הקדמה: א נחמה וואס ווערט געמאסטן אין די פרטים
אין דעם טייל פונעם קאפיטל שטייען מיר שוין נאך דער תשובה. דאס פאלק האט תשובה געטאן, די כהנים האבן געוויינט צווישן דעם אולם און דעם מזבח, און דער הקדוש ברוך הוא האט זיך צוגעהערט. נאר דער מלבי"ם לערנט אונז אויס, אז די נחמה דא איז נישט סתם א נחמה: יעדער איינציג ווארט אין די פסוקים קומט ווייזן, אז די ישועה ווערט נישט געטאן בלויז למען שמו יתברך אז זיין נאמען זאל נישט פארחלל'ט ווערן, נאר ממש פאר אונז, מכח אונזערע זכויות און מכח דער תשובה. לאמיר גיין איבער די פסוקים און זען ווי אזוי יעדער פרט דינט אלס א סימן און א ראיה דערויף.
"שולח" און נישט "נותן"
וַיַּעַן יְהֹוָה וַיֹּאמֶר לְעַמּוֹ הִנְנִי שֹׁלֵחַ לָכֶם אֶת־הַדָּגָן וְהַתִּירוֹשׁ וְהַיִּצְהָר וּשְׂבַעְתֶּם אֹתוֹ וְלֹא־אֶתֵּן אֶתְכֶם עוֹד חֶרְפָּה בַּגּוֹיִם׃ - און גאט האט געענטפערט און געזאגט צו זיין פאלק: אט שיק איך אייך דאס תבואה, דעם וויין און דעם אויל, און איר וועט דערפון זאט ווערן, און איך וועל אייך מער נישט מאכן פאר א חרפה צווישן די פעלקער.
דער מלבי"ם איז מדייק אין לשון: ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט דאס געטאן בלויז צוליב זיין גרויסן נאמען, בשעת זיי אליין וואלטן נישט געווען ראוי דערצו, וואלט געשטאנען "הנני נותן לכם את הדגן". אבער עס שטייט "שולח". וואס איז דער חילוק? א מענטש הייבט אויף דעם טעלעפאן און זאגט: איך גיב דיר אזוי און אזוי - דאס איז א מתנה, עפעס פון מיינעט וועגן וואס איך שענק דיר. אבער ווען ער זאגט: איך שיק דיר - מיינט דאס אז די זאך געהערט סיי ווי צו דיר, נאר איך האב זיך געזארגט פאר דעם משלוח. דא אויך, וויבאלד כלל ישראל זענען באמת ראוי, און די הצלה קומט פאר זיי בזכות זייער תשובה, איז דער לשון פונעם פסוק "שולח": דאס איז אייערס מצד אייערע מעשים. ביז איצט איז די תבואה צוריקגעהאלטן געווארן ווייל איר האט קאליע געמאכט, און איצט אז איר האט פארראכטן אייערע מעשים, שיק איך אייך דאס וואס קומט זיך אייך.
תירוש און יצהר - ניסים העכער דעם טבע
דער דריטער פונקט: ווען די ישועה וואלט געווען בלויז למען שמו, וואלטן די ניסים געשען אינעווייניג אין טבע. אבער ווען ישראל זענען ערליך און ראוי, פירט זיי דער הקדוש ברוך הוא מיט א הימלישער הנהגה וואס איז העכער דעם טבע. און דאס איז אויך מפורש אינעם פסוק. ווען אלעס וואלט געווען בדרך הטבע, וואלט מען נאר געשיקט די תבואה, וואס ווען מען פלאנצט עס וואקסט עס שנעל. אבער דער תירוש און יצהר - דער וויינשטאק און דער איילבירט - נעמט דאך א לאנגע צייט ביז זיי וואקסן אויס, און די ביימער זענען דאך פארניכטעט געווארן דורך דעם ארבה. ארויסצוגעבן פון זיי פירות תיכף ומיד איז נישט כדרך הטבע נאר בדרך נס. דערפאר זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: "הנני שולח לכם את הדגן והתירוש והיצהר" - אויך תירוש און יצהר, בדרך נס, אויף אן אויסערגעווענליכן אופן העכער דעם טבע, ווייל איך טו דאס פאר אייערטוועגן, און נישט בלויז כדי מיין נאמען זאל נישט פארחלל'ט ווערן.
"ושבעתם אותו" - א שפע און נישט קיין צמצום
דער פערטער פונקט: ווען אלעס וואלט געווען בלויז צוליב זיין גרויסן נאמען, וואלט גענוג געווען צו געבן בצמצום, ווייל אויך מיט א קליינע נתינה איז נישטא קיין חילול השם. אפשר איז נישטא קיין גרויסער קידוש השם, אבער קיין חילול השם איז אויך נישטא. אבער דא פארזיכערט דער הקדוש ברוך הוא "ושבעתם אותו" - אין אזא גרויסער מאס אז איר וועט אנקומען צו א פולקאמענער שביעה. דאס איז א סימן אז די זאך ווערט געטאן ווייל עס קומט זיך אייך באמת, מכח דער תשובה.
און דער מלבי"ם איז נאך מדייק אינעם לשון פון שביעה: געווענליך ווערט שביעה פארבינדן מיט דעם אות מ"ם, ווי "ושבעתם משוד תנחומיה", און דאס איז א שביעה וואס איז נישט פולקאם - א זעטקייט פון בלויז א טייל פון דער זאך. אבער ווען עס קומט דערנאך דאס ווארט "את", איז דאס א גאנצע שביעה וואס נאך דעם קען מען מער גארנישט עסן. עס איז דא א מענטש וואס איז זאט און עסט נאך אלץ דעם אפיקומן על השובע, און עס איז דא א מענטש וואס איז אזוי זאט אז ער איז מער נישט ביכולת אריינצונעמען גארנישט אין מויל. און אזוי אויך "פן תשבענו" - דו וועסט ווערן זאט פון אים אינגאנצן, נישט בלויז א טייל. דערפאר שטייט דא "ושבעתם אותו": א פולע און גאנצע שביעה.
