הקדמה
קאפיטל נ אין ירמיהו איז די גרויסע חורבן-נבואה אויף בבל. אין דעם חלק פֿאַר אונדז גייט דער נביא איבער צו שילדערן די איכות פֿונעם כיבוש: ווי אַזוי די שונאים וועלן זיך אויסשטעלן אַרום בבל, ווי אַזוי אירע מויערן וועלן פֿאַלן, און פֿאַרוואָס ס'קומט איר דאָס אַלץ - סיי אַלס נקמת ה' פֿאַרן חורבן בית המקדש, און סיי מידה כנגד מידה פֿאַר וואָס זי האָט אָפּגעטאָן צו די אַנדערע פֿעלקער. לעבן דעם זענען אינעם קאַפּיטל איינגעפֿלאָכטן נחמה-נבואות: די צוריקקער פֿון כּלל ישראל צו זיין רו-אָרט, די סליחת העוונות, און די גאולה פֿון די אונטערדריקטע דורך "גואלם חזק".
אל תחמלו אל חץ - דער פֿײַל וואָס קאָסט אַן הון רב
עִרְכוּ עַל־בָּבֶל סָבִיב כׇּל־דֹּרְכֵי קֶשֶׁת, יְדוּ אֵלֶיהָ אַל־תַּחְמְלוּ אֶל־חֵץ, כִּי לַיהֹוָה חָטָאָה׃ (יד) - שטעלט אויס אַ מלחמה אַרום בבל פֿון אַלע זײַטן, אַלע וואָס שפּאַנען דעם בויגן; שיסט (וואַרפֿט) אויף איר, שוינט נישט קיין פֿײַל, וואָרום זי האָט געזינדיקט צום אייבערשטן.
"ערכו על בבל סביב" - שטעלט אויס מלחמה אויף בבל פֿון אַלע אירע זײַטן. "כל דורכי קשת ידו אליה" - "ידו" איז מלשון וואַרפֿן, ווי "לידות את קרנות הגוים": וואַרפֿט אויף איר די פֿײַלן און די שטיינער. "אל תחמלו אל חץ" - דאָס הייסט אויף אַ פֿײַל: שוינט נישט די פֿײַלן און זאָגט נישט טאָמער וועלן מיר שיסן און קיינעם נישט טרעפֿן, און מיר וועלן זיי פֿאַרדאַרבן אומזיסט. זאָרגט זיך נישט, וואָרום יעדער פֿײַל וואָס איר וועט שליידערן וועט טרעפֿן און טייטן, ווײַל "לה' חטאה".
די זאַך האָט אויסגעזען פֿרעמד אין דער צײַט ווען ס'איז אָנגעשריבן געוואָרן: ווער שוינט דען אַ פֿײַל? אַ שטיקל האָלץ שפּיציק צוגעשפּיצט ביים עק. אָבער הײַנט, ווען אַ מענטש פֿאַרשטייט אַז יעדער "פֿײַל" וואָס מ'שיסט קען קאָסטן אַ האַלבן מיליאָן דאָלאַר - אַ מיסיל וואָס זײַן פּרײַז איז הונדערטער טויזנטער דאָלאַרן, און זײַן ברענשטאָף אַליין קאָסט אַ באַדײַטנדיקע סומע - פֿאַרשטייט מען אַז איידער מ'שיסט טראַכט מען איבער עטלעכע מאָל צי מ'זאָל אים נוצן. פֿײַלן קען מען שיסן פֿרײַ, אָבער יעדער שאָס קאָסט אַן הון רב. דערפֿאַר איז טאַקע דאָ אַ פּלאַץ צו שוינען די פֿײַלן, און אויף דעם זאָגט דער פּסוק: שוינט נישט, זאָרגט נישט טאָמער שיסט איר אומזיסט. וויבאַלד "לה' חטאה", וועט דער פֿײַל זיי זיכער דערגרייכן און טרעפֿן אין זיי. דער פֿײַל דאָ איז אַ "חץ משכיל" וואָס וועט אנקומען צו זײַן ציל און זײַן באַשטימונג, און מען דאַרף אים נישט שוינען אַפֿילו אויב ער איז זייער טײַער.