכערן אַז ווען כלל ישראל וועלן טאָן תשובה וועט דער קדוש ברוך הוא נייטראַליזירן די גזירה - די חרטה און די נחמה זענען שוין פֿון פֿאָראויס אַרײַנגעלייגט אין איר.
אָבער ווען דאָס שלעכטס איז פֿאַר אַ גוטן תכלית - דאָס הייסט, עס איז נישט קיין שלעכטס פֿאַר זיך, נאָר פֿאַרקערט, עס קומט צום גוטן, "לכלה פשע ולהתם חטאת", אָפּצורוימען די חטאים און פֿאַרברעכענס כּדי צו באַגוטן אין זייער אַחרית - דעמאָלט טוט זיך דער קדוש ברוך הוא נישט מתנחם זײַן בשעת דער גזירה, נאָר ער גזֶרט אַ גזירה אָן קיין ביטול-מעכאַניזם, אַן אַבסאָלוטע גזירה, ווי דער פּסוק זאָגט אין ירמיהו: "על כי דיברתי, זמותי ולא ניחמתי".
לויט דעם זאָגט ער זיי: אַזוי ווי איך האָב געפּלאַנט צו טאָן שלעכטס פֿאַר אײַך צוליב דעם וואָס עײַערע אָבות האָבן מיך דערצערנט - "לא ניחמתי" (האָב איך נישט חרטה געהאַט). און פֿאַר וואָס? "כן שבתי זממתי בימים האלה להיטיב את ירושלים ואת בית יהודה". דאָס גאַנצע שלעכטס איז געווען אַ הכנה צום גוטן: דורך דער גלות וועט דאָס לאַנד אָפּצאָלן אירע שבתות - וואָרום די זיבעציק יאָר גלות זענען געווען קעגן די זיבעציק יאָר וואָס מען האָט נישט געהאַלטן קיין שמיטה - און דורך דעם איז אויך פֿאַרגעבן געוואָרן זייער זינד, און זיי אַליין וועלן תשובה טאָן און זײַן גרייט פֿאַר דער ישועה. און וויבאַלד דאָס שלעכטס איז געווען פֿאַר אַ גוטן תכלית, איז נישט געווען דערמיט קיין מעכאַניזם פֿון נחמה און ביטול. "זמם" באַטײַט אַ פּלאַן אָן אַן אויסוועג - און דאָס אַליין ווײַזט אײַך אַז דער פּלאַן איז צום גוטן, ווײַל נאָר ווען דער פּלאַן איז צום גוטן איז נישטאָ קיין מעכאַניזם פֿון ביטול.
און לאָמיר ברענגען אַ משל: אַ פֿאָטער וואָס וויל באַשטראָפֿן זײַן זון וואָרנט אים אָפּ: "איך וועל דיר טאָן אַזוי און אַזוי"; און ווען דאָס קינד דערשרעקט זיך און פֿאַרריכט זײַנע וועגן, טוט עס דער פֿאָטער נישט. אָבער אויב דער פֿאָטער נעמט דאָס קינד צום צאָנדאָקטער - און פֿאַרן קינד איז דאָס פֿיל ערגער פֿון אַ סך שמיץ - און דאָס קינד הייבט אָן שרײַען און בעטן, וועט עס אים נישט העלפֿן. פֿאַר וואָס? ווײַל אַ נחמה געהערט נאָר ווען ער האָט געזאָגט "איך וועל דיר שלאָגן", וואָס דאָס איז פֿון פֿאָראויס געווען אַ סטראַשונאָק כּדי ער זאָל פֿאַרריכטן זײַנע וועגן, און דער ביטול-מעכאַניזם איז פֿון פֿריִער אַרײַנגעלייגט דערין. אָבער "איך וועל דיר נעמען צום צאָנדאָקטער" ווערט נישט געזאָגט מיטן ציל פֿון "פֿיר זיך אויף שיין און איך וועל דיר נישט נעמען"; אַדרבה, וואָס זאָל נישט זײַן - איך וועל דיר נעמען, ווײַל דאָס איז דײַן תיקון און איך מוז היילן דײַנע ציין. דאָרטן איז פֿון פֿאָראויס נישטאָ קיין ביטול-מעכאַניזם, ווײַל דער פֿאָטער האָט דאָס נישט געזאָגט ווי אַ סטראַשונאָק.