"ולא אתן אתכם עוד חרפה" - ער שוינט דעם כבוד פון כלל ישראל
דער פינפטער פונקט: ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט געטאן בלויז צוליב זיין נאמען, וואלט ער נישט געשוינט דעם כבוד פונעם פאלק נאר בלויז דעם כבוד פון זיין נאמען אז ער זאל נישט פארחלל'ט ווערן. אבער דא, אז די ישועה קומט מכח זייערע זכויות, זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: איך שוין אויך אייער כבוד - "ולא אתן אתכם עוד חרפה בגוים". אייער כבוד איז חשוב אין מיינע אויגן, ווייל איר זענט ערליך און איר פארמאגט זכויות. פון דעם וואס דער אויבערשטער זארגט זיך אויך פאר זייער כבוד, איז דאס דער פינפטער סימן אז די ישועה ווערט געטאן צוליב דער מעלה פון כלל ישראל וואס האבן תשובה געטאן.
"ואת הצפוני ארחיק מעליכם" - דריי פירושים
וְאֶת־הַצְּפוֹנִי אַרְחִיק מֵעֲלֵיכֶם וְהִדַּחְתִּיו אֶל־אֶרֶץ צִיָּה וּשְׁמָמָה אֶת־פָּנָיו אֶל־הַיָּם הַקַּדְמֹנִי וְסֹפוֹ אֶל־הַיָּם הָאַחֲרוֹן וְעָלָה בָאְשׁוֹ וְתַעַל צַחֲנָתוֹ כִּי הִגְדִּיל לַעֲשׂוֹת׃ - און דעם צפוני וועל איך דערווייטערן פון אייך, און איך וועל אים פארטרייבן צו א לאנד וואס איז טריקן און וויסט, זיין פנים צום פאדערשטן ים [דער מזרח־ים] און זיין עק צום לעצטן ים [דער מערב־ים], און זיין געשטאנק וועט ארויפגיין און זיין פוילקייט וועט אויפשטייגן, ווייל ער האט גרויסע שלעכטס געטון.
ווער איז דער "צפוני"? דער רד"ק און אויך דער אבן עזרא טייטשן אז דאס איז דער ארבה (דער היישעריק). די גאנצע פרשה רעדט דאך פונעם ארבה, און ממילא גייט עס ווייטער מיט דעם וואס עס האט אנגעהויבן. און דער ארבה ווערט אנגערופן "צפוני" ווייל ער קומט פון דער צפון־זייט. "והדחתיו אל ארץ ציה ושממה" - צו אן ארט וואו ער האט גארנישט וואס צו עסן, און ממילא וועט ער שטארבן, און דורך זיין טויט "ועלה באשו ותעל צחנתו", וועט אויפשטייגן זיין שלעכטער גערוך.
"את פניו אל הים הקדמוני" - דער מזרח־ים, דאס הייסט צום מזרח־זייט פון ארץ ישראל, ים כנרת אדער ים המלח. "וסופו אל הים האחרון" - דער מערב־ים, דער מיטללענדישער ים, וואס ווערט אנגערופן דער ים הגדול. דאס הייסט: מען קען פארשטיין וואס פאר א ריזיגע מאס ארבה עס רעדט זיך דא - זיין פאדערשטער טייל צום מזרח־ים און זיין עק צום מערב־ים, ער דעקט איבער גאנץ ארץ ישראל פון איין עק ביזן צווייטן. אזוי שרייבט דער רד"ק: עס איז געווען אזוי פיל, אז עס האט פארנומען פונעם מזרח־ים ביזן מערב־ים. און דער רד"ק לייגט צו אז "באשו" און "צחנתו" זענען א כפל ענין במילים שונות (צוויי ווערטער פאר דער זעלבער זאך), אבער דער מלבי"ם, ווי מיר וועלן זען, ערקלערט דעם חילוק צווישן זיי.
דער דרוש פון חז"ל: דער צפוני איז דער יצר הרע
דער רד"ק ברענגט אז רבותינו זכרונם לברכה האבן געטייטשט דעם פסוק אויף די ימות המשיח: "ואת הצפוני ארחיק מעליכם" - דאס איז דער יצר הרע וואס איז באהאלטן (צפון) און שטייט אין הארצן פונעם מענטש. "והדחתיו אל ארץ ציה ושממה" - צו אן ארט וואו עס זענען נישט פאראן קיין מענטשן וואס ער זאל זיך קענען רייצן מיט זיי. "את פניו אל הים הקדמוני" - ווייל ער האט געלייגט אן אויג אויפן בית המקדש הראשון, וואס ווערט אנגערופן "קדמוני" ווייל ער איז געווען דער פריערדיגער בית המקדש, און ער איז דער וואס האט חרוב געמאכט אונזער הויז. "וסופו אל הים האחרון" - דאס איז דער בית המקדש השני, אויף וועלכן עס שטייט "גדול יהיה כבוד הבית האחרון מן הראשון", און אויך יענעם האט דער יצר הרע חרוב געמאכט.
בדרך אגב ברענגט דער מלבי"ם אז מען האט אים אמאל געפרעגט: עס שטייט דאך "הבית האחרון", וואס באדייט אז עס איז מער נישטא קיין בית נאך דעם - ווי אזוי קען מען זאגן אז עס וועט נאך זיין א בית שלישי? האט דער מלבי"ם געענטפערט: נאר איינער וואס פארשטייט נישט קיין לשון הקודש קען פרעגן אזא קשיא. ווייל עס שטייט דאך ביים יעקב אבינו "וישם את לאה וילדיה אחרונים ואת רחל ואת יוסף אחרונים" - זעט מען דאך קלאר אז עס איז פאראן אן "אחרון", און נאך אים נאך אן "אחרון". און דאס זעלבע איז דא: דער בית האחרון איז דער לעצטער פאר דער צייט, און נאך אים וועט קומען נאך אן אחרון. עס איז אין דעם נישטא קיין שום סתירה און קיין שום שוועריקייט.
"ועלה באשו" - לויט דעם דרך, ווייל דער יצר הרע לאזט אפ די אומות העולם און רייצט זיך דווקא מיט כלל ישראל. זיינע מעשים שמעקן נישט גוט. דאס דערמאנט דעם או"ם (יו־ען) און אונעסק"ו: עס זענען נישט פאראן קיין צרות אויף דער וועלט אויסער ישראל, כאילו מיר מאכן אלע פראבלעמען. אזוי אויך דער יצר הרע געט זיך נישט אפ מיט די גוים, און דער או"ם איז אזוי ווי א שלעפ־טשעפעניש פון אים - מען באשעפטיגט זיך נאר מיט ישראל. "כי הגדיל לעשות" - זאגט אביי: ביי תלמידי חכמים מער ווי ביי יעדן איינעם. מיט וועמען רייצט זיך דער יצר הרע דאס מערסטע? מיט תלמידי חכמים.
