הקדמה: די נבואה איבער דעם מפלה פון בבל
קאפיטל נא איז א המשך פון דער נבואה איבער דעם חורבן פון בבל. דער נביא שילדערט באריכות די מלחמה וואס וועט קומען אויף איר, די מיליטערישע הכנות, דאס צוזאמענברעכן פון אירע גיבורים, און אינצווישן דעם אלעם ווייזט ער אויף פאר דער גאנצער וועלט אז די גאנצע מפלה איז נישט קיין מקרה, נאר א געפלאנטע כוונה און חשבון מאת הקדוש ברוך הוא. אינמיטן די באשרייבונגען פון דער מלחמה פלאכט דער נביא אריין א גאנצע פרשה פון אמונה און השגחה, וואו עס ווערט קלאר די נישטיגקייט פון די עבודה זרה'ס קעגן דעם יוצר הכל.
די הכנות צו דער מלחמה: נס, משמר, שומרים און מארבים
אֶל־חוֹמֹת בָּבֶל שְׂאוּ־נֵס, הַחֲזִיקוּ הַמִּשְׁמָר, הָקִימוּ שֹׁמְרִים, הָכִינוּ הָאֹרְבִים, כִּי גַּם־זָמַם ה' גַּם־עָשָׂה אֵת אֲשֶׁר־דִּבֶּר אֶל־יֹשְׁבֵי בָבֶל׃ (יב) - צו די מויערן פון בבל הייבט אויף א פאן, פארשטארקט די וואך, שטעלט אויף וועכטער, גרייט צו די מארבים, ווייל סיי ה' האט געקלערט און סיי ער האט אויסגעפירט דאס וואס ער האט גערעדט אויף די באוואוינער פון בבל.
"שאו נס" - דאס מיינט דעם מלחמה-פאן. דער נס איז געווען א לאנגע שטאנג אויף וועלכער מ'האט אויפגעהאנגען די פאן. יעדער וואס האט געזען בילדער וואס שילדערן אלטע שלאכטן, האט געזען א מענטש וואס גייט פארן מחנה מיט א הויכן פאן, און ער איז דער וואס ווייזט דעם ריכטונג. דאס מיליטער שפרייט זיך דאך אויס אויף ריזיגע שטחים, און די סאלדאטן האבן געדארפט וויסן וואו אהין מ'דארף קעמפן. זיי האבן געזען די פאן, און דאס איז געווען דער קאמאנדיר וואס גייט פון פארנט און צייגט אין וועלכע ריכטונג מ'זאל יעצט אטאקירן. "אל חומות בבל שאו נס" - דאס הייסט, ווענדט דעם ריכטונג פון דער מלחמה גלייך קעגן דער מויער אליין.
"החזיקו המשמר" - כדי זיי זאלן אונז נישט קענען באזיגן פון דער מויער. ווייל דער וואס שטייט אויבן האט דאך א שטארקע מעלה, דעריבער זאגט ער זיי צו האלטן די וואך ביי דער מויער, כדי די גיבורים אין שטאט זאלן נישט אראפפאלן פון דער מויער אויפן מחנה און נישט ווארפן בליסטרא-שטיינער פון דארט. "הקימו שומרים" - די דאזיגע וועכטער זאלן שטיין ארום דעם מחנה, כדי קיין מענטש זאל נישט קענען אנטלויפן פון שטאט. "הכינו האורבים" - און די וואס האבן שוין יא באוויזן צו אנטלויפן, דארף מען אוועקשטעלן מארבים פון ווייטנס, און די מארבים וועלן ווארטן אויף זיי און כאפן די וואס אנטלויפן און באהאלטן זיך. "כי גם זמם ה' גם עשה" - וואס ער האט געטראכט האט ער שוין געטאן, און ער האט עס שוין ארויסגעברענגט מכח אל הפועל.
דער מפלה פון בבל וועט אויפדעקן אז עס איז פאראן נאר איין שליט
די גוים דאווענען צו עבודה זרה, אבער דער מלבי"ם זאגט: ווען מ'וועט זען דעם מפלה פון בבל, וועט פאר יעדן זיין קלאר אז עס איז פאראן בלויז איין שליט, און דער שליט איז קודשא בריך הוא. און ממילא אויך דער רעגן, וואס דו האסט געמיינט אז די עבודה זרה ברענגט אים, וועט זיך דיר אויסקלערן אז ער קומט נישט נאר מאת השם.
לְקוֹל תִּתּוֹ הֲמוֹן מַיִם בַּשָּׁמַיִם, וַיַּעַל נְשִׂאִים מִקְצֵה־אָרֶץ, בְּרָקִים לַמָּטָר עָשָׂה, וַיּוֹצֵא רוּחַ מֵאֹצְרֹתָיו׃ (טז) - צום קול וואס ער גיט איז דא א גרויס גערודער פון וואסערן אין הימל, און ער הייבט אויף וואלקנס פונעם עק וועלט, בליצן פארן רעגן האט ער געמאכט, און ער נעמט ארויס דעם ווינט פון זיינע אוצרות.
דער מצודת דוד ערקלערט: צוליב דעם וואס ער גיט ארויס א גערויש-קול פון וואסערן אין דער לופט פון הימל, הייבט ער אויף די וואלקנס צום הויך פונעם עק ערד, און פירט זיי ארויף צום ארט וואו ער וויל אראפלאזן רעגן - ווייל צומאל הייבן זיך די וואלקנס דא און גיסן אראפ רעגן דארט. און אויך אין דעם זעט מען די השגחה: אויב וואלקנס הייבן זיך דא און לאזן אראפ רעגן דא, קען מען נאך זאגן אז דאס איז א געוויסער טבע'דיגער סדר; אבער ווען די וואלקנס שטייגן אויף דא און דעם רעגן געבן זיי דארט, איז א סימן אז עס איז פאראן איינער וואס האט געוואלט נעמען דאמף פון דא און אראפלאזן וואסער דארט - דא זעט מען די השגחה ממש פאר די אויגן.
