הקדמה: המשך פֿון דער נבואה אויפֿן מפלה פֿון בבל
קאַפּיטל נ"א אין ירמיהו גייט ווײַטער נאָכן פֿריִערדיקן קאַפּיטל און גיט זיך אָפּ אינגאַנצן מיט דעם חורבן און דעם מפלה פֿון בבל. די נבואה איז געזאָגט געוואָרן אויפֿן דור וואָס איז געווען עתיד צו זען דעם סוף פֿון בלשאצרס מלוכה און דאָס אויפֿשטײַגן פֿון מדי ופרס, אָבער ווי דער שטייגער איז פֿון דברי נביאים - אַ נבואה וואָס איז אויסגעפֿעלט פֿאַר די דורות איז אָנגעשריבן געוואָרן, און מיר וועלן נאָך זען ווײַטער ווי אירע ווערטער קלינגען אָפּ אויך אין אונדזערע טעג.
פסוק א: "לב קמי" - ווער זענען זיי?
כֹּה אָמַר יְהוָה הִנְנִי מֵעִיר עַל־בָּבֶל וְאֶל־יֹשְׁבֵי לֵב קָמָי רוּחַ מַשְׁחִית׃ - אַזוי האָט דער אויבערשטער געזאָגט: אָט וועק איך אויף קעגן בבל און קעגן די באַוואוינער פֿון לֵב קָמָי אַ פֿאַרדערבליכן גײַסט.
וואָס באַטײַט "לב קמי"? רש"י טײַטשט אַז דאָס זענען די כשדים, און די גמרא לערנט אונדז אַז "לב קמי" איז "כשדים" אין א"ת ב"ש. עס איז אינטערעסאַנט אַז דווקא לגבי בבל געפֿינען מיר אַ באַנוץ פֿון א"ת ב"ש, און אַזוי אויך געפֿינען מיר שפּעטער אין קאַפּיטל דעם נאָמען "ששך", וואָס איז "בבל" אין א"ת ב"ש. עס קען זײַן אַז דאָס איז געווען אַן אָנגענומענער שטייגער פֿון רעדן אין יענע צײַטן, און דערפֿאַר זעט מען דאָס דווקא לגבי איר.
ווען מען זוכט דעם פשוטו של מקרא, איז דער וועג זיך צו ווענדן צו די תרגומים - און אַזוי איז דער דרך פֿון רש"י, אַז ווען ער זוכט אַ שטיצע צום פשט ברענגט ער "ותרגומו", "ואונקלוס תירגם", ווײַל דער תרגום גייט בדרך כלל נאָכן פשט פֿון די ווערטער אָן הוספות פֿון מדרשים. אויך דאָ הערט זיך דער ביאור אַז "לב קמי" מיינט "כשדים" ווי אַ מדרש. תרגום יונתן טײַטשט: "הא אנא מייתי על בבל ועל יתבי ארעא כשדאי, עממין קטולין דירם ליבהון" - מערדערישע פֿעלקער וואָס זייער האַרץ איז דערהויבן. לויט דעם איז "לב קמי" אַ לשון פֿון גאווה, מענטשן וואָס זייער האַרץ איז שטאָלץ און הייבט זיך אויף.
"רוּחַ מַשְׁחִית" - דער הקדוש ברוך הוא דערוועקט דעם גײַסט פֿון די מלכים פֿון פרס ומדי, זיי זאָלן קומען ביים סוף פֿון בלשאצרס מלוכה און מחריב זײַן בבל. און דער מלבי"ם דערקלערט דעם חילוק: אַ מאָל קומט אַ מלך כּדי צו נעמען רויב און שלל, און דעמאָלט זענען פֿאַראַן זאַכן וואָס אינטערעסירן אים נישט און ער לאָזט זיי איבער; אָבער ווען דער מלך קומט משחית צו זײַן - פֿאַרטיליקט ער אַלץ. דאָס איז די נבואה וואָס ווערט דאָ געזאָגט: אַ רוח משחית, עס זאָל גאָרנישט איבערבלײַבן.
פסוק ב: "וזרוה" - אַרומרינגלען אָדער צעשפּרייטן
וְשִׁלַּחְתִּי לְבָבֶל זָרִים וְזֵרוּהָ וִיבֹקְקוּ אֶת־אַרְצָהּ כִּי־הָיוּ עָלֶיהָ מִסָּבִיב בְּיוֹם רָעָה׃ - און איך וועל שיקן קעגן בבל פֿרעמדע און זיי וועלן זי צעשפּרייטן (אָדער: אַרומרינגלען), און אויסליידיקן איר לאַנד, ווײַל זיי זענען געווען אַרום איר פֿון אַלע זײַטן אין טאָג פֿון איר בראָך.