דער דריטער פירוש: מלך אשור
רש"י ברענגט פונעם תרגום יונתן, אז די זאכן גייען אויף מלך אשור, וואס וועט קומען אויף אייך פון צפון - "מצפון תפתח הרעה". זאגט דער אויבערשטער: דעם דאזיגן צפוני, מלך אשור, וועל איך דערווייטערן פון אייך, איך וועל שיקן א טייל פון אים קיין מזרח און א טייל קיין מערב, כדי ער זאל אייך נישט שאדן מאכן.
דער מלבי"ם: א גאנצע דערווייטערונג, און נישט סתם אן אוועקרוקן
דער מלבי"ם גייט ווייטער אין זיין מהלך, לויטן פשט אז עס רעדט זיך פונעם ארבה. אויב די ישועה וואלט נאר געווען צוליב זיין הייליגן נאמען למען שמו יתברך, וואלט דער קדוש ברוך הוא נישט אינגאנצן דערווייטערט דעם ארבה, ווייל איר וואלט דאך נאך אלץ געדארפט דעם דאזיגן ריט זאל פליטערן איבער אייך - למען שמו וואלט מען אים נאר א ביסל אוועקגערוקט, אבער נישט אריינגעשטויסן אין אן ארץ ציה ושממה. אבער וויבאלד איר האט תשובה געטון, איז דער ריט אראפגענומען געווארן פון אייך, און דערפאר זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך דערווייטער אים אינגאנצן, אויף אן אבסאלוטן אופן.
און נאך מער: ווען אלעס וואלט געווען בלויז למען שמו, וואלט ער געשיקט דעם ארבה אויף די אומות העולם, כדי צו נעמען פון זיי נקמה פאר זיין נאמען וואס איז פארשוועכט געווארן צווישן די גוים, און אויך כדי כלל ישראל זאל נעמען מוסר, ווי עס שטייט "הכרתי גוים נשמו פנותם, אמרתי אך תיראי אותי תקחי מוסר". אבער יעצט, ווען די ישועה קומט למעננו און מיר האבן זיך פון זיך אליין אויפגעוועקט מיט תשובה, פעלט נישט אויס צו שלאגן די גוים כדי מיר זאלן נעמען מוסר, און דערפאר שיקט ער דעם ארבה אין אן ארץ ציה ושממה. און דער פסוק באשרייבט אים ווי איינער וואס האט זיך פארשפרייט איבערן גאנצן לאנד פון ים ביז ים, און ווען די גזירה האט זיך געענדיגט האט ער זיך צעטיילט אויף צוויי: דער טייל וואס איז געשטאנען אין מזרח, וואס דאס איז "פניו", איז געפירט געווארן צום ים הקדמוני דער מזרח-ים, און דער צווייטער טייל, "וסופו", איז געפירט געווארן צום ים האחרון דער מערב-ים.
און וואס איז דער חילוק צווישן "באשו" און "צחנתו"? זאגט דער מלבי"ם: די צחנה איז צוליב דעם זרע וואס דער ארבה לאזט איבער נאך זיך, וואס פוילט און ברענגט א שלעכטן גערוך. און די באשה איז צוליב דער מיתה פונעם ארבה אליין, וואס א סך פון זיי שטארבן און דאס לאנד ווערט פארדארבן און שמעקעדיג, און דערפון ווערט א מגיפה פון דבר און פארשידענע חלאים און די לופט ווערט פארפעסטעט. דא פארזיכערט זיי דער הקדוש ברוך הוא אז ביידע וועלן פארשווינדן. און פארוואס? "כי הגדיל לעשות" - דער ארבה האט שוין אויסגעפירט זיין שליחות בשלימות, א גרויסן און פולקאמען חורבן. און נאך ליגט דא א רמז: וואס איז געווען דער ציל פונעם ארבה? אייך אויפצומונטערן צו תשובה. הנה ער האט שוין געטון גרויסע זאכן, איר האט זיך שוין אויפגעוועקט און זיך צוריקגעקערט צום אויבערשטן - פעלט מער נישט אויס צו ברענגען נאך צרות.
פארוואס האבן חז"ל געדארשנט דעם פסוק אויפן יצר הרע?
לכאורה הערט זיך די דרשה פון חז"ל איבערן יצר הרע אינגאנצן אומפארבינדן מיטן ענין: די פסוקים דא באשרייבן דאך א מציאות, נישט קיין משלים אדער פסוקי דרוש, און וואס איז דא דער פלאץ פונעם יצר הרע, וואס איז נישט צוגעבינדן נישט אהער און נישט אהין? כאטש מיר געפינען ביי חז"ל אז זיי דרשנ'ענען פסוקים און נעמען זיי ארויס פון זייער פשטות בדרך דרש, זאגט אבער דער מלבי"ם אז דא זענען די זאכן שטארק צוגעבינדן צום טעקסט. ווארעם "לא הנחש ממית אלא החטא ממית". וואס האט גורם געווען אז דער ארבה זאל קומען? דער יצר הרע, וואס האט אונז מסית געווען צו פארדארבן אונזערע וועגן. קומט אויס אז דער יצר הרע איז דער וואס האט געברענגט דעם ארבה, און ער איז פארבינדן מיט שטריק צום ענין. דעריבער, ווען דער "צפוני" דערווייטערט זיך - דער יצר הרע וואס איז באהאלטן (צפון) אינעם הארץ פונעם מענטש - דערווייטערט זיך ממילא אויך די תוצאה פון אים, וואס דאס איז דער ארבה. דער פסוק רעדט פונעם ארבה, און חז"ל רעדן פונעם גורם און דער סיבה: דער יצר הרע האט אנגעמאכט חורבנות און אייך דערווייטערט פונעם אויבערשטן, און דער ארבה איז געקומען. דערווייטער דעם יצר הרע - וועט זיך ממילא דער ארבה דערווייטערן.