די גמרא ברענגט אויף גדולי ישראל ווי רב קטינא, וועלכער פלעגט ארויסגיין באקוקן זיינע פעלדער און קוקן דערויף, און געזען: דאס דאזיגע בעטל פעלד דארף רעגן און דאס דאזיגע דארף נישט. פלעגט ער זאגן אויף דעם בעטל זאל רעגענען און אויף יענעם נישט, און לויט זיין באשטעלונג איז געפאלן דער רעגן - אויפן פלאץ וואס מען דארף האט גערעגנט, און אויפן פלאץ וואס מען דארף נישט האט נישט גערעגנט. און די גמרא ברענגט דערביי דעם פסוק "חלקה אחת תמטר וחלקה אחת לא תמטר", אזוי אז למעשה איז דאס געווען א רעגן אויף באשטעלונג.
דורך דעם רעגן קען מען זען אן קיין שום ספק אז אלעס איז פון אים יתברך. מיר האבן שוין פריער געזען מפורש'ע פסוקים: "היש בהבלי הגוים מגשימים" - איז דען פאראן סיי וועלכע נארישקייט וואס די גוים זאלן טאן, סיי וועלכע פעולה זיי זאלן מאכן, וואס זאל האבן דעם כח אראפצוברענגען רעגן? נישטא קיין איינציגער. נאר כלל ישראל, מיטן כח פון זייער תפילה, איז מסוגל אראפצוברענגען רעגן. און אויך די גוים אין חוץ לארץ האבן דאס געוואוסט: די ישמעאלים, ווען עס פלעגט נישט רעגענען, פלעגן זיי מאכן צרות פאר די אידן כדי די אידן זאלן מתפלל זיין און ברענגען רעגן, און אמאל פלעגן זיי סטראשען אז אויב ביז א געוויסער צייט וועט נישט רעגענען וועט מען זיי פארטרייבן, און די אידן האבן געדאווענט און דער רעגן איז געפאלן. מ'זעט דערפון אז דער ענין פון רעגן איז ביז היינטיגן טאג אן אות און מופת אויף דער השגחת השם.
און אפילו אויב מען האט היינט אויסגעטראכט אלערליי אופנים פון פארזייען וואלקנס מיט שפריצן פון אלומיניום און אלערליי סגסוגות וואס מען לייגט אויף די וואלקנס כדי זיי זאלן געבן רעגן - דאס גאנצע וואס דאס טוט איז נאר פארמערן די משקעים, צו געבן מער רעגן; אבער זיי האבן קיין שום מעגליכקייט צו טון א פעולה וואס זאל אהערברענגען וואלקנס. אויב ס'איז נישטא קיין וואלקנס, האבן זיי נישט קיין כח צו מאכן אז וואלקנס וואס דארפן בכלל נישט אראפברענגען קיין רעגן זאלן פלוצלונג יא רעגענען. דאס איז א כח וואס נאר כלל ישראל פארמאגט בכח פון זייערע תפלות.
אויב אזוי, וועט דורך דעם נתברר ווערן פאר יעדן איינעם אז די השגחה איז מאת קודשא בריך הוא, און ער איז דער וואס גיט א המון מים אין הימל און הייבט אויף וואלקנס פון די עקן פון דער ערד. און צום סוף פונעם פסוק: "ברקים למטר עשה" - אין דער צייט ווען דער רעגן קומט בלאצט דער בליץ און דער רעגן פארלעשט אים נישט, און דאס איז נאך א וואונדערלעכע זאך, און דורך דעם נעמט ער ארויס די ווינט פון זיינע אוצרות.
די בושה פון די עובדי פסילים
נִבְעַר כׇּל־אָדָם מִדַּעַת, הֹבִישׁ כׇּל־צֹרֵף מִפָּסֶל, כִּי שֶׁקֶר נִסְכּוֹ וְלֹא־רוּחַ בָּם׃ (יז) - עס ווערט פארארעמט יעדער מענטש אן דעת, יעדער צורף ווערט פארשעמט פונעם פסל, ווייל ליגן איז זיין געגאסענער אפגאט און קיין גייסט איז נישטא אין זיי.
ווען מען וועט זען ווי אזוי אלעס קומט בהשגחה פונעם אויבערשטן, וועט קלאר ווערן אז יעדער מענטש וואס מאכט א פסל פאר זיין גאט - "נבער כל אדם מדעת", דער מענטש איז פראסט און אן קיין שכל. "הוביש כל צורף מפסל" - דער צורף וועט באקומען בושה פונעם פסל אליין, ווייל ווען דער גוי שטייט און שרייט צו זיין פסל און דער פסל ענטפערט אים נישט, שעמט ער זיך און ווערט פארשעמט דורך דעם. "כי שקר נסכו ולא רוח בם" - נסכו מיינט מסכה, און די מסכה איז דער פסל; דער דאזיגער פסל איז פול מיט שקר און ס'איז נישטא אין זיי קיין שום רוח, זיי פארמאגן נישט קיין שום כח אויפצוטון עפעס.
הֶבֶל הֵמָּה מַעֲשֵׂה תַּעְתֻּעִים, בְּעֵת פְּקֻדָּתָם יֹאבֵדוּ׃ (יח) - הבל זענען זיי, א ווערק פון פארפירערישע נארערייען, אין דער צייט ווען מען וועט זיך רעכענען מיט זיי וועלן זיי אונטערגיין.
"מעשה תעתועים" - די ארבעט פון די וואס בלאנדזשען פונעם וועג פונעם שכל, דאס הייסט די וואס האבן זיי געמאכט זענען די בלאנדזשערס. און מען קען אויך מפרש זיין אז זיי אליין פארפירן זייערע דינער: צום ביישפיל, זיי דאווענען אויף רעגן, און זיי האבן נישט געהערט דעם וועטער-באריכט און ווייסן נישט אז ממילא דארף רעגענען, און דעם קומענדיגן טאג נאך דער תפלה פאלט דער רעגן - און וואס פארשטייען זיי? אז דער פסל האט דאס געטאן.