"וְשִׁלַּחְתִּי לְבָבֶל זָרִים וְזֵרוּהָ" - לשון נופל על לשון: עס וועלן קומען מענטשן פֿון אַ פֿרעמדן אָרט. דער מלבי"ם דערקלערט אַז "וזרוה" איז פֿונעם וואָרט זֵר (אַ קראַנץ), אַז זיי וועלן זי אַרומרינגלען ווי אַ זר. רש"י טײַטשט "ינפצוה", פֿון לשון זרייה און צעשפּרייטן, ווי דער לשון "כן זורה ורוח מסייעתו". און דאָס איז אויך דער באַגריף "לא זֹרוּ ולא חֻבָּשׁוּ" - וואָס מען פֿלעגט צעשפּרייטן רפואות אויפֿן קלאַפּ, און פֿון דאַנען קומט אויך דאָס וואָרט "מזור" וואָס טײַטשט אַ רפואה. "וִיבֹקְקוּ אֶת־אַרְצָהּ" - זאָגט רש"י: זיי וועלן אויסליידיקן איר לאַנד.
דער סוף פֿונעם פסוק העלפֿט צו צום ביאור פֿונעם מלבי"ם: "כִּי־הָיוּ עָלֶיהָ מִסָּבִיב בְּיוֹם רָעָה". דער רמב"ם שרײַבט אַז ווען מען באַלאַגערט אַ שטאָט טאָר מען זי נישט אַרומרינגלען פֿון אַלע פֿיר זײַטן, נאָר מען דאַרף איבערלאָזן פֿאַרן שונא איין זײַט פֿרײַ צו אַנטלויפֿן. דער טעם דערפֿון: ווען דער שונא זעט אַז ער האָט וואו צו אַנטלויפֿן, שלאָגט ער זיך נישט ביזן לעצטן טראָפּן בלוט; אָבער ווען ער האָט גאָרנישט וואָס צו פֿאַרלירן, שלאָגט ער זיך מיט זײַנע לעצטע כוחות, און אַפֿילו אויב צום סוף וועסטו אים מנצח זײַן - וועט ער אָנמאַכן אַ סך חללים. און מען האָט שוין גערעדט דערוועגן אין אַ באַזונדערן שמועס, אַז דאָס איז נישט קיין כּלל בלויז אין מלחמה נאָר אַ כּלל פֿאַרן גאַנצן לעבן: אויך ווען מען האָט אַ שטרייט מיט יענעם, לאָז אים שטענדיק איבער אַ וועג אַרויס, פֿאַרמאַך נישט דעם מענטש פֿון אַלע זײַטן, ווײַל דאָס קען נאָר ברענגען שאָדן. אָבער דאָ זאָגט דער פּסוק אַז זיי זענען געווען אויף איר פֿון אַלע זײַטן, אָן קיין שום מעגלעכקייט צו אַנטלויפֿן - און דערפֿאַר איז עס אַ "יום רעה", ווײַל אויף אַזאַ אופֿן מוז אומבאַדינגט קומען אויף זיי אַ בראָך.
פסוק ג: "אל ידרוך הדורך קשתו"
אֶל־יִדְרֹךְ הַדֹּרֵךְ קַשְׁתּוֹ וְאֶל־יִתְעַל בְּסִרְיֹנוֹ וְאַל־תַּחְמְלוּ אֶל־בַּחֻרֶיהָ הַחֲרִימוּ כָּל־צְבָאָהּ׃ - צו [דעם אָרט וואָס איך הייס] זאָל דער בויגנשיסער שפּאַנען זײַן בויגן, און אַקעגן דעם וואָס גרויסט זיך אין זײַן פּאַנצער, און שוינט נישט אירע בחורים, פֿאַרניכטעט איר גאַנצן חיל.
רש"י דערקלערט אַז דאָס איז אַ מקרא קצר (אַ פֿאַרקירצטער פּסוק): אַהין וואו איך זאָג, אַהין זאָל דער שיסער שפּאַנען זײַן בויגן. דער מלבי"ם ברענגט אַ גירסא "על ידרוך הדורך קשתו" [אַנשטאָט אל], און אַזוי איז אויך משמע פֿונעם תרגום וואָס האָט איבערגעזעצט "על" [זאָל ער נישט שפּאַנען]. לויט דעם גייט דאָס אויף די בבליים אַליין: ווען דער שׂונא איז געקומען אויף זיי האָבן זיי אַפֿילו נישט צוריקגעקעמפֿט, זיי האָבן נישט געשפּאַנט זייער בויגן און נישט אָנגעטאָן אויף זיך זייער שריון - "סריון" איז דאָס אײַזערנע קלייד וואָס באַשיצט פֿון פֿײַלן.
אָבער לויטן ניקוד וואָס געפֿינט זיך פֿאַר אונדז, און אַזוי ווי רש"י און דער רד"ק טײַטשן, איז דאָס אַ באַפֿעל צום פֿאַרנעמענדיקן שׂונא: דער שיסער זאָל שפּאַנען זײַן בויגן - קעגן וועמען? "אל יתעל בסריונו", קעגן די בבליים וואָס קומען מיט זייערע שילדן זיך צו באַשיצן. רש"י טײַטשט "יתעל" פֿונעם לשון "תעלה", וואָס דאָס מיינט אַ רפואה אין לשון הקודש - עס וועט פֿאַר אים נישט זײַן קיין רפואה, דאָס הייסט קיין שוץ און קיין ישועה, דורך זײַן פּאַנצער, ווײַל זײַן סוף איז פֿאַראורטיילט צו ווערן באַזיגט. דער מלבי"ם און דער רד"ק ערקלערן "יתעל" פֿונעם לשון פֿון דערהויבונג (התעלות): צו די וואָס שטאָלצירן און הייבן זיך אויף מיט זייער פּאַנצער, וואָס פֿילן זיך וויכטיק און זיכער אַז דער פֿײַל וועט זיי נישט טרעפֿן - קעגן זיי זאָלסטו שפּאַנען דײַן בויגן. און דערנאָך: "וְאַל־תַּחְמְלוּ אֶל־בַּחֻרֶיהָ הַחֲרִימוּ כָּל־צְבָאָהּ" - ביז אַהער האָט ער גערעדט פֿון די וואָס קומען מיט געווער, און איצט רעדט ער אויך וועגן די וואָס זענען בכלל נישט באַוואָפֿנט.