און אַזוי איז מבואר באריכות אין "משנת הגלגולים" בנוגע דער גזירה פֿון גלות מצרים. עס איז אַ וואונדערלעכע זאַך: דער קדוש ברוך הוא זאָגט "ועבדום ועינו אותם ארבע מאות שנה", און אברהם אבינו פּרוּווט אפֿילו נישט בעטן רחמים. אויף די רשעים פֿון סדום האָט ער געבעטן רחמים, און דאָ - אַנשטאָט צו זאָגן "טאָמער וועלן זיי זײַן צדיקים, טאָמער וועלן זיי תשובה טאָן" - נעמט אברהם אָן די ווערטער אַזוי ווי זיי זענען. ווי איז דאָס מעגלעך? דאָס זענען דאָך דײַנע קינדער! נאָר לויטן יסוד וואָס מיר האָבן געזאָגט איז די זאַך געוואַלדיק: דאָרט איז עס נישט געווען קיין שטראָף, נאָר אַ זיכוך. און וויבאַלד דאָס איז אַ זיכוך, זאָגט דער קדוש ברוך הוא: דאָס מוזן זיי דורכגיין וואָס זאָל נישט זײַן, עס איז נישטאָ קיין מציאות זיי זאָלן דאָס נישט דורכגיין. דאָס איז אַ פּרעמיע פֿאַר דעם וואָס אברהם איז געגאַנגען אין וועג פֿון ה' - יצחק און יעקב, פֿון אײַך וועט אַרויסקומען אַ שורש וואָס וועט דורכגיין דעם זיכוך פֿון מצרים און וועט זײַן ראוי צו קבלת התורה. און אויף פּרעמיעס בעט מען נישט קיין הנחות און קיין עקאָנאָמיעס. דערפֿאַר איז דאָרטן נישט געגעבן געוואָרן קיין ברירה פֿון "אויב איר וועט זיך אויפֿפֿירן מיט יושר און צדק וועט נישט זײַן קיין גלות מצרים" - פּונקט ווי מען זאָגט נישט "אויב דו וועסט זיך שיין אויפֿפֿירן וועלן מיר דיר נישט נעמען צום דאָקטער", נאָר זיכער וועלן מיר נעמען, ווײַל דו דאַרפֿסט דאָס האָבן און דאָס איז וואָס וועט דיר העלפֿן. און אויף דעם זאָגט ער זיי: "אל תיראו" - איצט אַז די זינד זענען שוין אָפּגעראַמט און אויסגעלײַטערט, זענט איר גרייט פֿאַר די ישועות און נחמות.
אלה הדברים אשר תעשו
(טז) אֵלֶּה הַדְּבָרִים אֲשֶׁר תַּעֲשׂוּ דַּבְּרוּ אֱמֶת אִישׁ אֶת־רֵעֵהוּ אֱמֶת וּמִשְׁפַּט שָׁלוֹם שִׁפְטוּ בְּשַׁעֲרֵיכֶם׃ - דאָס זענען די זאַכן וואָס איר זאָלט טאָן, רעדט דעם אמת איטלעכער צו זײַן חבֿר, משפּט'ט אַ משפּט פֿון אמת און שלום אין עײַערע טויערן.
דאָס זענען די זאַכן וואָס איר זאָלט טאָן כּדי איר זאָלט באמת זײַן גרייט פֿאַר דער ישועה. דער נביא האָט געזען מיט זײַן גײַסטיק אויג אַז דער חורבן פֿון בית שני וועט זײַן צוליב דעם עוון פֿון שנאת חנם; ער האָט געזען אין זײַן נבואה אַ פֿליִענדיקע מגילה, וואָס קומט באַשטראָפֿן אויף שבועת שקר; און ער האָט געזען צוויי פֿרויען וואָס טראָגן די איפה, וואָס מען האָט פֿריִער מסביר געווען אַז דאָס איז די חנופה און גסות הרוח וואָס איז געווען צווישן זיי, צוליב וואָס זיי זענען ווידער פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות. דערפֿאַר זעט ער פֿאַר נויטיק זיי מזהיר צו זײַן פֿון די דאָזיקע זאַכן - נישט קיין חנופה, נישט קיין גסות הרוח, נישט קיין שנאת חנם - זיי זאָלן נישט קומען צו אַ קלקול און צו נאָך אַ גלות.