די גמרא פרעגט שוין די דאזיגע קשיא: פארוואס באשאפט דער קדוש ברוך הוא אזא מצב? און זי ענטפערט - צי צוליב די שוטים זאל דער אויבערשטער פארדארבן זיין וועלט? צוליב דעם וואס דער דאזיגער שוטה האט געדאווענט, כדי ער זאל נישט פאלש פארשטיין, זאל דער אויבערשטער אונז נישט אראפשיקן דעם רעגן וואס קומט זיך אונז? אויב אזוי, אפשר מארגן זאל דער אויבערשטער אויך נישט שיינען די זון, ווייל דער צווייטער שוטה איז דאך זיכער אז די זון איז זיין גאט און זי גיט די ווארעמקייט און דעם גאנצן שפע? דער קדוש ברוך הוא רעכנט זיך נישט מיט די שוטים. אבער עכ"פ צוליב דעם איז פארהאן א "מעשה תעתועים" - די עבודה זרה נארט אפ און פארפירט אירע דינער, און זיי זענען זיכער אז דער שפע קומט אראפ פון איר. און אויף דעם זאגט ער "בעת פקודתם יאבדו" - ווען דער אויבערשטער וועט זיך אומקוקן אויף זיי זיך אפצורעכענען מיט זיי, וועט דאס זיין זייער אונטערגאנג.
לֹא־כְאֵלֶּה חֵלֶק יַעֲקוֹב, כִּי־יוֹצֵר הַכֹּל הוּא, וְשֵׁבֶט נַחֲלָתוֹ, ה' צְבָאוֹת שְׁמוֹ׃ (יט) - נישט ווי די דאזיגע איז דער חלק פון יעקב, ווייל ער איז דער באשעפער פון אלעם, און ישראל איז דער שבט פון זיין נחלה, ה' צבאות איז זיין נאמען.
"לא כאלה" - נישט ווי די דאזיגע פוסלים איז דער גאט פון יעקב, דער באשעפער וואס מיר גלייבן אין אים אז ער איז אונזער חלק. "כי יוצר הכל הוא" - נישט ווי די פסילים וואס זיי אליין זענען באשאפן געווארן דורך א מענטש; נישט נאר וואס זיי האבן קיינמאל גארנישט באשאפן, נאר אפילו אן אייגענעם כח זיך אליין צו באשאפן פארמאגן זיי אויך נישט, און זיי זענען אליין א יציר מעשה ידי אדם. אבער דער אויבערשטער איז נישט קיין יציר נאר א יוצר - דער יוצר הכל. "ושבט נחלתו" - ער האט אויך באשאפן און אויסגעוועלט כלל ישראל צו זיין דער שבט פון זיין נחלה. "השם צבאות שמו" - ער הערשט איבער די צבאות פון אויבן און פון אונטן. און פון דעם פארשטייט מען אז אלעס וואס מיר האבן פריער געזאגט, אז דער קדוש ברוך הוא וועט זיך נוקם זיין אין בבל און ברענגען א ישועה פאר כלל ישראל - איז א זאך וואס ער האט דעם כח צו טון, און דער קדוש ברוך הוא זאגט דאס אלעס צו און ער וועט עס צום סוף מקים זיין.
"מפץ אתה לי" - דער האמער מיט וועלכן דער קדוש ברוך הוא צעשמעטערט
מַפֵּץ־אַתָּה לִי כְּלֵי מִלְחָמָה, וְנִפַּצְתִּי בְךָ גּוֹיִם, וְהִשְׁחַתִּי בְךָ מַמְלָכוֹת׃ (כ) - א צעשמעטערער האמער ביסטו מיר, א כלי מלחמה, און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר פעלקער, און איך וועל פארניכטן דורך דיר קעניגרייכן.
וואס איז דאס א "מפץ"? א מין גרויסער האמער מיט וואס מען פלעגט צעקלאפן און צעשמעטערן שטיינער, ווי דער פסוק זאגט "ואיש כלי מפצו בידו". און פארוואס הייסט דאס אזוי? דער רד"ק ערקלערט אז א שבירה מיט א צעשפרייטונג ווערט אנגערופן נפיצה. ביזן היינטיגן טאג נוצט מען דעם דאזיגן אויסדרוק: ווען מען וויל זאגן אויף עפעס וואס איז צעבראכן געווארן אויף קליינע שטיקער וואס האבן זיך צעשפרייט ארום, זאגט מען "ניפץ" - ער האט צעשמעטערט די שויב. מען זאגט דאך נישט "ער האט צעשמעטערט די וואנט", אויב ער האט געגעבן עטליכע קלעפ און די וואנט איז אומגעפאלן - האט ער דאס נישט "מנפץ" געווען; אבער די פענסטער-שויב יא, וויבאלד זי איז צעבראכן געווארן אויף שטיקלעך וואס האבן זיך צעשפרייט ווייט אוועק. און אזוי אויך דער אויסדרוק "קיבצתי נפוצותיכם" רעדט פון די וואס זענען צעשפרייט ווייט אוועק. אויב אזוי, די פעולה פון צוברעכן וואס שפריצט און צעשפרייט זיך ווייט ווערט אנגערופן נפיצה.