"גילי ושמחי" - א געווענליכע שמחה און א באנייטע גילה
אַל־תִּירְאִי אֲדָמָה גִּילִי וּשְׂמָחִי כִּי־הִגְדִּיל יְהֹוָה לַעֲשׂוֹת׃ - שרעק זיך נישט, ערד, פריי זיך און האב שמחה, ווייל דער אויבערשטער האט געטון גרויסע זאכן.
דאס ווארט "אדמה" דרוקט אויס, זאגט דער מלבי"ם, א מער אלגעמיינעם באגריף, נישט דווקא א פעלד פון תבואה נאר אויך א פלאץ פון ביימער. "שדה" מיינט געווענליך א פעלד פון תבואה, אבער "אדמה" נעמט אלעס אריין. און וואס זאגט ער צו איר? ווען די ישועה וואלט געווען בלויז צוליב זיין גרויסן נאמען, וואלטן די ביימער נישט צוריקגעקומען, ווייל בדרך הטבע נעמט זיי א לאנגע צייט צו וואקסן. אבער ווי מיר האבן מסביר געווען, קומען דער תירוש און דער יצהר אויך צוריק, ווייל די ישועה קומט בזכות אונזער תשובה, און מיר זענען ראוי צו ניסים וואס זענען למעלה מדרך הטבע.
און וואס איז דער חילוק צווישן גילה און שמחה? שמחה איז די געווענליכע שמחה, דער שטענדיגער און אנגייענדער מצב. גילה ווערט געזאגט אויף א זאך וואס ס'האט זיך באנייט א נייע סיבה דערצו - אן איבערראשנדע זאך וואס האט גורם געווען אן אויסערגעווענליכע שמחה. א מענטש שטייט נישט שטענדיג אין א מצב פון גילה, ווייל גילה איז אן אויסנאם פונעם געווענליכן סדר. און דערפאר שטייט דא "גילי ושמחי": קודם גילה, ווייל ס'האט זיך דא באנייט א גוטע זאך וואס איז אונז נישט איינגעפאלן - אז אויך דער תירוש און דער יצהר זאלן שוין וואקסן אויפן פלאץ, און נישט בלויז דער דגן וואס וואקסט שנעל. און נאך דער גילה וואס גייט ארויס פון דער נאטור, קערט מען זיך צוריק צום שטענדיגן מצב פון שמחה.
"אל תיראו בהמות שדי" - אפילו די פאשע-פעלדער פונעם מדבר
אַל־תִּירְאוּ בַּהֲמוֹת שָׂדַי כִּי דָשְׁאוּ נְאוֹת מִדְבָּר כִּי־עֵץ נָשָׂא פִרְיוֹ תְּאֵנָה וָגֶפֶן נָתְנוּ חֵילָם׃ - שרעקט זיך נישט, בהמות פונעם פעלד, ווייל די פאשע-פלעצער פונעם מדבר האבן אנגעהויבן גרינען, ווייל דער בוים האט געטראגן זיין פרוכט, דער פייגנבוים און דער וויינשטאק האבן געגעבן זייער כוח.
ווען די ישועה וואלט געווען בלויז צוליב זיין נאמען יתברך, וואלט דער הקדוש ברוך הוא צוריקגעברענגט די תבואה בלויז אין ישוב און נישט אין מדבר. ווייל אויב דער גאנצער ענין איז נאר כדי ס'זאל נישט פארשוועכט ווערן זיין נאמען, פארוואס זאל מען טון אן איבריגע טובה און מאכן שפראצן אויך אינעם מדבר? אבער יעצט, ווען די ישועה קומט פאר כלל ישראל, "דשאו נאות מדבר" - אפילו די מדבריות וואקסן. און די ראיה איז: "כי עץ נשא פריו, תאנה וגפן נתנו חילם" - כאטש בדרך הטבע נעמט זיי א לאנגע צייט, האבן זיי שוין באלד ארויסגעגעבן זייער וואוקס. און על אחת כמה וכמה וועסטו פארשטיין אז די ישועה דא איז ניסימ'דיג און למעלה מדרך הטבע, א פולקאמע ישועה פון אלע זייטן: סיי די גראזן, סיי די ביימער, סיי דער ישוב און סיי דער מדבר.
"המורה לצדקה" - זיך פרייען אויף די יסורים
וּבְנֵי צִיּוֹן גִּילוּ וְשִׂמְחוּ בַּיהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם כִּי־נָתַן לָכֶם אֶת־הַמּוֹרֶה לִצְדָקָה וַיּוֹרֶד לָכֶם גֶּשֶׁם מוֹרֶה וּמַלְקוֹשׁ בָּרִאשׁוֹן׃ - און איר, קינדער פון ציון, פרייט אייך און זייט צופרידן מיטן אויבערשטן אייער גאט, ווייל ער האט אייך געגעבן דעם לערער צו צדקה, און ער האט אראפגעלאזט פאר אייך רעגן, דעם פריען רעגן און דעם שפעטן רעגן אין ערשטן חודש.
בני ציון, פרייט אייך נישט אויף צייטווייליגע זאכן און אויף א לאקאלער הצלחה, נאר "בה' אלהיכם" - אויף דעם עצם זאך וואס דער קדוש ברוך הוא איז נתרצה געווארן צו אייך. איר האט קאליע געמאכט, ס'איז געקומען די היישעריקן, איר האט תשובה געטאן - און דער אויבערשטער האט אייך מוחל געווען. אויף דעם איז דער עיקר שמחה: נישט אויפן עקאנאמישן שפע וואס איז בלויז צייטווייליג, נאר דערויף וואס מיר האבן מער נישט קיין סכסוך מיטן רבונו של עולם.
און נישט בלויז דאס, נאר איר זאלט זיך פרייען אפילו אויף די היישעריקן און אויפן הונגער אליין. ווי קען מען זיך פרייען מיט הונגער? ווייל איר וועט קומען צום פארשטאנד אז דאס איז געווען די ישועה וואס האט אייך געראטעוועט. א משל צו א מענטש וואס האט געדארפט כאפן א פליגער, ער האט צובראכן זיין פוס און נישט אנגעקומען - און דער עראפלאן האט זיך צעקראכט. קומט אויס אז ער דאנקט דעם אויבערשטן פארן צוברעכן דעם פוס, וואס ווען נישט וואלט זיין גאנצער קערפער צובראכן געווארן. אזוי אויך דא: דער קדוש ברוך הוא האט אונז געשיקט די היישעריקן און דעם הונגער, און זיי האבן אונז געצווינגען תשובה צו טאן און זיך אומקערן צו אים.