דער רד"ק איז מסביר "דברו אמת" - עס זאָל נישט זײַן אחד בפה ואחד בלב; ווען דו זאָגסט עפּעס צו דײַן חבֿר, זאָל דאָס רייד זײַן אמת. "ומשפט שלום" - אַז אויב איר וועט משפּט'ן בצדק וועט זײַן שלום צווישן די בעלי דינים. און אַזוי ווי די גמרא זאָגט אויף אַ מענטש וואָס בית דין האָט צוגענומען זײַן קלייד - "זמיר ואזיל באורחא", ער גייט און זינגט. אַ מענטש וואָס איז אַרויס חייב בדין און ער זינגט? זאָגט די גמרא: יאָ, שנאמר "וגם כל העם הזה על מקומו יבוא בשלום" - "כל העם", נישט נאָר דער וואָס איז אַרויס זכאי, וואָס ס'איז פּשוט אַז ער גייט אַוועק צופֿרידן, נאָר אפֿילו דער וואָס איז אַרויס חייב און מען האָט פֿון אים צוגענומען דעם מאַנטל ווײַל ער האָט נישט געהאַט מיט וואָס צו באַצאָלן - ער זינגט אויך, ווײַל ער ווייסט אַז מען האָט דאָ געטאָן אַ דין אמת און עס איז דאָ יושר.
און חז"ל דרש'ענען "משפט שלום" - דאָס איז פֿשרה; אַז דער דיין איז מצווה אָנצוהייבן מיט אַ פֿשרה, צו מאַכן אַ משפּט וואָס זאָל ברענגען שלום צווישן זיי. וואָס פֿאַר אַ משפּט איז דאָס וואָס האָט אין זיך שלום? דאָס איז ביצוע - דאָס הייסט אַ פֿשרה, צו גיין אינמיטן און נישט "יקוב הדין את ההר", און מיט דעם זענען ביידע צדדים צופֿרידן. "שפטו בשעריכם" - דער טויער איז געווען דער זיץ-אָרט פֿון די זקנים און בתי דינים, ווי עס שטייט "השערה אל הזקנים", "הזקנים אשר בשער", "לא תשב בשער" - און חז"ל האָבן געזאָגט: יענעם טאָג האָט מען געשטעלט אַ שופֿט אויף זיי.
מחשבת הרעה ושבועת השקר
(יז) וְאִישׁ אֶת־רָעַת רֵעֵהוּ אַל־תַּחְשְׁבוּ בִּלְבַבְכֶם וּשְׁבֻעַת שֶׁקֶר אַל־תֶּאֱהָבוּ כִּי אֶת־כׇּל־אֵלֶּה אֲשֶׁר שָׂנֵאתִי נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און איטלעכער דאָס שלעכטס פֿון זײַן חבֿר זאָלט איר נישט טראַכטן אין עײַער האַרץ, און אַ שבועת שקר זאָלט איר נישט ליב האָבן, וואָרום דאָס אַלץ זענען זאַכן וואָס איך האָב פֿײַנט, זאָגט גאָט.
דער נביא גייט ווייטער און ווארנט וועגן ענינים שבין אדם לחבירו, וואס זיי זענען דאך געווען די סיבה צום חורבן בית המקדש השני. "ואיש את רעת רעהו אל תחשבו בלבבכם" - אזוי ווי מיר האבן געזען אויבן "ורעת איש אחיו אל תחשבו", און דארט האבן מיר מסביר געווען אז עס זענען דא מפרשים וואס לערנען אז מען טאר אפילו נישט טראכטן שלעכטס אויף יענעם, און אזוי האט געזאגט הרב פינקוס; אבער מיר האבן געזען אז פון דער אנדערער זייט לערנען די פשטנים נישט אזוי, נאר די כוונה איז: טראכט נישט צו טון שלעכטס פאר דיין חבר, פלאן נישט אים צו שעדיגן, ווען מען טראכט מחשבות אוון "איך וועל פון אים צונעמען, איך וועל אים שעדיגן" - אויף אזא מחשבה רעדט דער פסוק, און נישט סתם אויף א נעגאטיווער מחשבה. ווייל דער חפץ חיים זאגט דאך אז טראכטן א נעגאטיווע מחשבה אויף יענעם איז נישט קיין איסור; אוודאי דארף א מענטש דן זיין יענעם לכף זכות, און אוודאי בויט עס נישט אויף אין אים קיין גוטע מדות, אבער קיין איסור איז נישטא אין דעם - די תורה פארלאנגט נישט פון א מענטש צו זיין א שוטה, און אויב ער האט געזען ווי זיין חבר טוט א שלעכטע מעשה, פארבאט די תורה נישט צו טראכטן אז די מעשה איז שלעכט, אזוי ווי מיר האבן מאריך געווען אינעם פסוק אויבן.