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָ הויבט זיך אָן די שילדערונג פֿון דער איכות פֿונעם כיבוש: "ערכו על בבל סביב" - דער כיבוש וועט זײַן דורך דעם וואָס זיי וועלן אַרומרינגלען בבל ווי אַ רינג. און אינעם באַטײַט פֿון "ידו אליה" האָט ער אַ חידוש: דער וואָס שיסט מיט אַ בויגן ווערט נישט אָנגערופֿן "ידו", ווײַל דאָס שיסן ווערט דאָך בפועל געטאָן דורכן שטריקל פֿונעם בויגן; "לידות" זאָגט מען נאָר אויף איינעם וואָס וואַרפֿט אַ שטיין מיט דער האַנט. אויב אַזוי רעדט דער פּסוק בדרך הפלגה: אַפֿילו די בויגנשפּאַנער, אַפֿילו אויב זיי וועלן כאַפּן דעם פֿײַל מיט דער האַנט און אים וואַרפֿן אָן אַ כלי משחית - אויך דאַן וועלן זיי צילן און טרעפֿן און טייטן. ביז אַזאַ מאָס איז בבל איבערגעגעבן געוואָרן אין די הענט פֿון אירע שונאים. און פֿון דאַנען איז ווידער דאָ אַ פּלאַץ מורא צו האָבן "טאָמער וועט דער פֿײַל וואָס איך וואַרף מיט דער האַנט נישט טרעפֿן, און לאָמיר אים שוינען", און אויף דעם קומט די הבטחה: שוינט נישט, ווײַל זי האָט געזינדיקט צום אייבערשטן.
נתנה ידה ונפלו אושיותיה
הָרִיעוּ עָלֶיהָ סָבִיב נָתְנָה יָדָהּ, נָפְלוּ אׇשְׁיוֹתֶיהָ נֶהֶרְסוּ חוֹמוֹתֶיהָ, כִּי נִקְמַת יְהֹוָה הִיא הִנָּקְמוּ בָהּ, כַּאֲשֶׁר עָשְׂתָה עֲשׂוּ־לָהּ׃ (טו) - בלאָזט טרומייטן (שרײַט אויס דעם קול פֿון קריג) אויף איר פֿון אַרום, זי האָט געגעבן איר האַנט (זיך אונטערגעגעבן), אירע יסודות זענען געפֿאַלן, אירע מויערן זענען חרובֿ געוואָרן; וואָרום דאָס איז די נקמה פֿונעם אייבערשטן, נעמט נקמה אין איר, אַזוי ווי זי האָט געטאָן טוט צו איר.
"נתנה ידה" - רש"י טײַטשט ווי אַ מענטש וואָס האָט מער נישט קיין כּוח, און ער שטרעקט אויס זײַן האַנט אַז ווער ס'קען אים שוינען און רחמנות האָבן אויף אים זאָל רחמנות האָבן. אַזוי טײַטשט אויך רש"י אויפֿן פּסוק "מצרים נתנו יד אשור לשבוע לחם": מיר האָבן אויסגעשטרעקט אַ האַנט צו מצרים זיי זאָלן אונדז העלפֿן און אונדז אַרויסנעמען פֿון דער ענגשאַפֿט. לויט דעם איז בבל ווי איינער וואָס שטרעקט אויס אַ האַנט און בעט: ראַטעוועט מיך, ציט מיך אַרויס.
"אושיותיה" - די יסודות, די שטאַרקייט פֿון די יסודות. און אין לשון המשנה "חופרין לאושין", אַז מען גראָבט אין דער ערד צוליב די יסודות. אויך דער אויסדרוק וואָס מיר נוצן הײַנט, "מתאושש", קומט פֿונעם וואָרט אושיות - ער שטאַרקט זיך אין זײַנע יסודות.