און ווער איז דער "המורה לצדקה"? רש"י טייטשט: דאס זענען אייערע נביאים וואס לערנען אייך זיך אומצוקערן צום אויבערשטן כדי אייך אויסצוגלייכן, דאס הייסט צו מלמד זכות זיין אויף אייך. אבער דער מלבי"ם זאגט: דער מורה לצדקה איז גאר די היישעריקן. זיי זענען געווען אונזער לערער - א לערער וואס האט געטיילט פליקעס און פאטשן, אבער ער האט אונז צוריקגעברענגט צום אויבערשטן און אויסגעלערנט צו טאן צדקה אין די מצוות שבין אדם למקום. קומט אויס אז צום סוף פרייען מיר זיך נאך מיט די יסורים. און דורך דעם וואס איר האט זיך געלערנט צו צדקה און פארראכטן אייערע מעשים, "ויורד לכם גשם מורה ומלקוש בראשון", און מיט דעם וועט דער הונגער אפגעטאן ווערן פון אייך.
"בראשון" - די מעשה מיט די רעגנס אין ניסן
"בראשון" מיינט אין חודש ניסן, און ווי דער רד"ק ברענגט פון חז"ל: יורה און מלקוש זענען ביידע אראפגעקומען אין ניסן יענע יאר - סיי דער ערשטער רעגן און סיי דער לעצטער רעגן. יענע יאר איז דער רוב פון אדר פארביי און ס'האט נישט גערעגנט, און עס איז זיי אראפגעקומען די רביעה ראשונה אין ראש חודש ניסן. מיר געדענקען דאך דעם סדר אז אויב ס'קומט כסלו און עס רעגנט נאך נישט, פאסט מען בה"ב - מאנטיג, דאנערשטיג און מאנטיג - און נאכדעם נאך זיבן תעניות, און אויב עס רעגנט נאך אלץ נישט פאסט שוין דער ציבור נישט מער, נאר די יחידים פאסטן ווייטער ביז ניסן. און אויב ס'איז שוין אריבער תקופת ניסן און עס קומען רעגנס, איז דאס שוין א סימן קללה.
האט דער נביא צו זיי געזאגט: גייט ארויס און פארזייט. האבן זיי אים געזאגט: ווער עס האט א קב ווייץ אדער גערשטן - זאל ער דאס אויפעסן און בלייבן לעבן, צי ער זאל דאס פארזייען און אויסגיין פון הונגער? א מענטש וואס האט בלויז א ביסל ביי דער האנט, אויב ער זייט עס - ווער ווייסט צי עס וועט וואקסן, און אפילו אויב עס וועט וואקסן וועט עס נעמען חדשים, און דערווייל וועלן מיר דאך שטארבן פאר הונגער. האט ער זיי געזאגט: דאך, גייט ארויס און פארזייט. איז געשען פאר זיי א נס און עס האט זיך אנטפלעקט וואס איז געווען אין די לעכער און שפאלטענעס פון די מוראשקעס און אין די ווענט - עס האבן זיך אנטדעקט ווייץ, און זיי האבן גלייך געהאט וואס צו עסן. זענען זיי ארויסגעגאנגען און פארזייט דעם צווייטן, דריטן און פערטן טאג אין ניסן, און עס איז אראפגעקומען א צווייטער רעגן דעם פינפטן טאג אין ניסן, און זיי האבן מקריב געווען דעם עומר דעם זעכצנטן טאג אין ניסן. קומט אויס אז דער עומר איז געברענגט געווארן פון תבואה וואס וואקסט געווענליך אין זעקס חדשים, און דא איז עס געוואקסן אין עלף טעג! אויף יענעם דור איז געזאגט געווארן "הזֹרעים בדמעה" - וואס האבן געזאגט וואס פאר א טעם האט צו פארזייען ווען מיר האבן נישט וואס צו עסן - "ברנה יקצֹרו".
און דערפאר זאגט דא דער נביא "ובני ציון גילו ושמחו". ערקלערט דער מלבי"ם: ביז ניסן האבן זיי געפאסט, און אט איז דער רעגן אנגעקומען אין ניסן. "גשם" איז פאר די ביימער, און "מורה ומלקוש" פאר דער תבואה, ווייל די צייט פון די ביימער איז דאך אום פסח. און כאטש עס איז שוין אריבער די געווענליכע צייט פון די רעגנס, קום און זע ווי אין דעם רעגן איז געווען אזא ברכה.
"והשיקו היקבים"
וּמָלְאוּ הַגֳּרָנוֹת בָּר וְהֵשִׁיקוּ הַיְקָבִים תִּירוֹשׁ וְיִצְהָר׃ - און די שפייכלערס וועלן אנגעפילט ווערן מיט תבואה, און די קעלטערס וועלן איבערפליסן מיט וויין און מיט בוימל.
די שפייכלערס זענען פול געווארן מיט תבואה, און די ברכת השם איז דא געווען העכער פון דער נאטור. און וואס מיינט דאס ווארט "והשיקו"? רש"י ערקלערט אז דאס איז א לשון פון הערן א קול, אזוי ווי ווען מען קלאפט אן בעכערס איינס אינעם צווייטן און עס הערט זיך א קלינגעדיג קול - אזוי אויך ווען דער פלוס גייט אראפ פונעם גת, פון דעם פלאץ וואו מען האט צעטראטן די טרויבן, אריין אינעם יקב וואס געפינט זיך פאר אים, הערט זיך א קול.