"ושבועת שקר אל תאהבו" - און פארוואס שטייט "אל תאהבו" (האב נישט ליב)? ווייל ווייטער זאגט דער הקדוש ברוך הוא "אשר שנאתי" (וואס איך האב פיינט), דאס הייסט: דאס וואס איך האב פיינט - זאלט עטליכסטנס איר נישט ליב האבן. אפילו אויב איר קומט נאך נישט אן צו דער מדריגה פון פיינט האבן, זאלט איר עס לכל הפחות נישט ליב האבן, און דאס איז שוין א פארשריט. און דערפאר ענדיגט ער: "כי את כל אלה אשר שנאתי נאום ה'" - די אלע זאכן זענען קעגן דעם רצון האלוקי.
דער ענטפער אויף דער שאלה וועגן די תעניתים
(יח) וַיְהִי דְּבַר־יְהֹוָה צְבָאוֹת אֵלַי לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צבאות צו מיר, אזוי צו זאגן.
אויב איר וועט טון די אלע זאכן וואס איך האב אייך באפוילן, וועט איר דערמיט האבן אן ענטפער אויף דער שאלה וואס איר האט געפרעגט: צי דארף מען פאסטן די אלע תעניתים, יעצט ווען מיר שטייען שוין אינמיטן דעם מהלך פון דער גאולה?
(יט) כֹּה־אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת צוֹם הָרְבִיעִי וְצוֹם הַחֲמִישִׁי וְצוֹם הַשְּׁבִיעִי וְצוֹם הָעֲשִׂירִי יִהְיֶה לְבֵית־יְהוּדָה לְשָׂשׂוֹן וּלְשִׂמְחָה וּלְמֹעֲדִים טוֹבִים וְהָאֱמֶת וְהַשָּׁלוֹם אֱהָבוּ׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: דער פערטער תענית, און דער פינפטער תענית, און דער זיבעטער תענית, און דער צענטער תענית, וועלן זיין פאר בית יהודה צו ששון און צו שמחה און פאר גוטע מועדים, און דעם אמת און דעם שלום זאלט איר ליב האבן.
צוֹם הָרְבִיעִי - דאס איז שבעה עשר בתמוז; ניסן, אייר, סיון, תמוז - דער פערטער חודש. צוֹם הַחֲמִישִׁי - תשעה באב, דער חודש נאכדעם. צוֹם הַשְּׁבִיעִי - אב, אלול, תשרי; דאס איז צום גדליה. צוֹם הָעֲשִׂירִי - נאך דריי חדשים פון תשרי: מרחשון, כסלו, טבת, דער צענטער חודש, און ער איז אויך אינעם צענטן טאג פונעם חודש - עשרה בטבת.
זאגט ער צו זיי: איר פרעגט צי מען דארף פאסטן צי נישט - זאלט איר וויסן אז די טעג וועלן נאך זיין לששון ולשמחה. אבער גיט אכט: לויטן מלבי"ם, און אזוי אויך לויט רוב מפרשים, דער אלשיך און דער רד"ק, האט ער דאך זיי נאך נישט געזאגט אז זיי דארפן נישט פאסטן; פארקערט, ער האט זיי געזאגט אז מען דארף יא. און לויט זייער שיטה איז "והאמת והשלום אהבו" דער תנאי. די סיבה פארוואס איך האב אייך פארטריבן אין גלות איז געווען צוליב די שלעכטע מעשים וואס איר האט געטאן און וואס איר האט נישט אויסגעהערט דעם קול פון די נביאים; און דעריבער וועלן די טעג זיין לששון ולשמחה בתנאי אז "והאמת והשלום אהבו" - אויב איר וועט נישט איבערחזרן די פארדארבענע מעשים פון אייערע עלטערן, דעמאלט וועט זיין די גאולה שלימה און דעמאלט וועלן זיך אפשטעלן די תעניתים און די געשרייען.