פסוק ד: חללים ומדוקרים
וְנָפְלוּ חֲלָלִים בְּאֶרֶץ כַּשְׂדִּים וּמְדֻקָּרִים בְּחוּצוֹתֶיהָ׃ - און עס וועלן פֿאַלן געהרגעטע אין לאַנד פֿון די כשדים, און דורכגעשטאָכענע אין אירע גאַסן.
"חללים" מיינט די טויטע, און "מדוקרים" מיינט דאָס אַרײַנשטעכן אַ שווערד אָדער אַ שפּיז אינעם מענטשנס קערפּער, אַזוי ווי דער לשון "וכל הנמצא ידקר". און אָט זעט מען אַז דער תרגום טײַטשט "ויתרמון קטולין בארעא כשדאי ומטענין בשוקהא". דער תרגום מיינט פֿאַרשטייט זיך געשטאָכענע, אָבער הײַנט באַקומט דאָס וואָרט "מטענין" פֿאַר אונדזערע אויגן נאָך אַ באַדײַט: אויפֿרײַס־מטענים אין די מאַרקן. צי זעען מיר דאָס דען נישט פֿאַר די אויגן - יעדעס טאָג אָדער צוויי רײַסט דאָרט אויף אַן אויטאָ־באָמבע אין באַגדאַד, פֿופֿציק הרוגים, פֿערציק הרוגים, און מע הערט שוין אויף צו שרײַבן וועגן דעם ווײַל דאָס איז שוין נישט קיין "נײַעס". פּונקט אַזוי אינטערעסירט שוין סיריע מער נישט די וועלט, סײַדן עס געשעט דאָרט עפּעס גאָר אויסערגעוויינלעך. די נבואה איז געזאָגט געוואָרן יענעם דור, אָבער אַ נבואה וואָס איז אויסגעפֿעלט פֿאַר די דורות איז פֿאַרשריבן געוואָרן, און זי דריקט אויך אויס די ווירקלעכקייט וואָס מיר זעען הײַנט אין ארץ כשדים: מדוקרים אין אירע גאַסן.
פסוק ה: "כי לא אלמן ישראל"
כִּי לֹא־אַלְמָן יִשְׂרָאֵל וִיהוּדָה מֵאֱלֹהָיו מֵיְהוָה צְבָאוֹת כִּי אַרְצָם מָלְאָה אָשָׁם מִקְּדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל׃ - וואָרום ישׂראל און יהודה זענען נישט געבליבן קיין אַלמנים פֿון זייער גאָט, פֿון ה' צבאות, וואָרום זייער לאַנד [פֿון די כשדים] איז פֿול מיט שולד פֿאַרן הייליקן פֿון ישׂראל.
דאָס איז דער מקור פֿונעם באַקאַנטן אויסדרוק "לא אלמן ישראל". דער רד"ק ערקלערט: ישׂראל איז נישט ווי אַן אַלמנה וואָס איר מאַן איז געשטאָרבן און זי איז פֿאַרלאָזט און קיינער באַשיצט איר נישט. כנסת ישראל ווערט אָנגערופֿן אַ רעיה, און איר מאַן - דער הקדוש ברוך הוא - לעבט און איז קיים אויף אייביק. און אויב ער האָט זי איבערגעלאָזט אין גלות, זאָל מען נישט מיינען אַז זי איז פֿאַראַלמנט געוואָרן פֿון אים, נאָר דער אויבערשטער וועט צוריקקומען און זיי פֿאַרקערעווען און אויפֿזוכן.
דער מלבי"ם ערקלערט דאָ צוויי זאַכן: די ערשטע - ישׂראל איז נישט קיין אַלמן פֿון זײַן גאָט, און דער הקדוש ברוך הוא וועט פֿירן זייער קריג. און די צווייטע - "כִּי אַרְצָם מָלְאָה אָשָׁם מִקְּדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל": ארץ כשדים איז פֿול מיט שולד און זינד פֿון דעם וואָס זיי האָבן פֿאַראורזאַכט צרות פֿאַר קדוש ישראל, און אַלץ וואָס וועט קומען אויף זיי איז בלויז אַ ביסל פֿון דעם וואָס זיי האָבן אונדז שלעכטס געטאָן. "קדוש ישראל" באַציט זיך אויף דער קדושה פֿונעם בית המקדש, און בפֿרט אויף דעם וואָס עס איז געשען יענע נאַכט - "ביה בליליא אתקטיל בלשאצר" - די נאַכט אין וועלכער ער האָט אַרויסגענומען די כלי המקדש. אָט האָט איר אַ לאַנד וואָס איז פֿול מיט שולד פֿונעם בזיון פֿונעם מקדש פֿון די ייִדן.