און אויף וועמען ווערט געזאגט "מפץ אתה לי"? דער רד"ק ערקלערט אז דאס גייט אויף מלך בבל: דו ביסט ביי מיר ווי דער קורנס און האמער מיט וועלכן איך צעשמעטער די גוים און די קעניגרייכן, און יעצט וועל איך דיר באצאלן פאר דעם וואס דו האסט געטון צו עם ישראל פיל מער וויפיל עס איז נגזר געווארן אויף זיי - "אני קצפתי מעט והם עזרו לרעה", און דעריבער וועסטו באקומען דאס וואס קומט זיך דיר. דער מלבי"ם פונדעסטוועגן ערקלערט אז "מפץ אתה לי" גייט אויף עם ישראל: דורך דיר, עם ישראל, וועל איך צעברעכן און צעקלאפן כלי מלחמה. און די כוונה איז נישט אז עם ישראל אליין וועלן גיין און פארניכטן מלכות'ער, נאר אז צוליב דיר און אין דיין זכות - דו ביסט די סיבה. דו ביסט ווי דער האמער וואס דורך אים און פון זיין כח וועט דער אויבערשטער צעשמעטערן די גוים און פארניכטן די קעניגרייכן.
וְנִפַּצְתִּי בְךָ סוּס וְרֹכְבוֹ, וְנִפַּצְתִּי בְךָ רֶכֶב וְרֹכְבוֹ׃ (כא) - און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר א פערד מיט זיין רייטער, און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר א וואגן מיט זיין רייטער.
יעצט רעכנט ער אויס בפרטיות ווי ווייט די מפלה וועט דערגרייכן. "סוס ורוכבו" - די מענטשן וואס גייען ארויס אין קאמף און רייטן אויפן פערד. "רכב ורוכבו" - די קארעטע און מרכבה וואס איז אונטערן פערד, און דער רייטער וואס זיצט דערין. דאס הייסט: מיט דער זעלבער שטארקייט, כביכול מיט דעם זעלבן האמער, וועל איך צעשמעטערן דעם פערד און זיין רייטער, און אזוי אויך דעם וואגן און זיין רייטער.
וְנִפַּצְתִּי בְךָ אִישׁ וְאִשָּׁה, וְנִפַּצְתִּי בְךָ זָקֵן וָנָעַר, וְנִפַּצְתִּי בְךָ בָּחוּר וּבְתוּלָה׃ (כב) וְנִפַּצְתִּי בְךָ רֹעֶה וְעֶדְרוֹ, וְנִפַּצְתִּי בְךָ אִכָּר וְצִמְדּוֹ, וְנִפַּצְתִּי בְךָ פַּחוֹת וּסְגָנִים׃ (כג) - און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר א מאן און א פרוי, און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר אן אלטן און א יונגן, און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר א בחור און א בתולה; און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר א פאסטוך און זיין סטאדע, און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר אן ערד-ארבעטער און זיין געשפאן בהמות, און איך וועל צעשמעטערן דורך דיר הויכע באאמטע און שרים.
אזוי איז דער דרך פון נבואה, ווי דער שטייגער פון א משורר וואס חזר'ט איבער א געוויסן אויסדרוק כסדר עטליכע מאל. "איש ואישה, זקן ונער" - עס וועט נישט זיין קיין רחמנות אפילו אויף די פרויען, וואס געווענליך גייט מען נישט קעמפן קעגן זיי, און נישט אויף א יונגן און נישט אויף אן אלטן; דא וועלן אלע צעשמעטערט ווערן, אויך בחור ובתולה. "רועה ועדרו" - אז אויך דער ממון וועט געשעדיגט ווערן, ווייל אויך די סטאדעס וועלן געשעדיגט ווערן. "איכר וצמדו" - אן איכר איז דער וואס ארבעט די ערד און אקערט, און "צמדו" איז ווייל מען פלעגט גיין הינטער א פאר רינדער (צמד בקר) כדי צו אקערן.
און ווער איז געגאנגען הינטער א צמד בקר? עס שטייט אויף אליהו הנביא אז ער איז פארבייגעגאנגען נעבן אלישע און האט געווארפן אויף אים זיין מאנטל, און דארט האט אלישע געאקערט הינטער צוועלף פאר רינדער - עס זענען דארט געווען צמדים הינטער וועלכע ער האט געאקערט, און דאן האט ער גענומען און מקריב געווען פאר אן עולה און איז נאכגעגאנגען אליהו און געווארן זיין תלמיד. סיי ווי סיי זעט מען אז זייער שטייגער איז געווען צו אקערן אין א פאר, און דערפאר זאגט אויך די תורה "לא תחרוש בשור ובחמור יחדיו", וויבאלד דער דרך איז שטענדיג געווען צו אקערן מיט צמדים. דאס איז "איכר וצמדו" - דער איכר וואס אקערט מיט א פאר בהמות. "פחות וסגנים" - א סארט פון שררה: "פחות" איז דער מקור פונעם ווארט פחה, מלשון הפחות, און "סגנים" מיינט וויכטיגע לייט און שרים.
וְשִׁלַּמְתִּי לְבָבֶל וּלְכֹל יוֹשְׁבֵי כַשְׂדִּים אֵת כׇּל־רָעָתָם אֲשֶׁר־עָשׂוּ בְצִיּוֹן לְעֵינֵיכֶם נְאֻם ה'׃ (כד) - און איך וועל באצאלן פאר בבל און פאר אלע איינוואוינער פון כשדים זייער גאנצע שלעכטס וואס זיי האבן געטון אין ציון פאר אייערע אויגן, זאגט דער אויבערשטער.
נאכדעם וואס דורך בבל וועל איך פארענדיגן די נקמה אין די עובדי כוכבים, נאכדעם וועל איך באצאלן פאר בבל און פאר אלע איינוואוינער פון כשדים זייער גאנצע שלעכטס וואס זיי האבן געטון אין ציון - וואס זיי האבן חרוב געמאכט דעם בית המקדש און געפייניגט עם ישראל. נאכדעם וואס די פעלקער וועלן צעבראכן ווערן דורך זיי, וועט קומען דאס צעשמעטערן פון בבל אליין. כביכול הקדוש ברוך הוא וועט פארענדיגן צו נוצן בבל כדי צו אונטערטעניקן די פעלקער, און דערנאך וועט בבל אליין צעשמעטערט ווערן.