און דער רד"ק איז מדייק: פארוואס האט ער אונטערגעשטראכן "לבית יהודה"? ווייל דא רעדט מען אין בית שני, און אין בית שני האבן זיך די עשרת השבטים נאך נישט צוריקגעקערט; איז אויב אזוי רעדט מען פון בית יהודה און נישט פון בית ישראל, וואס זיי זענען נאך אלץ געווען אין גלות - און למעשה ביז היינטיקן טאג האבן זיך די עשרת השבטים נאך נישט צוריקגעקערט.
דער ערשטער שלב: די פעלקער קומען קיין ירושלים
(כ) כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת עֹד אֲשֶׁר יָבֹאוּ עַמִּים וְיֹשְׁבֵי עָרִים רַבּוֹת׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: עס וועט נאך קומען א צייט ווען עס וועלן קומען פעלקער און די איינוואוינער פון פילע שטעט.
(כא) וְהָלְכוּ יוֹשְׁבֵי אַחַת אֶל־אַחַת לֵאמֹר נֵלְכָה הָלוֹךְ לְחַלּוֹת אֶת־פְּנֵי יְהֹוָה וּלְבַקֵּשׁ אֶת־יְהֹוָה צְבָאוֹת אֵלְכָה גַּם־אָנִי׃ - און די איינוואוינער פון איין שטאָט וועלן גיין צו דער צווייטער צו זאגן: לאמיר גיין מתפלל זיין פאר ה', און זוכן ה' צבאות; איך וועל אויך גיין.
דאָ הייבט אָן דער נביא צו נבואה'ן וואָס עס וועט זיין באחרית הימים, ווען אַלע פעלקער וועלן דערקענען די אמת'ע אמונה און וועלן וויסן דעם אייבערשטן למקטנם ועד גדולם. און די זאַך וועט געשען אין צוויי מדרגות, אין צוויי שלבים, נישט אויף איינמאָל. דער ערשטער שלב: נאָענט צום זמן הגאולה וועלן די פעלקער דערקענען, יעדער איינער לויט זיין אמונה, אַז ירושלים איז די עיר הקודש, און זיי וועלן גיין אַהין מתפלל זיין. זאָגט דער מלבי"ם - און דאָס איז אונדזער מציאות היינט צו טאָג: סיי די קריסטן לויט זייער אמונה און סיי די ישמעאלים לויט זייער אמונה האַלטן ירושלים פאַר אַ הייליקן אָרט, "האלי לאַנד", און זיי קומען אַהין מתפלל זיין. איינע פון די גרויסע הכנסות פון מדינת ישראל איז די טוריזם פון צליינים - פּילגרימען וואָס קומען זיך בוקן און מתפלל זיין אין ירושלים.
"והלכו יושבי אחת אל אחת" - די איינוואוינער פון איין שטאָט וועלן גיין צו די איינוואוינער פון אַן אַנדער שטאָט און זיי פאַרבעטן: קומט לאָמיר גיין לחלות את פני ה', לאָמיר גיין מתפלל זיין דאָרטן. און דערנאָך "ולבקש את ה' צבאות" - וואָס לייגט דאָס צו מער ווי "לחלות את פני ה'"? ערקלערט דער מלבי"ם: די כוונה איז צו זוכן די אמונה, נאָכצופאָרשן אין ענייני אמונה, צו וויסן וואָס איז די אמת'ע אמונה. און הגם עם ישראל וועט ביי זיי נאָך אַלץ זיין פאַראַכט און דערנידעריקט, און זיי וועלן נאָך אַלץ האַלטן אַז דאָס קריסטנטום איז דער עיקר אָדער דער איסלאַם איז דער עיקר, יעדער לויט זיין נאַרישקייט און הבל - פונדעסטוועגן וועלן זיי די עניינים פון אמונה זוכן דאָ אין ירושלים, און עס וועט זאָגן איש לרעהו "אלכה גם אני", איך וועל אויך מיטגיין.