פסוק ו: "נוסו מתוך בבל"
נֻסוּ מִתּוֹךְ בָּבֶל וּמַלְּטוּ אִישׁ נַפְשׁוֹ אַל־תִּדַּמּוּ בַּעֲוֺנָהּ כִּי עֵת נְקָמָה הִיא לַיהוָה גְּמוּל הוּא מְשַׁלֵּם לָהּ׃ - אַנטלויפֿט פֿון מיטן בבל און ראַטעוועט איטלעכער זײַן לעבן, זאָלט איר נישט אומקומען צוליב אירע זינד, וואָרום אַ צײַט פֿון נקמה איז דאָס פֿאַר ה', אַ פֿאַרגעלטונג באַצאָלט ער איר.
רש"י טייטשט אז די ווענדונג דא איז צו כלל ישראל: נאכדעם וואס בבל איז געשלאגן געווארן, גייטס ארויס פונעם גלות. לעומת זה האלט דער מלבי"ם, און אזוי אויך דער רד"ק, אז די ווענדונג איז צו אנדערע פעלקער און צו סוחרים וואס האבן זיך אויפגעהאלטן אין בבל: אויב איר ווילט נישט אומקומען אינעם עוון פון דער שטאט און אז די רעה זאל אייך אויך אנכאפן - לויפט אנטלויפן פון דארט. "אַל תִּדַּמּוּ" - ווערט נישט פארשניטן אין איר זינד. "כִּי עֵת נְקָמָה הִיא לַה'" פון איין זייט, "גְּמוּל הוּא מְשַׁלֵּם לָהּ" פון דער צווייטער זייט - כגמולם, לויט ווי זיי האבן געטאן און שלעכטס געברענגט, אזוי וועלן זיי באקומען.
פסוק ז: "כּוֹס זָהָב בָּבֶל בְּיַד ה'"
כּוֹס־זָהָב בָּבֶל בְּיַד־יְהוָה מְשַׁכֶּרֶת כָּל־הָאָרֶץ מִיֵּינָהּ שָׁתוּ גוֹיִם עַל־כֵּן יִתְהֹלְלוּ גוֹיִם׃ - א גאלדענער בעכער איז בבל געווען אין דער האנט פונעם אויבערשטן, וואס מאכט שיכור די גאנצע ערד, פון איר וויין האבן פעלקער געטרונקען, דעריבער פירן זיך פעלקער אויף ווי משוגענע.
דער רד"ק ערקלערט אז "זהב" גייט ארויף אויפ'ן וויין, און דאס איז אן אויסדרוק ווי מען איז געוואוינט צו זאגן אויף א געראטענע גוטע זאך "גאלד": ווי אזוי איז די אייזקרעם? גאלד. ווי אזוי איז דער בחור? גאלד. און אזוי טרעפן מיר אויך אז מ'פארגלייכט אויל צו גאלד - "הַמְרִיקִים מֵעֲלֵיהֶם הַזָּהָב", און אפילו א שטארקן ווינט - "מִצָּפוֹן זָהָב יֶאֱתֶה", וואס די כוונה איז אויפ'ן צפונדיקן ווינט. לערנען מיר אז א געשמאקע, משובח'דיגע זאך ווערט פארגליכן צו גאלד. און לויט דעם: דער מלך בבל איז געווען א שליח ביד ה' צו חרוב מאכן די פעלקער, און ער האט ערפילט זיין שליחות, ווי עס שטייט מפורש אין דער נבואה: "קַח אֶת כּוֹס הַיַּיִן הַחֵמָה הַזֹּאת מִיָּדִי וְהִשְׁקִיתָה אֹתוֹ אֶת כָּל הַגּוֹיִם", און דא "מִיֵּינָהּ שָׁתוּ גוֹיִם". "מְשַׁכֶּרֶת כָּל הָאָרֶץ" - אלע פעלקער וואס אויף זיי איז געווען א דין האבן געטרונקען פון דעם כוס, און דער הקדוש ברוך הוא האט זיי אלע אנגעטרונקען דורך בבל. "יִתְהֹלְלוּ גוֹיִם" - מלשון הוללות און נארישקייט, אז זיי זענען געווארן ווי משוגענע; ער האט געציטערט אלע קעניגרייכן.