"הר המשחית" - און א בארג פון שריפה
הִנְנִי אֵלֶיךָ הַר הַמַּשְׁחִית נְאֻם ה', הַמַּשְׁחִית אֶת־כׇּל־הָאָרֶץ, וְנָטִיתִי אֶת־יָדִי עָלֶיךָ, וְגִלְגַּלְתִּיךָ מִן־הַסְּלָעִים, וּנְתַתִּיךָ לְהַר שְׂרֵפָה׃ (כה) - אט קום איך צו דיר, פארדארבליכער בארג, זאגט דער אויבערשטער, וואס פארדארבט די גאנצע ערד, און איך וועל אויסשטרעקן מיין האנט אויף דיר, און איך וועל דיר אראפראגלען פון די פעלזן, און איך וועל דיר מאכן פאר א פארברענטן בארג.
דא פרעגן אלע: בבל איז דאך א בקעה (א טאל), און וויאזוי איז זי פארוואנדלט געווארן אין א בארג? איין ערקלערונג: "הר" מיינט א פעסטונג-שטאט, אזוי ווי "הרי הגלעד" - "את הרי הגלעד יבקע", וואס די כוונה איז אויף די פעסטונג-שטעט דארט. און עס זענען דא וואס ערקלערן אז דער לשון קומט מלשון הריון, ווייל א באפעסטיגטע שטאט איז ענליך צו אן עובר ביים הריון וואס געפינט זיך ווי אין א פעסטונג, און דאס איז א משל אויף די הויכע טורעמס וואס זענען געווען אין בבל. און אזוי טייטשט אויך תרגום יונתן "ואמגרינך" - מלשון אומאווארפן (למגר), "ואמגרינך מן תוקפא", דאס הייסט אפילו פון די שטארקע ערטער. מען רעדט דא נישט פון ממשות'דיגע בערג, ווייל בבל איז נישט קיין לאנד פון בערג, נאר פון שטארקע פעסטונגען: ווייל געווענליך פלעגט מען זיך באפעסטיגן אין די בערג, און ווער עס האט געוואלט בויען פאר זיך א פעסטונג פלעגט דאס טון אין די בערג, און דא רופט ער אן די פעסטונג אליין מיטן נאמען בארג. און זי ווערט אנגערופן "הר המשחית" ווייל בבל האט פארדארבן און חרוב געמאכט די גאנצע ערד.
"ונטיתי ידי עליך וגלגלתיך מן הסלעים" - פון די הויכע ערטער וואס זענען די מגדלים פון בבל, פון דארט וועל איך דיך אראפקייקלען, און בבל וועט ווערן א בארג פון שריפה. אזוי ווי סדום וואס עס האט גערעגנט אויף איר גפרית ואש, אזוי וועט בבל ווערן א הר שריפה. און עס איז זייער אינטערעסאנט אז דאס איז מקוים געווארן אויך אין דער מאדערנער תקופה, ווען בבל איז געווארן א הר שריפה: די מאסן אויפרייס-מאטעריאל וואס מען האט אראפגעווארפן אויף איר זענען געווען ריזיג, און מער פון דעם די אלע ריזיגע נאפט-קוואלן וואס זענען אויך פארוואנדלט געווארן אין א הר שריפה - סיי דורך די באמבארדירונגען און סיי דורך קעגנערישע כוחות וואס זענען געגאנגען און פארברענט די נאפט-מאגאזינען און די נאפט-ברונעמס. אזוי אז מען זעט אז עס איז טאקע מקוים געווארן אין זיי גפרית ואש און שריפת כל ארצה.
וְלֹא־יִקְחוּ מִמְּךָ אֶבֶן לְפִנָּה וְאֶבֶן לְמוֹסָדוֹת, כִּי שִׁמְמוֹת עוֹלָם תִּהְיֶה נְאֻם ה'׃ (כו) - און מען וועט נישט נעמען פון דיר א שטיין פאר א ווינקל און א שטיין פאר יסודות, ווייל אייביגע וויסטעניש וועסטו זיין, זאגט דער אויבערשטער.
דער אבן הפינה איז תמיד דער שטארקסטער שטיין. ווער עס גייט אין ריכטונג פונעם כותל קען זען אויף דער רעכטער זייט, פאר מען גייט אריין אין דער רחבה און פאר'ן טויער, דעם המשך פונעם כותל מיט'ן ווינקל, און דארט געפינט זיך אן אבן פינה - כמדומני איינע פון די גרעסטע שטיינער אין דער וועלט - א זייער לאנגער שטיין צו ביידע זייטן וואס געפינט זיך ביים גרונט. און אזוי איז געווען זייער שטייגער, כדי דער מגדל זאל זיין שטארק און געגרינדעט: נישט ווי היינט וואס מען האט בעטאן, נאר ביים אבן הפינה פלעגט מען לייגן דעם שטארקסטן און גרעסטן שטיין, וויבאלד ער דארף האלטן צוויי ווענט ביי די ווינקלען. און פון דא קומט דער אויסדרוק "היתה לראש פינה" - א שטיין וואס די בויערס האבן פאראכט און געזאגט אז זי איז אפילו נישט ווערט אריינצולייגן אין וואנט, און פלוצלונג ווערט זי צום ראש פינה, שטעכט ארויס דארט ביים ווינקל און דינט אלס א שטארקער יסוד פאר'ן בנין.
"ואבן למוסדות" - מוסדות מיינט יסודות, און אפילו א שטיין פאר יסודות, וואס דארף נישט זיין אזוי שטארק ווי דער אבן הפינה, וועט מען נישט נעמען פון דיר, "כי שממות עולם תהיה". און דער מלבי"ם ערקלערט דעם משל: "אבן לפינה" - מען וועט פון דיר נישט אויפשטעלן קיין קעניגרייך; "ואבן למוסדות" - אפילו א קליינע ממשלה וועט נישט זיין. און ווי מיר זעען ביז'ן היינטיגן טאג, איז דארט נישטא קיין מלוכה און נישט קיין קליינע ממשלה, און אפילו קיין שום סארט רעגירונג נישט; וואס עס איז יא דארט פאראן איז בלויז חרב איש ברעהו.