און דער מלבי"ם פאַרטייטשט, אַז אין לשון הקודש איז פאַראַן אַ חילוק צווישן "לחלות" און "לבקש": "לחלות" מיינט איינבעטן און פאַרלאַנגען אויפ'ן וועג פון תפילה, ווי "אחלה פני ה'"; אָבער "לבקש" מיינט וויסן דעם אייבערשטן - נישט דאַווקע מתפלל זיין צו אים, נאָר דערקענען זיין מציאות און לערנען די עניינים פון אלוקות, ווי עס שטייט "והיה כל מבקש ה' יצא אל אוהל מועד אשר מחוץ למחנה" - וואָס די כוונה איז נישט מתפלל צו זיין דאָרט, נאָר משיג צו זיין אלוקות.
(כב) וּבָאוּ עַמִּים רַבִּים וְגוֹיִם עֲצוּמִים לְבַקֵּשׁ אֶת־יְהֹוָה צְבָאוֹת בִּירוּשָׁלָ͏ִם וּלְחַלּוֹת אֶת־פְּנֵי יְהֹוָה׃ - און עס וועלן קומען פילע פעלקער און גוואַלדיקע אומות צו זוכן ה' צבאות אין ירושלים, און מתפלל צו זיין פאַר דעם אייבערשטן.
די זאַך וועט אַזוי פיל צוגענומען ווערן, ביז עס וועט שוין מער נישט רעדן וועגן איינציקע שטעט וואָס מענטשן פון איין שטאָט ווענדן זיך צו אַן אַנדער שטאָט, נאָר פיל פעלקער און מעכטיקע אומות וועלן קומען זוכן ה' צבאות אין ירושלים, און דער עיקר פון זייער קומען וועט זיין "לבקש את ה'" - צו לערנען די יסודות פון אמונה און אויך מתפלל זיין פאַר אים. דאָס אַלץ איז נאָך פאַר דער גאולה, ווען עם ישראל איז נאָך פאַראַכט אין זייערע אויגן, אָבער ירושלים הייבט זיך שוין אויף ביי זיי - זיי זוכן דעם אייבערשטן אין ירושלים און זענען מתפלל פאַר אים, אָבער זיי נעמען נאָך נישט אָן די דת ישראל אַלס די אמת'ע דת. און וואָס איז דער חילוק צווישן "עמים" און "גוים"? "עמים" באַצייכנט אומות וואָס האָבן אַ קעניג, און "גוים" באַצייכנט אַ קיבוץ פון אומות אָן קיין קעניג און הנהגה, ווי דער מלבי"ם האָט מבאר געווען פילע מאָל.
דער צווייטער שלב: "כי שמענו אלהים עמכם"
(כג) כֹּה־אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת בַּיָּמִים הָהֵמָּה אֲשֶׁר יַחֲזִיקוּ עֲשָׂרָה אֲנָשִׁים מִכֹּל לְשֹׁנוֹת הַגּוֹיִם וְהֶחֱזִיקוּ בִּכְנַף אִישׁ יְהוּדִי לֵאמֹר נֵלְכָה עִמָּכֶם כִּי שָׁמַעְנוּ אֱלֹהִים עִמָּכֶם׃ - אַזוי האָט געזאָגט ה' צבאות, אין יענע טעג, ווען עס וועלן אָנכאַפּן צען מענטשן פון אַלע שפּראַכן פון די גוים, און זיי וועלן אָנכאַפּן אין דעם פליגל פון אַ יידישן מאַן, זאָגנדיק: לאָמיר גיין מיט אייך, ווייל מיר האָבן געהערט אַז גאָט איז מיט אייך.
אינ'ם צווייטן שלב וועלן זיי אָנהייבן צו דערקענען די אמונה פון עם ישראל און זייער תורה, און וועלן פאַרשטיין אַז אונדזער תורה איז דער אמת - אַז דאָס נייע טעסטאַמענט און דער קוראַן זענען הבל הבלים, אַ ליגן אָן קיין שום ממשות. און דאַן וועלן זיי קומען און זאָגן: "שמענו כי אלקים עמכם" - איר זענט די איינציקע וואָס האָבן באַקומען אַ תורה, איר זענט די איינציקע וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט גערעדט צו אייך און זיך באוויזן צו אייך. און דעמאָלט, זאָגט דער מלבי"ם, וועלן זיי נישט גיין בלויז קיין ירושלים נאָכצופאָרשן דאָרט די אמונה, נאָר זיי וועלן זוכן די אמת'דיקייט פון דת ישראל פון מפי ישראל אליין.