דער מצודת דוד ערקלערט אנדערש: "כּוֹס זָהָב" באשרייבט נישט די שליחות פון בבל, נאר איר מעמד איידער מ'האט זיך באצאלט פון איר - בבל איז געווען ווי א בעכער ריין און קלאר וויין ווי גאלד, א מעכטיגע אימפעריע וואס קיינער קען איר נישט אנרירן, "מְשַׁכֶּרֶת כָּל הָאָרֶץ", זי האט געהאט די כח צו פארלירן די גוים ווי א שיכור און בטל מאכן אלע מלוכות. און דאס אלעס איז געווען ביז יעצט, ווייל פון יעצט קומט דער הקדוש ברוך הוא זיך אויסרעכענען מיט דעם דאזיגן גאלדענעם בעכער.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס ווארט "זָהָב" גייט נישט ארויף אויפ'ן וויין אזוי ווי דער רד"ק און דער מצודת דוד לערנען, נאר אויפ'ן כוס אליין, און אזוי שטימט אויך לויט'ן דקדוק און פשוט'ן פשט פון די פסוקים: א כוס וואס איז געמאכט פון גאלד. און אינעם תוכן גייט ער אין דעם מהלך פונעם רד"ק: בבל איז ביז יעצט געווען ווי א גאלדענער בעכער, ווייל זי האט אויסגעפירט דעם באפעל פונעם אויבערשטן. פארשטייט זיך אז דאס איז נישט קיין שום לויב פאר זיי, ווייל זיי האבן עס דאך נישט געטאן פון זייער אייגענעם ווילן און נישט כדי מקיים צו זיין דעם רצון ה'; דער הקדוש ברוך הוא האט זיך באנוצט מיט זיי ווי מיט א שטעקן, אזוי ווי עס שטייט: "הוֹי אַשּׁוּר שֵׁבֶט אַפִּי". און אלס שטעקן האבן זיי געארבעט פונקטליך, אויסגעפירט זייער תפקיד, און אנגעשיכור'ט די גאנצע ערד לויט'ן רצון ה' זיך דעמאלט אפצורעכענען פון די אומות.
פסוק ח: "פִּתְאֹם נָפְלָה בָבֶל"
פִּתְאֹם נָפְלָה בָבֶל וַתִּשָּׁבֵר הֵילִילוּ עָלֶיהָ קְחוּ צֳרִי לְמַכְאוֹבָהּ אוּלַי תֵּרָפֵא׃ - פלוצלונג איז בבל געפאלן און צובראכן געווארן, קלאגט און וויינט איבער איר, נעמט באלזאם פאר איר ווייטאג, אפשר וועט זי געהיילט ווערן.
דער מפלה פון בבל איז א פלוצימדיגע. אויב בבל איז א כוס אין דער האנט פונעם אויבערשטן, און דער הקדוש ברוך הוא האלט כביכול דעם כוס - איז דאך אין דעם מאמענט וואס ער לאזט אפ זיין האלטונג, פאלט פלוצלונג דער כוס און צוברעכט זיך. "הֵילִילוּ עָלֶיהָ" איז מלשון יללה און געוויין: ערקלערט דער מלבי"ם אז לכתחילה האבן די פעלקער איר נאך געשעצט און זיך געשיצט אין איר שאטן, און ווען זיי האבן געזען איר מפלה האבן זיי געוויינט און געקלאגט. ווייל דער מפלה פון בבל האט אנגעמאכט א חורבן אויך ביי זיי, ווי א באקאנטע מציאות: ווען א גרויסמאכט פאלט צוזאם, ליידן אלע פעלקער ארום איר שאדנס - זיי זענען אינוועסטירט דארט, זיי ווארטן אויף איר שטיצע און ענליכס. און נישט נאר דאס, נאר "קְחוּ צֳרִי לְמַכְאוֹבָהּ" - זיי פלעגן נעמען צרי, פארשידענע רפואות, כדי אויסצוהיילן בבל, "אוּלַי תֵּרָפֵא", אפשר וועט זי געהיילט ווערן און מיר וועלן ווייטער קענען זיין געשיצט אונטער איר שאטן.
און מ'טאר זיך נישט פארמישן: עס זענען געווען פעלקער וואס האבן שווער געליטן פון בבל - אויף זיי שטייט "יִתְהֹלְלוּ גוֹיִם", אז זיי זענען געווען ווי שיכורים צוליב אירע מלחמות און שאדנס; און דא רעדט מען פון די פעלקער וואס האבן זיך געווארימט אונטער איר שאטן, און זיי זוכן פאר איר רפואות איר ארויסצושלעפן פונעם שווערן מצב וואו זי איז אריינגעפאלן.
פסוק ט: "רִפִּינוּ אֶת בָּבֶל וְלֹא נִרְפָּתָה"
רִפִּאנוּ אֶת־בָּבֶל וְלֹא נִרְפָּתָה עִזְבוּהָ וְנֵלֵךְ אִישׁ לְאַרְצוֹ כִּי־נָגַע אֶל־הַשָּׁמַיִם מִשְׁפָּטָהּ וְנִשָּׂא עַד־שְׁחָקִים׃ - מיר האבן פרובירט צו היילן בבל אבער זי איז נישט געהיילט געווארן, לאזט איר אפ און לאמיר גיין יעדער איינער צו זיין לאנד, ווייל איר משפט גרייכט ביז'ן הימל און דערהויבט זיך ביז די וואלקנס.
נאכדעם וואס די פעלקער האבן געזוכט א רפואה פאר בבל, זאגן זיי איינער צום צווייטן: מיר האבן פרובירט צו זוכן פאר איר רפואות און זי איז נישט געהיילט געווארן, ס'איז נישטא ביי אונז קיין וועג איר צו העלפן. און צוליב דעם פארלאזן איר אויך יענע געהילפן פון בבל, וואס האבן געהאט א תועלת פון איר און האבן געוואלט איר ביישטיין: "עזבוה ונלך איש לארצו" - ס'איז נישטא קיין זין זיך אפצוגעבן מיט איר רפואה.