א רוף צו די פעלקער: "שאו נס בארץ"
שְׂאוּ־נֵס בָּאָרֶץ, תִּקְעוּ שׁוֹפָר בַּגּוֹיִם, קַדְּשׁוּ עָלֶיהָ גּוֹיִם, הַשְׁמִיעוּ עָלֶיהָ מַמְלְכוֹת אֲרָרַט מִנִּי וְאַשְׁכְּנָז, פִּקְדוּ עָלֶיהָ טִפְסָר, הַעֲלוּ־סוּס כְּיֶלֶק סָמָר׃ (כז) - הייבט אויף א פאן אין לאנד, בלאזט א שופר צווישן די פעלקער, גרייט צו קעגן איר פעלקער, רופט צונויף קעגן איר די קעניגרייכער פון אררט, מני און אשכנז, באשטימט קעגן איר אן הויפטמאן, ברענגט ארויף פערד ווי פארשפרייטע היישעריקן.
עס שטייט נישט דא צו וועמען דער באפעל איז געווענדעט. זאגט דער רד"ק אז דא איז דא א באפעל צו יעדן וואס קען און יעדן וואס וויל: הייבט אויף א פאן אין לאנד און באפעלט אויף בבל, דאס הייסט קומט זיך נוקם זיין אין איר. "השמיעו עליה ממלכות אררט" - א לשון פון השמעה באדייט תמיד א צונויפזאמלונג, פארזאמלט קעגן בבל א סך מענטשן, אזוי ווי דער פסוק "וישמע שאול את העם", וואס דער טייטש איז ער האט צונויפגענומען דאס פאלק. און אזוי אויך "קדשו עליה גוים" - נאך אן אויסדרוק וואס באדייט אויסרופן און פארזאמלען. "פקדו עליה טפסר" - טפסר איז א שר, אזוי ווי די באאמטע וואס זענען געשטעלט ארויסצוגיין אין מיליטער.
"העלו סוס כילק סמר" - ילק איז היישעריקן (ארבה), און די כוונה איז אז עס זאלן קומען פערד אין אזעלכע מאסן ווי היישעריקן. תמיד ווען מען וויל ארויסברענגען אז די ארמיי קומט מיט געוואלדיגע כוחות און פילע סאלדאטן, זאגט מען אז זיי דעקן איבער דאס לאנד ווי היישעריקן. און וואס מיינט "סמר"? אזוי ווי "סמר מפחדך בשרי" - אז דער מענטש ווען ער איז אין שרעק, שטעלן זיך אים די האר קאפויער. צוליב דעם ילק, דאס הייסט די פערד וואס וועלן קומען ווי היישעריקן, האט אונזער לייב געציטערט און אונזערע האר האבן זיך אויפגעשטעלט פון פחד.
קַדְּשׁוּ עָלֶיהָ גוֹיִם אֶת־מַלְכֵי מָדַי, אֶת־פַּחוֹתֶיהָ וְאֶת־כׇּל־סְגָנֶיהָ, וְאֵת כׇּל־אֶרֶץ מֶמְשַׁלְתּוֹ׃ (כח) - גרייט צו קעגן איר פעלקער, די קעניגן פון מדי, אירע הערשער און אלע אירע פארשטייער, און דאס גאנצע לאנד פון זיין הערשאפט.
זאגט דער מצודות: פריער האט ער געזאגט "שאו נס בארץ קדשו עליה גוים" אויף א סתם'דיגן אופן, און יעצט ערקלערט ער מער און איז מפרש וועגן וועמען ער רעדט. "את מלכי מדי" - זיי זענען די וואס וועלן קומען קעגן בבל, דריוש און זיין איידעם כורש וואס האט גע'ירש'נט די מלוכה נאך זיין פטירה. "את פחותיה" - די פחות, מלשון פחה, דאס זענען די חשוב'ע און מכובד'יגע לייט. "ואת כל סגניה ואת כל ארץ ממשלתו" - דאס גאנצע לאנד וואס ער הערשט איבער איר וועלן קומען און גרייטן א מלחמה קעגן בבל.
"כי קמה על בבל מחשבות ה'"
וַתִּרְעַשׁ הָאָרֶץ וַתָּחֹל, כִּי קָמָה עַל־בָּבֶל מַחְשְׁבוֹת ה', לָשׂוּם אֶת־אֶרֶץ בָּבֶל לְשַׁמָּה מֵאֵין יוֹשֵׁב׃ (כט) - און די ערד האט געציטערט און געקלאגט, ווייל עס זענען מקוים געווארן אויף בבל די מחשבות פונעם אויבערשטן, צו מאכן דאס לאנד בבל פאר א וויסטעניש אן אן איינוואוינער.
"ותחול" - ווי דער עניין פון חיל כיולדה (ווייען פון א געבערערין), מלשון "אחזה אותה חלחלה". און לכאורה איז דער לשון אומפארשטענדלעך: "קמה" איז לשון יחיד און "מחשבות" איז לשון רבים, און עס וואלט געדארפט שטיין "כי קמו על בבל מחשבות ה'". זאגט דער רד"ק: יעדע איינציגע מחשבה וואס דער אויבערשטער האט געטראכט אויף איר וועט מקוים ווערן, און דעריבער שטייט עס בלשון יחיד - יעדע באזונדערע מחשבה וועט קומען אויף בבל. דער מלבי"ם ווידערקלערט אבער אז דער פיסוק איז אויף אן אנדער פלאץ: "ותרעש הארץ ותחול כי קמה על בבל" - די ערד אליין ציטערט און שטייט אויף קעגן בבל צו קעמפן מיט איר און איר צו דערציטערן, און "קמה" בלשון יחיד גייט צוריק אויף דער ערד.