דער רד"ק טייטשט "והשיקו" אזוי ווי "והציפו", ווי עס שטייט "ויצף ה' את מי ים סוף על פניהם" - די קעלטערס וועלן זיין אזוי פול אז דער וויין און דער בוימל וועלן איבערפליסן אויפן אויבערפלאך. און דער דאזיגער אויסדרוק געפינט זיך זייער אסאך אין חז"ל: עס איז דא א מושג פון א משקה וואס קען נטהר ווערן דורך השקה - מען פילט אן דעם משקה אין א כלי, מען לייגט אריין די כלי אין די וואסערן פון מקוה, און ס'איז גענוג אז דער אויבערפלאך פון די וואסערן זאלן זיך אנרירן, און דאס הייסט השקה: דאס פארפלייצן די וואסער פונעם כלי מיט די וואסער פונעם מקוה. "מי החג שנטמאו, השיקן ואחר כך הקדישן - טהורים": ער האט זיי איינגעטונקט ביז די מקוה-וואסערן האבן געשוואומען העכער זיי, און דערמיט האט ער זיי מטהר געווען. און די השקה העלפט נאר ביי וואסער, ווייל דא איז דא א סארט ביטול - די וואסער אין כלי ווערט בטל צו די וואסער פונעם מקוה און דורך דעם ווערט עס טהור (און ווער עס וויל פארברייטערן קען מען הערן אין די שיעורים אויף משניות טהרות, וואו מען האט גערעדט דערוועגן אין עטליכע פלעצער). קומט אויס אז "והשיקו היקבים" מיינט אז די מאס פונעם וויין וועט איבערפלייצן ביז אויבן ארויס. און דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א לשון פון משקה: די קעלטערס וועלן אנגעפילט ווערן מיט משקה.
"ושילמתי לכם את השנים" - די באצאלונג פונעם מלך
וְשִׁלַּמְתִּי לָכֶם אֶת־הַשָּׁנִים אֲשֶׁר אָכַל הָאַרְבֶּה הַיֶּלֶק וְהֶחָסִיל וְהַגָּזָם חֵילִי הַגָּדוֹל אֲשֶׁר שִׁלַּחְתִּי בָּכֶם׃ - און איך וועל אייך באצאלן פאר די יארן וואס דער ארבה, דער ילק, דער חסיל און דער גזם האבן אויפגעגעסן, מיין גרויסע מיליטער וואס איך האב געשיקט קעגן אייך.
"את השנים" אין לשון רבים, ווייל דער ארבה איז נישט געקומען אין בלויז איין יאר, נאר אין עטליכע יארן. דער רד"ק ברענגט פונעם תרגום יונתן אז דער פסוק איז א נבואה אויף ימות המשיח, אז דער הקדוש ברוך הוא וועט אונז דעמאלט באצאלן פאר די שלעכטע יארן. אבער רוב מפרשים ערקלערן כפשוטו, אז די רייד גייען צוריק אויף דער גוטער השפעה וואס מען זעט דא און יעצט: די שייערן האבן זיך אנגעפילט מיט תבואה, די קעלטערס רינען איבער מיט וויין, פרייט זיך און לוסטיגט זיך אין ה', רעגן יורה און מלקוש - און קעגן דעם זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא צו גוטע יארן.
דער מלבי"ם איז דאס מדמה צו א מלך בשר ודם וואס האט באלאגערט א לאנד, און צום סוף האבן די איינוואוינער פון לאנד מנצח געווען דעם אייננעמערישן קעניג. דער דין איז אז ער דארף באצאלן פאר יענעם לאנד אלע פארלוסטן וואס זיינע סאלדאטן האבן פאראורזאכט אין דער צייט פון דער באלאגערונג. אויך היינט איז אזוי איינגעפירט: ווען איין לאנד באפאלט דאס אנדערע, איז דא א בית משפט אין האג וואס פאדערט קאמפענסאציע פאר די שאדנס, און מען פארלאנגט פון לענדער וואס זענען געווען שותפים אין טעראר און מען קאנפיסקירט זייערע געלטער אויף צו באצאלן די היזקות. אזוי כביכול זאגט דער הקדוש ברוך הוא: נאכדעם וואס איר האט מיר מנצח געווען מיטן ענין פון תשובה, וואס איר האט געטאן תשובה מאהבה - האבן מיינע סאלדאטן, וואס דאס איז דער ארבה, דא געגעסן און געשאדט, און איך דארף באצאלן פאר דעם וואס מיינע חילות האבן געשאדט.
און דער מלבי"ם איז מדייק: אין אנהויב פונעם ספר האט ער געציילט דעם גזם דער ערשטער, און דא רעכנט ער אים אויס צום לעצט. פארוואס? ווייל אין דער צייט וואס ער האט געברענגט אויף זיי אלע מיני ארבה, איז דער דין געווען זיך אפצורעכענען מיט זיי קעגן זייערע שלעכטע מעשים, און דערפאר איז דער גזם געקומען דער ערשטער כדין. אבער נאכן גזם האבן זיי אנגעהויבן תשובה צו טון, און פון דאן און ווייטער זענען זיי שוין נישט שולדיג געווען די איבעריגע מיני ארבה, און אויף דעם וואס דער ארבה, דער ילק און דער חסיל האבן געגעסן, דארף דער הקדוש ברוך הוא באצאלן. און כאטש צום סוף וועט ער באצאלן אויך פארן גזם, ווייל ער איז געווען צוזאמען מיט די אנדערע מינים, דאך ווערט ער אויסגערעכנט צום לעצט - ווייל מעיקר הדין וואלט מען פארן גזם נישט געדארפט באצאלן, וויבאלד ער איז געקומען עפ"י האמת און בדין, וואס ערשט נאך אים האט מען תשובה געטאן.
"ואכלתם אכול ושבוע" - הלל פון זעט
וַאֲכַלְתֶּם אָכוֹל וְשָׂבוֹעַ וְהִלַּלְתֶּם אֶת־שֵׁם יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם אֲשֶׁר־עָשָׂה עִמָּכֶם לְהַפְלִיא וְלֹא־יֵבֹשׁוּ עַמִּי לְעוֹלָם׃ - און איר וועט עסן און זעט ווערן, און איר וועט לויבן דעם נאמען פון ה' אייער גאט וואס האט געטאן מיט אייך וואונדערלעך, און מיין פאלק וועט זיך קיינמאל נישט שעמען.