דער רד"ק ערקלערט "הריעו עליה סביב" - זיי צו דערשרעקן און פֿאַרטומלען, אַזוי ווי מען האָט געטאָן אין יריחו. און לויט זײַן שיטה איז "נתנה ידה" נישט קיין בעטן רחמים, נאָר דאָס איבערגעבן זיך צו די שונאים, ווײַל זי קען מער נישט שטיין קעגן זיי, אַזוי ווי מען זאָגט הײַנט "זי האָט אויפֿגעהויבן די הענט" - זי האָט זיך אונטערגעגעבן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער ענין פונעם בלאזן איז צו מעלדן און צייכענען אז די מויער איז איינגענומען געווארן. ווארום דער גאנצער קאמף איז דאך אויף דער מויער, און וויבאלד די מויער איז איינגענומען, איז שוין די שטאט אינגאנצן אין זייערע הענט. דעריבער: הריעו סביב - א סימן אז די מויער איז געפאלן; "נתנה ידה" - זי האט שוין אויפגעהערט צו קעמפן; "נפלו אושיותיה" - נישט בלויז די מויער, נאר אפילו אירע יסודות. און דעמאלט זאלט איר וויסן אז איר נעמט די נקמה פון ה': צום ערשט, אויף דעם וואס זי האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש און מחלל געווען דערמיט דעם שם ה'. און צווייטנס, "כאשר עשתה עשו לה" - בבל האט דאך חרוב געמאכט די מויערן פון ירושלים, און אויסער דעם וואס זי האט געפייניקט אונז, האט זי אויך געפייניקט פילע אנדערע פעלקער. נבוכדנצר איז אריבערגעגאנגען אויף פילע פעלקער און זיי פארטריבן פון איין ארט צום צווייטן: ער האט אהערגעברענגט מעוים, מכותה, מספרווים, מנהר גוזן, מחלח, מחבור, און פון ארץ ישראל האט ער פארטריבן צו יענע ערטער. קומט אויס אז עס איז דא דא א טאפלטע נקמה - סיי פאר אונז און סיי פאר די איבעריגע פעלקער.
כרתו זורע מבבל
כִּרְתוּ זוֹרֵעַ מִבָּבֶל וְתֹפֵשׂ מַגָּל בְּעֵת קָצִיר, מִפְּנֵי חֶרֶב הַיּוֹנָה אִישׁ אֶל־עַמּוֹ יִפְנוּ וְאִישׁ לְאַרְצוֹ יָנֻסוּ׃ (טז) - שניידט אפ דעם זייער פון בבל און דעם וואס האלט א סיקל אין דער צייט פונעם שניט, צוליב דער שווערד פונעם פיינט וועלן זיי זיך ווענדן איטלעכער צו זיין פאלק, און יעדער איינער וועט אנטלויפן צו זיין לאנד.
נאכדעם וואס זי וועט ווערן א שממה - וועט קיין מענטש דארט נישט זייען און קיין מענטש וועט דארט נישט שניידן, ווייל א פארוויסט ארט דארף נישט קיין זייער און דארף נישט קיין שניידער. און יונתן בן עוזיאל, ווי דער רד"ק ברענגט אים, טייטשט דאס אלס א משל: "כרתו זורע" - פארשניידט דעם קעניג פון בבל, און "תופש מגל" - כאפט א שווערד אין דער צייט פון שלאכט און טויט. לויט דעם איז "תופש מגל" אן אויסדרוק פארן האלטן א שווערד, און "זורע" איז א כינוי פארן קעניג.
"חרב היונה" - אן אויסדרוק וואס מיר האבן שוין געזען. טייל ערקלערן דאס מלשון אונאה, ווי "והאכלתי את מוניך", "לא תונו איש את עמיתו" - די שווערד וואס טוט באעוולהען און פייניקן. און תרגום יונתן האט ערקלערט "חרב השונא שהיא כחמרא מרוויה" - ווי איינער וואס טרינקט וויין, מלשון "יינה": אזוי ווי א שיכור זוכט תמיד צו טרינקען וויין, אזוי זוכט די שווערד פונעם שונא שטענדיג צו פארגעסן בלוט. "איש אל עמו יפנו" - וויבאלד עס זענען געווען אין בבל גולים פון פילע פעלקער, וועט יעדער איינער זיך ווענדן צו זיין פאלק און ארויסגיין פון גלות.