און זאלסט נישט טראכטן אז אפשר וועט מען איר נישט קענען בייקומען - דערויף זאגט ער "מחשבות ה' לשום את ארץ בבל לשמה מאין יושב": דאס זענען די פלענער פונעם אויבערשטן, אז דאס לאנד בבל זאל ווערן פארוויסט אן קיין איינוואוינער. און דער לשון "קמה" באדייט, לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם, אז דאס מאל וועט מען איר חרוב מאכן - דאס מאל וועט מען יא קענען קעגן איר.
חָדְלוּ גִבּוֹרֵי בָבֶל לְהִלָּחֵם, יָשְׁבוּ בַּמְּצָדוֹת, נָשְׁתָה גְבוּרָתָם הָיוּ לְנָשִׁים, הִצִּיתוּ מִשְׁכְּנֹתֶיהָ נִשְׁבְּרוּ בְרִיחֶיהָ׃ (ל) - די גיבורים פון בבל האבן אויפגעהערט צו קעמפן, זיי האבן זיך באהאלטן אין די פעסטונגען, זייער כוח איז פארשוואונדן געווארן און זיי זענען געווארן ווי פרויען, מען האט אונטערגעצינדן אירע וואוינונגען, אירע ריגלען זענען צעבראכן געווארן.
ווען מענטשן האבן מורא פארשפארן זיי זיך אין די פעסטונגען, אין די שלאסן און אין ערטער וואו זיי מיינען אז דארט וועט זיין פאר זיי א רעטונג. און דאס איז געווען די ווירקלעכקייט: די גיבורים פון בבל האבן אויפגעהערט צו קעמפן און דעריבער זענען זיי געזעצן אין די פעסטונגען, אין די שטארקע טורעמס, כדי זיך דארט צו ראטעווען פונעם פיינט. "נשתה גבורתם" - לויטן רד"ק איז דאס ווי "פסקה גבורתם" (זייער שטארקייט האט אויפגעהערט), מלשון "ונשתו מים מהים"; און רש"י ברענגט אז "נשתה" מיינט אפגעשפרונגען, אזוי ווי גיד הנשה וואס איז אפגעשפרונגען פון זיין פלאץ.
"היו לנשים" - לשון נופל על לשון, נשתה - נשים. און וואס האט ער געוואלט זאגן? דער מערסט פארשעמנדער אויסדרוק קעגן גיבורים איז צו זאגן אויף זיי אז זיי זענען ווי א פרוי, און דערפאר איז יעדער גיבור געווען גרייט אפילו צו שטארבן אין שלאכט, אבי מען זאל נישט זאגן אויף אים אז ער איז ווי א פרוי אדער אז "א פרוי האט אים געהרג'עט". אזוי ווי מיר האבן געזען ביי אבימלך, ווען א פרוי האט געווארפן אויף אים א מילשטיין און צעשמעטערט זיין קאפ, האט ער באפוילן זיין קנעכט אים צו דערשטעכן - כדי מען זאל נישט זאגן אז א פרוי האט אים געהרג'עט. "א פרוי" איז תמיד אן אויסדרוק פון שוואכקייט, און דעריבער ווען דער נביא וויל באשרייבן ווי ווייט זייער גבורה איז אויסגעגאנגען, זאגט ער "היו לנשים", אז זיי זענען געווען שוואך ווי פרויען וואס גייען נישט ארויס אין מלחמה. "הציתו משכנותיה" - די פלעצער וואו די מענטשן פון בבל וואוינען, "נשברו בריחיה" - די ריגלען פון די שטעט וואס דארפן צוריקהאלטן דעם שונא פון אריינגיין זענען צעבראכן געווארן.
א לויפער קעגן א לויפער: די בשורות פון דער מפלה
רָץ לִקְרַאת־רָץ יָרוּץ וּמַגִּיד לִקְרַאת מַגִּיד, לְהַגִּיד לְמֶלֶךְ בָּבֶל כִּי־נִלְכְּדָה עִירוֹ מִקָּצֶה׃ (לא) - איין לויפער לויפט אנטקעגן דעם צווייטן לויפער, און א שליח אנטקעגן א שליח, צו זאגן פארן קעניג פון בבל אז זיין שטאט איז פארכאפט געווארן פון איין עק ביזן צווייטן.
איצט באשרייבט ער די פורענות: פון דער מלחמה פלעגן אנקומען לויפערס כדי צו מעלדן וואס עס קומט פאר אויפן שלאכטפעלד. אין יענע צייטן זענען נישט געווען קיין קאמוניקאציע־מיטלען און מאשינען, און דערפאר האט מען געמוזט לאזן וויסן דורך לויפערס. עס קומט א לויפער פונעם שלאכטפעלד מיט ערד אויפן קאפ, אזוי ווי מען טרעפט עטליכע מאל אין נביאים וועגן מפלות וואס זענען פארגעקומען אין קאמף, כדי צו מעלדן פארן קעניג - און אמאל פארקערט, צו מעלדן איבער א נצחון.
פרעגט דער רד"ק: וואס מיינט "רץ לקראת רץ"? מען וואלט דאך געדארפט זאגן "רץ אחרי רץ ירוץ", ווייל מען וויל דאך זאגן אז עס וועלן זיין כסדר'דיגע לויפערס וואס וועלן לויפן פונעם שלאכטפעלד מבשר צו זיין דעם קעניג איבער דער מפלה, און זיי לויפן דאך נישט איינער קעגן דעם צווייטן נאר איינער נאכן צווייטן? פארענטפערט דער רד"ק: דער ערשטער לויפער איז שוין געגאנגען און האט געזאגט פארן קעניג, און איצט קערט ער זיך צוריק, און דעמאלט קומט אן א צווייטער לויפער אנטקעגן אים, וואס אויך ער קומט זאגן פארן קעניג, און ער באגעגנט אים אינמיטן וועג - דערפאר הייסט דאס "רץ לקראת רץ". און ווען דער צווייטער מעלדט פארן קעניג און קערט זיך צוריק, באגעגנט ער דעם דריטן לויפער וואס לויפט איצט אנטקעגן אים, און דעריבער שטייט "רץ לקראת רץ ירוץ". און אלע וועלן זאגן "כי נלכדה עירו מקצה" - מען האט איינגענומען זיין שטאט פון אנפאנג ביזן סוף, זי איז אינגאנצן פארכאפט געווארן.