"כִּי־נָגַע אֶל־הַשָּׁמַיִם מִשְׁפָּטָהּ" - איר מפלה רירט אן ביזן הימל: אויך די מערכות פון די כוכבים ומזלות, וואס זיי זענען געווען בקיאים אין אצטגנינות, ווייזן אויף איר מפלה. "וְנִשָּׂא עַד־שְׁחָקִים" - די שחקים זענען געהויבענער און העכער ווי דער הימל. ווען מען רעדט וועגן די מערכות הכוכבים רעדט מען פון נידריגע השפעות, און ווען מען רעדט וועגן שחקים רעדט מען שוין פון השגחה, פונעם העכערן רוחניות'דיגן כח וואס קומט אראפ און איז משפיע כלפי מטה. דאס הייסט: סיי מצד די מערכה איז נגזר געווארן איר מפלה, און סיי מצד די השגחה עליונה איז נגזר געווארן אראפצווארפן בבל. און אין אזא מצב איז מער נישטא קיין פלאץ זיך אפצוגעבן מיט איר רפואה.
און ס'איז אינטערעסאנט אז די היסטאריע חזר'ט זיך איבער: די קאאליציע וואס האט פרובירט אויפצורעכטן בבל און איר העלפן, האט דערנאך געזען ווי עיראק און אלע פראקציעס דערין שלאגן זיך איבער איינער דעם צווייטן, חרב איש ברעהו, און ס'איז נישטא קיין שום שאנס איינצושטעלן דארט שלום, און זיכער נישט אויף א דעמאקראטישן וועג, ווי די דמיונות פון די אייראפעער און מערב-וועלט מענטשן וואס מיינען אז אויך מיט די אראבער קען מען זיך פירן דעמאקראטיש. זיי פארשטייען נישט אז די אראבער פארשטייען נאר איין זאך: מאכט און כח. יעדער וואס האט פרובירט אנדערש האט געליטן א דורכפאל. מ'האט געקלערט: מיר וועלן נעמען א לאנד אינעם מיטל מזרח, איר פאראויסרוקן, מאכן פון איר א לאנד פון טוריזם וואס וועט אריינברענגען געלט און ס'וועט זיין גוט פאר די איינוואוינער - און פלוצים ווערט קלאר אז זייער קאפ ארבעט גאר אנדערש. א קאפ פון א ישמעאלי איז נישט קיין קאפ פון אן אייראפעער, און מען דארף טוישן דעם גאנג פון טראכטן און פארשטיין אז מיט זיי רעדט מען גאר אויף אן אנדערן אופן. און דאן פארשטייט מען אז ס'איז דא דא א גזירת מרום: "נגע אל השמים משפטה ונשא עד שחקים", "בת בבל השדודה אשרי שישלם לך" - און מיר זעען דאס מקוים ווערן אין אונזערע דורות.
פסוק י: "הוציא ה' את צדקותינו"
הוֹצִיא יְהוָה אֶת־צִדְקֹתֵינוּ בֹּאוּ וּנְסַפְּרָה בְצִיּוֹן אֶת־מַעֲשֵׂה יְהוָה אֱלֹהֵינוּ׃ - דער אויבערשטער האט ארויסגעברענגט אונזערע גערעכטיקייטן, קומט און לאמיר דערציילן אין ציון דאס ווערק פון דעם אויבערשטן אונזער גאט.
כלל ישראל וועט זאגן: אט יעצט האט דער אויבערשטער ארויסגעברענגט צום ליכט אונזער משפט און זיך אנגענומען פאר אונזער קריג. און עס רעדט זיך פון יענעם דור ממש, ווייל די מפלה פון בבל איז דאך געקומען צוזאמען מיט דעם פאל פון בלשאצר. און פארוואס "ונספרה בציון"? ווייל נאכדעם האבן מיר באקומען רשות ארויפצוגיין און בויען בית ה', און די דאזיגע זאך איז געווען דער שטופ צו גיין און בויען דעם בית שני. און זיי זענען געקומען דערציילן אין ציון וויפיל דער אויבערשטער האט געשוינט און זיך מרחם געווען אויף אונז, און געשלאגן בבל מיט א ביטערן קלאפ, און אונז איבערגעגעבן אין די הענט פון דריוש און כורש וואס זענען געווען מלכי חסד כלפי אונז.
פסוק יא: "העיר ה' את רוח מלכי מדי"
הָבֵרוּ הַחִצִּים מִלְאוּ הַשְּׁלָטִים הֵעִיר יְהוָה אֶת־רוּחַ מַלְכֵי מָדַי כִּי־עַל־בָּבֶל מְזִמָּתוֹ לְהַשְׁחִיתָהּ כִּי־נִקְמַת יְהוָה הִיא נִקְמַת הֵיכָלוֹ׃ - שארפט די פיילן, פילט אן די שילדן (אדער פיילן-קעכערס), דער אויבערשטער האט אויפגעוועקט דעם גייסט פון די מלכים פון מדי, ווייל אויף בבל איז זיין מחשבה איר צו פארדארבן, ווייל דאס איז די נקמה פונעם אויבערשטן, די נקמה פאר זיין היכל.