און אַ וואונדערלעכע זאַך איז דאָ פאַראַן: דער מלבי"ם שרייבט אַז נאָר די ישמעאלים וועלן נאָכפאָרשן די אמת'דיקייט פון דת ישראל, און אַז דעמאָלט וועט מען מער נישט גיין פון שטאָט צו שטאָט און פון דאָרט קיין ירושלים זוכן דעם אייבערשטן, נאָר די ישמעאלים וועלן זוכן די אמת'ע אמונה מפי ישראל און דערקענען אַז גאָט איז מיט ישראל. און עס איז נישט פאַרשטענדלעך פאַרוואָס ער חזר'ט דאָ איבער צוויי מאָל וועגן די ישמעאלים, בשעת פריער האָט ער גערעדט אויך וועגן די קריסטן. און וואָס דאָס האַרץ זאָגט, איז אַז דאָס איז געווען מחמת אימת הצנזורה: דער מלבי"ם איז געזעסן אין אייראָפּע און האָט נישט געקענט שרייבן אין זיין וואוינאָרט אַז די קריסטן וועלן קומען און מודה זיין אין דת ישראל אַז זי איז די אמת'ע דת, דעריבער דערמאָנט ער זיי נישט. אָבער באמת מיינט "ישמעאלים" דאָ סיי די ישמעאלים, סיי די קריסטן, די הינדוס און ווער נאָר עס זאָל נישט זיין - אַלע פאַלשע אמונות וועלן דערקענען כי יש אלקים בישראל.
און אַזוי ווי רבי ירוחם ממיר זאָגט אויפ'ן נוסח "וידע כל פעול כי אתה פעלתו, ויבין כל יצור כי אתה יצרתו, ויאמר כל אשר נשמה באפו ה' אלוקי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה": אויב עס וועט בלייבן אַפילו איין ווילדער מענטש אין איינעם פון די טיפע וועלדער אין אַפריקע וואָס וועט נישט דערקענען דעם אייבערשטן - וועט דאָס זיין אַ חסרון אין דער התגלות פון מלכותו יתברך. ביז עס וועט נישט בלייבן קיין איינציקער וואָס וועט נישט האָבן די השגה אַז ה' אלוקי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה. און דאָס איז דער טייטש "כי שמענו אלקים עמכם" - דאַווקע מיט אייך, און נישט מיט ישמעאל, נישט מיט'ן קריסטנטום, און נישט מיט די איבעריקע דתות ההבל.
"והחזיקו בכנף איש יהודי" - ווען זיי וועלן זען ציצית ביים עק פון זיין בגד, וועלן זיי וויסן אַז ער איז אַ ייד. און ציצית ווייזט אויף זכירת המצוות און אויף השראת השכינה: תכלת איז דומה צום ים, און דער ים איז דומה צום רקיע, און דער רקיע איז דומה צום כיסא הכבוד. און דעמאָלט וועלן זיי זאָגן צו אים "נלכה עמכם" - נישט מיר וועלן גיין מיט אייך בלויז קיין ירושלים, ווייל זיי וועלן זיך שוין מער נישט באַגנוגענען מיט ירושלים, נאָר זיי וועלן וועלן לערנען דעם אייבערשטנ'ס דת. "כי שמענו אלקים עמכם" - ווען זיי וועלן וויסן אַז גאָט איז מיט אונדז, וועלן זיי זוכן צו דערקענען די אמת'ע דת מצד עצמה, אָן שום שייכות צו דער ציאונג וואָס קריסטן און ישמעאלים האָבן היינט קיין ירושלים, וואָס איז נישט קיין אמת'ע ציאונג צו דער תורה מצד עצמה.