וְהַמַּעְבָּרוֹת נִתְפָּשׂוּ, וְאֶת־הָאֲגַמִּים שָׂרְפוּ בָאֵשׁ, וְאַנְשֵׁי הַמִּלְחָמָה נִבְהָלוּ׃ (לב) - און די איבערגאנגען זענען פארכאפט געווארן, און די קאמישן ביי די וואסערן האט מען פארברענט מיט פייער, און די מלחמה־לייט זענען פארציטערט געווארן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די לויפערס מעלדן כסדר: דער ערשטער לויפער לויפט מודיע זיין דעם אנפאנג פונעם פריערדיגן פסוק - "חדלו גיבורי בבל להילחם ישבו במצדות"; דערנאך קומט א לויפער אנטקעגן אים מודיע צו זיין דעם צווייטן טייל - "נשתה גבורתם... הציתו משכנותיה"; שפעטער קומט א מגיד זאגן פארן קעניג "כי נלכדה עירו מקצה"; און דאן קומט א מגיד אנטקעגן אים און זאגט "והמעברות נתפשו ואת האגמים שרפו באש ואנשי המלחמה נבהלו".
"והמעברות נתפשו" - די מעברות זענען די ערטער פון די וואסער־איבערגאנגען ביים אריינגאנג אין דער שטאט, און דארט האבן זיי געהאט טורעמס צוריקצוהאלטן דעם פיינט פון אריינקומען. אין פיל ערטער פלעגט מען מאכן א שטח פון א טייך ארום דער שטאט כדי צו פארזיכערן אז די ארמיי זאל נישט קענען אריינדרינגען, און מען האט געהאט בלויז איין ארט פון וואו מען קען יא אריבערגיין, און יענעם ארט פלעגט מען פארשליסן - דאס ווערט אנגערופן מעברות, דער ארט וואו מען גייט אריבער. דער פיינט האט באוויזן איינצונעמען די דאזיגע פלעצער, און דורך דעם איז בבל איבערגעגעבן געווארן אין זיינע הענט.
"ואת האגמים שרפו באש" - וואס שייך צו פארברענען אן אגם מיט פייער? מען דארף וויסן אז בלשון חז"ל און אויך בלשון הכתובים באדייט נישט "אגם" דוקא דאס ארט פונעם וואסער אליין. די גמרא זאגט "היכן פרתך רועה? באגם" - צי פאשעט זי דען אינמיטן וואסער? נאר אפטמאל ווערט אויך דער ברעג פונעם אגם און זיינע ביידע זייטן אנגערופן אגם. און דער גומא פלעגט דארט וואקסן אין די אגמים, דאס הייסט ביי די ברעגן פונעם אגם, און זיי האבן געוואלט אז דער גומא זאל זיי נישט שטערן פון אריינגיין אין שטאט - ווייל אין אן ארט וואו עס איז פאראן אסאך וואסער וואקסט עס זייער הויך - דעריבער האבן זיי אלעס פארברענט, און מיט דעם פארברענען האבן זיי למעשה אויסגעגליכן דעם גאנצן שטח. און אגב, זעען מיר אן ענליכן אויסדרוק ביי "נחל": מיר זענען געוואוינט צו דעפינירן א נחל אלס פליסנדיג וואסער, בעת לויט דער תורה איז א נחל א טאל, דאס ארט וואו דאס וואסער פליסט, און נישט דוקא דאס וואסער אליין; און היינט ווען מען זאגט נחל מיינט מען דאס פליסן פונעם וואסער אליין. אזוי אויך ביים אגם - דאס ארט וואו דער גומא וואקסט, ווי דער לשון "הלכף כאגמון ראשו" וואס איז געזאגט געווארן אויפן גומא. רבינו יונה ווידער ערקלערט אז די אגמים זענען די פעסטונגען, און דער רד"ק ברענגט אז דאס איז מלשון ערבי, וואס אויף אראביש רופט מען פעסטונגען אגם.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל לייגט דער נביא פאר דאס בילד פון דער מלחמה אויף בבל מיט אלע אירע פרטים: דער נס און די וואך, די וועכטער און די לויערער, די מלכים פון מדי און זייערע פחות, די גיבורים פון בבל וואס זיצן פארשפארט אין די פעסטונגען ביז זייער גבורה איז אויסגעוועפט און זיי זענען געווארן ווי פרויען, און די לויפערס וואס ברענגען בשורות פארן מלך בשורה נאך בשורה ביז "נלכדה עירו מקצה". און אינמיטן דעם אלעם שטייט די פרשה פון אמונה: די השגחה וואס מען זעט אינעם רעגן און אין די וואלקנס וואס קומען ארויף דא און לאזן אראפ דארט, די בושה פונעם גאלדשמיד און זיין געץ וואס האט נישט קיין גייסט און קיין כח, און לעומת זה "לא כאלה חלק יעקב כי יוצר הכל הוא". פון דא קומט די הבטחה אז דער קדוש ברוך הוא וועט זיך אפרעכענען מיט בבל פאר אלעס וואס זי האט אפגעטון אין ציון, ער וועט איר אראפקייקלען פון די פעלזן און איר מאכן פאר א פארברענטן בארג און פאר אייביגע וויסטענישן, אז מען וועט פון איר נישט נעמען קיין שטיין פאר א ווינקל און אפילו נישט קיין שטיין פאר יסודות - און דאס אלעס נישט צופעליג, נאר "מחשבות ה'", א געצילטער פלאן וואס וועט צום סוף מקוים ווערן בשלימות.