קודם כל לגבי דעם פיסוק: מען דארף לייענען "כי נקמת ה' היא - נקמת היכלו", ווייל דער זקף געפינט זיך אויפן ווארט "היא", און דארט איז דער מקום פונעם אפשטעל.
"הָבֵרוּ הַחִצִּים" - מלשון א חץ ברור (א געשליפענע פייל), אויסצופוצן און אויסצוקלויבן און רייניגן, דאס הייסט צוצוגרייטן די פיילן, און אזוי ווי תרגום יונתן: "שנינו" - שארפט די פיילן. די ווערטער ווערן געזאגט כלפי די שונאים וואס קומען מלחמה האלטן מיט איר. "מִלְאוּ הַשְּׁלָטִים" - וואס זענען די שלטים? רש"י זאגט אז דאס זענען די קעכערס פאר די פיילן (אשפות החיצים); דער רד"ק טייטשט אז דאס זענען די שילדן (מגינים), ווי דער לשון "שלטי הגיבורים" - די שילדן פון די גיבורים וואס זענען גרייט צום קאמף. דער מלבי"ם מאכט א מין פשרה: די שלטים זענען א סארט מגן וצינה וואס עס איז אויך געווען דערין אן ארט אריינצולייגן די פיילן, און אין דעם גופא איז דער חילוק צווישן א מגן און א שלט: א מגן איז געווען אן אן ארט פאר פיילן, און דער שלט איז געווען מיט אן ארט פאר פיילן.
דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער אז "הברו" איז אזוי ווי "העבירו", מלשון אֵבֶר - א פליגל (פעדער), אזוי ווי אינעם פסוק "מי יתן לי אבר כיונה" און "ארוך האבר". די כוונה איז: מען פלעגט צשעפן צום עק פונעם פייל פעדערן פון ביידע זייטן, און דאס איז וואס גיט פארן פייל זיין ברייטע פארעם ביים עק, און דאס האט פארזיכערט אז ער זאל פליען גראד און נישט פארדרייען זיין פליען. דאס הייסט: לייגט אן אבר, א פעדער, אין די פיילן כדי זיי אויסצוגלייכן אין זייער פליען. דער מלבי"ם גייט אינעם זעלבן מהלך פון "אבר כיונה", אבער ער טייטשט עס אנדערש: מען זאגט נישט מען זאל באהעפטן א פליגל צום עק פונעם פייל, נאר מען זאגט פאר די פיילן אליין זיי זאלן אויסשפרייטן א פליגל - הייבט א פליגל און פליט צו די שלטים, צו די קעכערס פון די פיילן און זייערע ערטער וואו מען לייגט זיי. אלס א משל צו פארשנעלערן די הכנה צום קריג, ווענדט זיך דער נביא צו די פיילן: פליט אריין אין די מלחמה-כלים און פילט אן די קעכערס לקראת די מערכה.
"הֵעִיר יְהוָה אֶת־רוּחַ מַלְכֵי מָדַי" - דער אויבערשטער האט אריינגעלייגט אין זייער הארץ אן התעוררות ארויסצוגיין קעגן בבל. און פארוואס? "כי על בבל מזימתו להשחיתה" - וויבאלד דער אויבערשטער האט א מחשבה צו פארדארבן בבל, דעריבער האט ער אויפגעוועקט זייער גייסט. און אין דעם חורבן זענען פאראן צוויי ענינים: "נקמת ה'" און "נקמת היכלו". ס'איז דא געווען א בזיון און א חילול השם אין דעם וואס זיי האבן געטאן פאר כלל ישראל, און ס'איז דא אויך געווען דער חורבן פונעם היכל. ווען דער אויבערשטער לאזט די גוים באנקענען און פייניגן די אידן ווערט זיין נאמען פארשועכט און פארחלל'ט, און ווען ער פירט דעם משפט אויף די גוים ווערט זיין נאמען געהייליגט - און יעצט נעמט דער אויבערשטער זיין נקמה, און די דאזיגע נקמה איז די נקמת היכלו.
ווי אַזוי ממש איז געווען "העיר ה' את רוחם"?
דער מלבי"ם ברענגט דאָ אַ וואונדערבאַרע זאַך אין אַ מאמר מוסגר. עס איז דאָך באַקאַנט ווי דניאל האָט געטייטשט פאַר בלשאצר די שריפט וואָס איז ערשינען אויפ'ן וואַנט - "מנא מנא תקל ופרסין" - אַז דער אויבערשטער האָט געציילט דיין מלוכה און זי צעטיילט. זאָגט דער מלבי"ם: עס איז זייער מעגלעך אַז די זאַך איז דערגאַנגען צו די אויערן פון די מלכי מדי, און אין רעזולטאַט פון דעם זענען זיי אויפגעשטאַנען און אַרויסגעגאַנגען אײַנצונעמען בבל. וואָרום עס שטייט דאָך "ביה בליליא אתקטיל בלשאצר" - אין יענער נאַכט ממש איז ער געהרגעט געוואָרן, וואָס דאָס איז אַ סימן אַז זיי האָבן דאָרט געהאַט עמיצן וואָס איז געווען אָנוועזנד ביים משתה און האָט זיך געאײַלט זיי צו לאָזן וויסן.