"אכול ושבוע" - ער עסט אביסל און עס ווערט געבענטשט אין זיינע געדערעם, און דאס איז א דרך פון א נס און וואונדער למעלה מן הטבע. און דערפאר "והללתם את שם ה' אלהיכם": ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט מייחד געווען זיין נאמען אויף אונז און טוט מיט אונז ניסים וואס זענען נישט נאטירליך. וואס ווי באקאנט פון דער משנה פונעם מלבי"ם, בלויז "ה'" איז מצד וואס ער איז א גאט איבער דער גאנצער וועלט, בעת "ה' אלהיכם" איז מצד וואס ער איז דער איינציגער גאט איבער אונז, מיט א השגחה פרטית וואס קיין גלייכן איז נישט פאראן אין דער גאנצער וועלט.
נאך א רמז איז דא דא, זאגט דער מלבי"ם, צו דעם וואס ווערט מבואר אין הלכות תעניות: אז מען האט אנגעהויבן פאסטן און עס האבן אראפגענידערט רעגנס, ענדיגט מען נישט די תענית, נאר קודם עסט מען און דערנאך זאגט מען הלל, ווי די מעשה ווערט געברענגט אין דער גמרא אין תענית. און דער טעם איז, ווייל מען קען נישט לויבן נאר מתוך שובע; ווען א מענטש איז הונגעריג קען ער נישט לויבן. און דערפאר אויב מען איז געהאלפן געווארן אינמיטן דער תענית - עסט מען, און מען קערט זיך צוריק אין שול און מען זאגט הלל. און אזוי באשרייבט דא דער נביא: דער הקדוש ברוך הוא וועט משפיע זיין פאר זיי השפעות אינמיטן דער תענית, און דערפאר איז די ערשטע זאך "ואכלתם אכול ושבוע", און די צווייטע זאך "והללתם את שם ה' אלהיכם".
און נאך א דיוק: עס שטייט נישט "והללתם את ה' אלהיכם" נאר "את שם ה' אלהיכם". וואס איז דער חילוק? "ה' אלהיכם" איז מצד זיין עצמות, בעת "שם ה'" איז מצד דעם וואס ער האט א נאמען - שם איז א לשון פון פרסום, אז זיין נאמען איז ארויסגעגאנגען און מפורסם געווארן איבער דער גאנצער ערד. דאס הייסט: איר וועט לויבן דעם אויבערשטן מצד דעם פרסום וואס זיין נאמען איז מפורסם געווארן אויף דער וועלט צוליב די ניסים וואס ער האט געטאן פאר אונז.
חרפה קעגן בושה
"ולא יבושו עמי לעולם" - און פריער איז געזאגט געווארן "ולא אתן אתכם עוד חרפה בגוים". וואס איז דער חילוק צווישן חרפה און בושה? א חרפה קומט פון אנדערע. א מענטש זאגט "מען האט מיר פארשעמט" (חירפו אותי), און ער זאגט נישט "איך האב מיר פארשעמט". אבער בושה זאגט א מענטש אויף זיך אליין: "איך האב זיך געשעמט מיט מיר אליין". און דערפאר זאגט דער מלבי"ם אז דא זאגט ער זיי צו אז זיי וועלן זיך נישט שעמען פון זייערע שלעכטע מעשים, ווייל דורך תשובה מאהבה ווערן די עבירות פארוואנדלט אין זכויות. און ווען מען האט געטאן תשובה מאהבה, ווערן די עבירות מער נישט דערמאנט ווי עבירות וואס זענען נמחל געווארן, נאר אדרבה - אלעס וואס איז ביז איצט געווען אן עוון ווערט גערעכנט פאר א זכות, און עס וועט פאר אונז זיין א חשוב'ע זאך, און מיר וועלן זיך נישט שעמען מיט דעם.
"וידעתם כי בקרב ישראל אני"
וִידַעְתֶּם כִּי בְקֶרֶב יִשְׂרָאֵל אָנִי וַאֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם וְאֵין עוֹד וְלֹא־יֵבֹשׁוּ עַמִּי לְעוֹלָם׃ - און איר וועט וויסן אַז איך בין אין צווישן פֿון ישׂראל, און איך בין ה' אייער גאָט און עס איז ניטאָ קיין אַנדערער, און מײַן פֿאָלק וועט זיך קיינמאָל מער ניט שעמען.
פֿריִער איז געזאָגט געוואָרן "והיללתם את שם ה'", און מיר האָבן ערקלערט אַז "שם ה'" ווײַזט אויפֿן פּרסום פֿון ווײַטן. און פֿאַרוואָס? ווײַל אין דער איצטיקער צײַט ווייסן מיר נישט דעם אייבערשטן אַליין, די שכינה איז נישט אײַנגעוואָרצלט צווישן אונדז אויף אַ שטענדיקן און וווּנדערלעכן אופֿן, און דערפֿאַר לויבן מיר נישט זײַן עצמות נאָר דעם פּרסום פֿון זײַן נאָמען דורך דער השגחה כּללית. אַ משל צו אַ מענטש וואָס זיצט אין שטוב: ער זעט נישט די זון, אָבער דאָס ליכט פֿון דער זון קומט אַרײַן, און ער ווייסט פֿונעם ליכט אַז עס איז פֿאַראַן אַ זון. און עס איז פֿאַראַן אַ מציאות אַז ער גייט אַרויס אינדרויסן און שטייט אַנטקעגן דער זון אַליין. אַזוי געניסן מיר הײַנט נאָר פֿונעם גלאַנץ וואָס גייט אַרויס פֿונעם אייבערשטן, נישט פֿונעם ליכט אַליין: מיר האָבן נישט קיין עשרה ניסים אין בית המקדש און מיר האָבן נישט קיין דירעקטע הכּרה פֿון אַ שטענדיקן שפֿע.
אָבער עס וועט נאָך קומען אַ טאָג לעתיד לבוא אַז איר וועט האָבן אַ קלאָרע ידיעה, און איר וועט משיג זײַן די זאַכן אַזוי ווי אַ מענטש וואָס באַנעמט מיט זײַנע חושים. און דערפֿאַר שטייט דאָ דער לשון "וידעתם", ווײַל ידיעה איז אַ פֿולע השׂגה און הכּרה. איך גלייב אַז דער אייבערשטער עקזיסטירט, און איך ווייס אַז דער טיש שטייט דאָ - די מציאות פֿונעם אייבערשטן איז אַן ענין פֿון אמונה, בעת דאָס גשמיותדיקע איז אַ ידיעה. און פֿונדעסטוועגן איז אונדזער ציווי צו דערגרייכן אויך אין דער ג-טלעכער הכּרה צו "וידעתם כי אני ה'", און אַזוי ווי "וידעו אותי מקטנם ועד גדולם" וואָס מיר וועלן זען ווײַטער. אונדזער מציאות איז אַז איך פֿאַרשטיי דאָס מיטן שׂכל אָבער איך פֿיל און דערלעב עס נישט, און מיר דאַרפֿן שטרעבן צו "וידעת היום והשבות אל לבבך כי ה' הוא האלקים" - צו אַ מצב פֿון ידיעה, אַ קלאָרע הכּרה.