דער מלבי"ם איז מדגיש: "כרתו זורע מבבל" - לאזט דארט נישט איבער אפילו א ביסל פאלק. ווייל ווען מ'האט דא חרוב געמאכט די איינוואוינער פונעם לאנד האט מען איבערגעלאזט א ביסל "לכורמים וליוגבים", און דער טעם איז פשוט: אויב מען וועט אלעמען פארטיליגן, ווען מען וועט וועלן ברענגען אהער אן אנדער פאלק, וועט מען זען אז אלע וויינגערטנער און פעלדער זענען באוואקסן מיט דערנער און אלעס איז חרוב. דעריבער האט מען איבערגעלאזט פון דלת העם מענטשן וואס זאלן ווייטער באארבעטן און היטן די פעלדער און וויינגערטנער. אבער אויף בבל ווערט געזאגט: לאזט דארט נישט איבער קיין כורמים און יוגבים, און אפילו א האלטער פון א סיקל אין דער צייט פונעם שניט זאל זיך דארט נישט געפינען - אפילו דאס וואס מען האט שוין געזייט וועט נישט זיין ווער עס זאל שניידן. ביז איצט זענען די פרעמדע פעלקער וואס זענען געווען פארטריבן קיין בבל געווען די פויערן, כורמים און יוגבים, און יעצט, אזוי ווי "איש אל עמו יפנו" - נאך דער מפלה פון בבל וועלן אלע געפאנגענע וואס זענען אין איר, און צווישן זיי כלל ישראל וואס נבוכדנצר האט פארטריבן, צוריקקערן צו זייער פאלק - ממילא וועט נישט בלייבן קיין זייער און קיין שניידער. זיי האבן געטאן די שווערע ארבעט, און אז זיי וועלן גיין צו זייער לאנד וועט קיינער נישט בלייבן.
שה פזורה ישראל - צווישן דעם וואס עסט דאס פלייש ביז דעם וואס צעברעכט די ביינער
שֶׂה פְזוּרָה יִשְׂרָאֵל אֲרָיוֹת הִדִּיחוּ, הָרִאשׁוֹן אֲכָלוֹ מֶלֶךְ אַשּׁוּר, וְזֶה הָאַחֲרוֹן עִצְּמוֹ נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל׃ (יז) - ישראל איז ווי א צעשפרייט שעפסעלע וואס לייבן האבן פארשטויסן, דער ערשטער וואס האט אים אויפגעגעסן איז מלך אשור, און דער דאזיגער לעצטער האט צעבראכן זיינע ביינער, נבוכדראצר מלך בבל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער סדר פונעם פסוק איז: לייבן האבן פארשטויסן און צעשפרייט דאס שעפסעלע, און ישראל זענען יעצט א "שה פזורה" אין גלות. דער ערשטער לייב "אכלו" - האט אויפגעגעסן דאס פלייש, דאס איז מלך אשור. און דער לעצטער לייב "עצמו" - האט צעבראכן און צעקלאפט זיינע ביינער, און דאס איז נבוכדראצר מלך בבל. קומט אויס אז אונזער ליידן איז אריבערגעגאנגען פונעם ערשטן קעניג צום צווייטן: דער ערשטער האט אויפגעגעסן דאס פלייש, און דער צווייטער צעברעכט די ביינער.
לָכֵן כֹּה־אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, הִנְנִי פֹקֵד אֶל־מֶלֶךְ בָּבֶל וְאֶל־אַרְצוֹ, כַּאֲשֶׁר פָּקַדְתִּי אֶל־מֶלֶךְ אַשּׁוּר׃ (יח) - דעריבער, אזוי האט געזאגט ה' צבאות דער גאט פון ישראל: אט רעכן איך זיך מיט דעם קעניג פון בבל און מיט זיין לאנד, אזוי ווי איך האב זיך גערעכנט מיטן קעניג פון אשור.
אזוי ווי איך האב זיך אומגעקוקט און גערעכנט מיטן קעניג פון אשור, אזוי וועל איך זיך רעכענען מיטן קעניג פון בבל.
ושובבתי את ישראל אל נווהו - קץ מגולה
וְשֹׁבַבְתִּי אֶת־יִשְׂרָאֵל אֶל־נָוֵהוּ, וְרָעָה הַכַּרְמֶל וְהַבָּשָׁן, וּבְהַר אֶפְרַיִם וְהַגִּלְעָד תִּשְׂבַּע נַפְשׁוֹ׃ (יט) - און איך וועל צוריקקערן ישראל צו זיין רו-פלאץ, און ער וועט פאשען אין כרמל און אין בשן, און אויפן בארג אפרים און אין גלעד וועט זיין זעל זאט ווערן.