און לויט דעם זענען מיר מרוויח צוויי זאַכן. ערשטנס, אַ ביאור אין "העיר ה' את רוח מלכי מדי": דאָס איז נישט בלויז אַז הקדוש ברוך הוא האָט כפשוטו "אַרײַנגעלייגט אין זייער האַרצן", נאָר ער האָט געמאַכט אַן אות און מופת אויפ'ן וואַנט כדי זיי אויפצומונטערן. צווייטנס, ווערט פאַרענטפערט די קשיא, וואָס פאַר אַ טעם איז געווען אין דער כתיבה אויפ'ן וואַנט - בלשאצר איז דאָך אין יענער נאַכט געהרגעט געוואָרן, און וואָס האָט אים געהאָלפן די דאָזיקע ידיעה? עס איז אמת אַז עס זענען פאַראַן פילע מקורות (און הרב עובדיה האָט געשריבן דערויף אַ מאמר וואָס ווײַזט אויף פון עטליכע און פילע מקומות) אַז הקדוש ברוך הוא האָט אַן עניין אַז דער גוי זאָל מודה זיין אין ג-ט אַפילו אַ רגע פאַר זײַן טויט: די מצרים וואָס האָבן זיך געטרונקען אין ים סוף האָבן געוואוסט אַ רגע פאַר'ן טרינקען זיך אַז דאָס איז מאת ה', און פונקט אַזוי יענער שליש וואָס האָט צוגעזען מיט די אויגן אַ רגע פאַר זײַן טויט, און נאָך פיל ביישפּילן - אַז עס איז דאָ אַ חשיבות אַז דער מענטש זאָל צוקומען צו אַן השגה אַפילו אַ רגע פאַר זײַן מיתה. אָבער לויט'ן מלבי"ם איז די זאַך נאָך פיל וואונדערבאַרער: די ידיעה איז אין עיקר נישט געווען געצילט פאַר בלשאצר, נאָר אויפצווועקן דעם גייסט פון די מלכי מדי, וועלכע האָבן געהערט פונעם דאָזיקן נס און וואונדער פון דער שריפט וואָס איז אָנגעשריבן געוואָרן אויפ'ן וואַנט דורך אַ הימלישער האַנט, און האָבן פאַרשטאַנען אַז דאָס איז אַן אָנווייזונג פאַר זיי אויפצושטיין און אײַנצונעמען בבל. און דאָס איז "העיר ה' את רוח מלכי מדי".
לסיכום:
אין די ערשטע פסוקים פון קאַפּיטל נ"א באַשרײַבט ירמיהו די פאָלקאָמענע מפלה פון בבל: אַ "רוח משחית" וואָס לאָזט נישט איבער קיין שום איבערבלײַב, אַ שונא וואָס אַרומרינגלט איר פון אַלע זײַטן אָן קיין שום וועג אַנטלאָפן צו ווערן, און גיבורים וואָס שפּאַנען נישט דעם בויגן און ווערן נישט געראַטעוועט דורך זייערע שריונות. לעומת זה טרייסטן זיך כלל ישראל: "לא אלמן ישראל" - דער מאַן פון כנסת ישראל לעבט און עקזיסטירט און וועט זיך אָננעמען פאַר איר קריג, און דאָס לאַנד כשדים איז פול מיט שולד פון דעם וואָס זיי האָבן געפּלאָגט דעם קדוש ישראל און פאַראַכט די כלי מקדשו. בבל וואָס איז געווען אַ "כוס זהב ביד ה'", אַ שטעקן און חרון אף פון הקדוש ברוך הוא אָנצוטרינקען די פעלקער, פאַלט פּלוצים אַרויס פון דער האַנט און צוברעכט זיך; די פעלקער וואָס האָבן זיך געשוצט אין איר שאָטן קלאָגן און זוכן פאַר איר אַ רפואה, און צום סוף זענען זיי מודה: "ריפינו את בבל ולא נרפתה", ווײַל עס איז שוין אויף איר פאַרזיגלט געוואָרן מן השמים און מן השחקים. און דעמאָלט זאָגן ישראל: "הוציא ה' את צדקותינו, בואו ונספרה בציון" - ווײַל פון איר מפלה איז געוואַקסן די רשות אַרויפצוגיין און בויען דעם בית שני. און צום שלוס האָבן מיר געלערנט פונעם מלבי"ם ווי אַזוי ממש איז געווען "העיר ה' את רוח מלכי מדי": יענע וואונדערלעכע שריפט אויפ'ן וואַנט פונעם פּאַלאַץ פון בלשאצר, וואָס דניאל האָט פאַרענטפערט און געטייטשט, איז דערגאַנגען צו זייערע אויערן און האָט זיי געטריבן אַרויסצוגיין און חרוב מאַכן בבל - נקמת ה' ונקמת היכלו.