און דעמאָלט "בקרב ישראל אני" - אַז איך בין שטענדיק אין צווישן פֿון אײַך און גיי אַרום צווישן אײַך, און איך פֿיר אײַך נישט דורך דער נאַטור, נאָר "אני ה' אלוהיכם ואין עוד". ווײַל מיט אַ מגושמדיקן בליק זעט מען די כּוחות הטבע וואָס דער אייבערשטער ווירקט דורך זיי, און עס איז נאָך פֿאַראַן ווי אַ מחיצה צווישן מיר און דעם אייבערשטן. אָבער אויף אַ העכערער מדרגה זעט מען גאָרנישט די כּוחות פֿון דער נאַטור, אַזוי ווי רבי חנינא בן דוסא וואָס האָט געזאָגט: מי שאמר לשמן וידלק יאמר לחומץ וידלק. דו זאָגסט אַז דער בוימל ברענט לויט דער נאַטור, און פֿאַרטײַטשט דאָס מיט מאָלעקולן און ברענשטאָפֿן; אָבער ער זעט דאָס גאָרנישט אַזוי - ער זעט אַז דער אייבערשטער האָט אים באַפֿוילן צו ברענען, און דאָס איז בײַ אים מיט אַ קלאָרער ידיעה, און פּונקט ווי ער זעט אלוקות אינעם בוימל, אַזוי זעט ער אלוקות אינעם חומץ. און ממילא זעט ער די כּלים פֿון דער נאַטור גאָרנישט. לעתיד לבוא וועלן מיר אַלע צוקומען צו דעם: איר וועט בכלל נישט זען די מציאות פֿון דער נאַטור, נאָר אַלץ וועט איר זען ווי די יד ה' און זײַן הנהגה, ווײַל די נאַטור און דער כּוכב-מזל-סדר האָבן גאָר קיין כּוח נישט, און אַלץ וועט געפֿירט ווערן מיט אַ ניסימדיקער הנהגה אָן קיין מיטלען.
"ולא יבושו עמי לעולם" - צום צווייטן מאָל
פֿאַרוואָס חזרט ער איבער און ענדיקט מיט "ולא יבושו עמי לעולם"? זאָגט דער מלבי"ם: דאָס ערשטע מאָל איז די כּוונה אַז זיי וועלן זיך נישט שעמען פֿון זייערע שלעכטע מעשׂים, ווײַל דער אייבערשטער וועט זיי פֿאַרוואַנדלען צום גוטן דורך תשובה מאהבה, וואָס זדונות ווערן פֿאַרוואַנדלט אין זכויות. און דאָ פֿירט ער צו נאָך אַן ענין: אַז זיי וועלן זיך נישט שעמען מצד דעם חסרון פֿון השראת השכינה. די זאַכן וואָס האָבן געפֿעלט אין בית שני האָבן געוויזן אַז עס פֿעלט די שכינה, און דאָס איז אַ בושה פֿאַר אונדז אַז דער קדוש ברוך הוא רוט נישט צווישן אונדז ווי אין די פֿריִערדיקע צײַטן. זאָגט דער אייבערשטער: לא יבושו עמי לעולם - איך וועל זײַן מיט אײַך און רוען צווישן אײַך, און איר וועט מער נישט האָבן קיין בושה, ווײַל איר וועט זען ווי איך באַגלייט אײַך אין יעדן מצב. און ווען וועט דאָס זײַן? אין אחרית הימים, ווען עס וועט קומען די גאולה העתידה, ווי מיר וועלן גלײַך זען אינעם קומענדיקן פּרק.
צום סך-הכּל:
דער נביא מבשׂר די ישועה נאָך דער תשובה, און דער מלבי"ם ווײַזט ווי יעדער וואָרט באַווײַזט אַז זי קומט צוליב כּלל ישׂראל אַליין און נישט נאָר למען שמו יתברך: "שולח" און נישט "נותן", תּירוש און יצהר וואָס וואַקסן אויף אַ ניסימדיקן אופֿן, אַ פֿולקאָמע שׂביעה און נישט בצמצום, שוינען דעם כּבוד פֿון ישׂראל, דאָס פֿולשטענדיקע דערווײַטערן פֿונעם צפֿוני, און וואַקסן אַפֿילו אין נאות מדבר. "הצפוני" ווערט טײַטש סײַ אויפֿן היישעריק, סײַ אויפֿן יצר הרע וואָס איז פֿאַרהוילן אינעם האַרצן, און סײַ אויפֿן מלך אַשור, און אַלץ איז פֿאַרבונדן: דער יצר הרע איז דער וואָס האָט געבראַכט דעם היישעריק, און ווען ער גייט אַוועק, גייט אויך אַוועק דער מסובב פֿון אים. דער היישעריק אַליין אַנטפּלעקט זיך ווי אַ "מורה לצדקה" וואָס האָט אונדז צוריקגעבראַכט בתשובה, און דערפֿאַר זענען מיר פֿריילעך אַפֿילו מיט די יסורים; דער רעגן פֿאַלט אין ניסן בדרך נס, דער עומר ווערט געבראַכט פֿון תּבואה וואָס איז אַלט עלף טעג, און דער קדוש ברוך הוא באַצאָלט אָפּ פֿאַר אַלע יאָרן וואָס דער היישעריק האָט אויפֿגעגעסן. און צום סוף - הלל פֿון אַ זעט, עבֿירות וואָס ווערן פֿאַרוואַנדלט אין זכויות, און אַ הבטחה אַז איר וועט דערגרייכן פֿון אמונה צו אַ קלאָרער ידיעה: "וידעתם כי בקרב ישראל אני ואני ה' אלוהיכם ואין עוד".