דער שכר פון מצוות ציצית
חז"ל דרש'ענען אויף דעם ענין: צען מענטשן וועלן קומען פון יעדער פון די זיבעציג לשונות - איז דאס זיבן הונדערט מענטשן. און די דאזיגע זיבן הונדערט מענטשן כאפן זיך אן אין בלויז איין עק; אין צוויי עקן - פערצן הונדערט; אין פיר עקן - צוויי טויזנט אכט הונדערט. פון דא קען מען הערן וויפיל א איד פארלירט ווען ער גייט נישט מיט ציצית: יעדער איד וואס גייט מיט ציצית וועט זוכה זיין צו צוויי טויזנט אכט הונדערט קנעכט וואס וועלן אים באדינען. זיבעציג אומות, צען פון יעדער אומה, כפול פיר כנפות - איז צוויי טויזנט אכט הונדערט. און בדרך אגב, שטייט אין חז"ל אז אין הימל וועט מען תובע זיין דעם מענטש אין א צייט פון סכנה פאר וואס ער גייט נישט מיט ציצית, און די גמרא זאגט אז אונזער צייט איז א צייט פון סכנה, א צייט וואס דער שטן מקטרג'ט - און דעמאלט וועט מען תובע זיין דעם מענטש פאר וואס ער איז נישט געגאנגען מיט ציצית. דעריבער זאל יעדער איד מקבל זיין אויף זיך אנצוטאן ציצית אויף זיין קערפער, עס זאל אים זיין פאר א שמירה און הגנה, און מקיים זיין דערמיט די מצוות ה'.
און נאך א ביאור אין "עשרה אנשים": דער רד"ק זאגט אז לויטן פשטות הדברים איז דאס נישט דוקא, ווייל מיר געפינען אסאך מאל אין תנ"ך אז צען איז א כולל'דיגער מושג, אזוי ווי "ואפו עשר נשים לחמכם" - צי דען מיינט עס דוקא צען, און נישט עלף אדער ניין? נאר מען וויל ארויסברענגען א לשון פון ריבוי, דעריבער זאגט מען צען; און אזוי אויך דא האט דער פסוק גענוצט דעם אויסדרוק "יחזיקו עשרה אנשים".
לסיכום:
דער גאנצער קאפיטל איז אן ענטפער אויף די חששות פון דעם עם וואס בויט דעם בית שני. הקב"ה לאזט וויסן אז זיין קנאה פאר ציון האט זיך אויפגעוועקט, און אז ער איז גרייט צוריקצוקומען און רוהען אין ירושלים - אבער אלעס איז מיט א תנאי: "ונקראה ירושלים עיר האמת", אמת בין אדם לחבירו און צדקה בין אדם למקום. איינס ביי איינס נעמט דער נביא אוועק די חששות: די שכינה קען צוריקקומען; עס וועט נישט זיין קיין גלות דורך דריוש, ווייל זקנים און קינדער וועלן זיצן אין די גאסן בהשקט ובבטחה; אויך די גולים אין מזרח און אין מערב וועלן צוריקקומען; די קללה אויפן לאנד וועט זיך אפשטעלן פונעם טאג וואס מען לייגט דעם יסוד צום היכל, און עס וועט קומען א ברכה אינעם וויינשטאק, אין דער ערד און אינעם טוי פונעם הימל; און פון א קללה צווישן די גוים וועט איר פארוואנדלט ווערן צו א ברכה. די גזירה וואס איז געווען - איז געווען א גזירה אן קיין התנחמות, ווייל עס איז נישט געווען סתם קיין עונש נאר א זיכוך און א תיקון, און וויבאלד די עוונות זענען שוין נתמרק געווארן, זענט איר גרייט פאר דער ישועה. און פון דא נעמט מען די הוראה למעשה: רעדט אמת, משפט'ט א משפט שלום, טראכט נישט קיין שלעכטס איינער אויפן צווייטן און האט נישט ליב קיין שבועת שקר - און דעמאלט וועלן די פיר צומות פארוואנדלט ווערן צו ששון און שמחה, "והאמת והשלום אהבו". און צום סוף אנטפלעקט זיך דער חזון פון אחרית הימים אין זיינע צוויי שלבים: קודם וועלן די פעלקער ארויפגיין קיין ירושלים לחלות ולבקש, און צום סוף וועלן זיך צען מענטשן פון אלע שפראכן פון די גוים אנכאפן אינעם עק בגד פון א אידישן מאן און זאגן: לאמיר גיין מיט אייך, ווייל מיר האבן געהערט אז אלוקים איז מיט אייך.