"ושובבתי" - איך וועל צוריקקערן דאס שעפעלע, דאס איז כלל ישראל, צו זיין רו-פלאץ, און א "נווה" איז א פלאץ וואו שאף פאשען, אזוי ווי דער פסוק פארגלייכט זיי צו א שעפעלע. ישראל וועט צוריקקערן קיין ארץ ישראל, און זיי וועלן פאשען אין כרמל און אין בשן, פעטע פאשע-ערטער אין ארץ ישראל, און אויפן בארג אפרים און אין גלעד "תשבע נפשו" - כדי שביעה, גענוג און איבערגענוג. דער מצודת דוד ערקלערט אז די רייד גייען אויף ימות המשיח, אז עס וועט נאך קומען א צייט ווען איך וועל אים צוריקקערן צו זיין נווה און ער וועט פאשען אין די פאשעס פון כרמל און בשן.
און דאס זענען זאכן וואס זענען שוין פארווירקלעכט געווארן פאר אונזערע אויגן. עס שטייט דאך "ואתם הרי ישראל ענפכם תתנו ופריכם תשאו לעמי ישראל כי קרבו לבוא", און חז"ל האבן געזאגט: אין לך קץ מגולה מזה, עס איז נישטא קיין מער אנטפלעקטער קץ ווי דאס. עס איז דא א הבטחה אז דאס לאנד וועט זיין וויסט - "ושממו עליה אויביכם היושבים בה" - און די דאזיגע נבואה האט זיך מקוים געווען צוויי טויזנט יאר. קיינמאל האט קיין שום אומה נישט מצליח געווען צו באזעצן דא ארץ ישראל, וויפיל זיי האבן געוואלט, געשטרעבט און געקעמפט, און ביז היינט קעמפן די פאלעסטינער דערויף. וואו זענט איר געווען ביז מיר זענען געקומען? פארוואס האט איר נישט אויפגעבליט די שממה, נישט באזעצט דעם שרון, נישט געפלאנצט קיין פערדסים, נישט אויסגעטריקנט די זומפן? דער ענטפער איז פשוט: עס איז דא אן אלטע קללה, אז ארץ ישראל זאל זיין א שממה. אבער ווען כלל ישראל קומט נענטער און דער קץ דערנענטערט זיך, זאגט די גמרא אז עס איז נישטא קיין מער אנטפלעקטער קץ ווי דאס - ווען די הרי ישראל הייבן אן געבן זייער צווייג און זייער פרוכט, איז עס א סימן אז דער קץ איז נאנט. כאטש מיר זענען נאך בלויז אין א טייל פונעם מהלך, ווייל ליידער איז דער רוב פון כלל ישראל אין גלות, אבער דעם מהלך אליין זעען מיר ווי ער ווערט נתהוה: דער כרמל, דער בשן, הר אפרים און דער גלעד ווערן פאשע-ערטער - בליענדיגע ערטער וואו מען קען באזעצן מענטשן.
עוון ישראל וחטאת יהודה - צווישן עיוות השכל און תאווה
בַּיָּמִים הָהֵם וּבָעֵת הַהִיא נְאֻם־יְהֹוָה, יְבֻקַּשׁ אֶת־עֲוֺן יִשְׂרָאֵל וְאֵינֶנּוּ, וְאֶת־חַטֹּאת יְהוּדָה וְלֹא תִמָּצֶאינָה, כִּי אֶסְלַח לַאֲשֶׁר אַשְׁאִיר׃ (כ) - אין יענע טעג און אין יענער צייט, זאגט דער אייבערשטער, וועט מען זוכן די זינד פון ישראל און עס וועט נישט זיין, און די זינד פון יהודה און מען וועט זיי נישט געפינען, ווייל איך וועל מוחל זיין פאר די וואס איך וועל איבערלאזן.
מען האט שוין מסביר געווען דעם חילוק צווישן "בימים" און "בעת": "בימים" רעדט פונעם פעריאד באופן כללי, און "בעת" פונעם פינקטלעכן זמן.
"עוון ישראל" - דאס זענען די עשרת השבטים, וואס האבן געדינט עבודה זרה, און דאס ווערט אנגערופן א עוון. און וואס איז דער חילוק צווישן א עוון און א חטא? אויסער דעם אנגענומענעם פירוש אז א עוון איז במזיד און א חטא איז בשגגה, האט דער מלבי"ם אן אייגענעם מהלך: א עוון איז תמיד א עיוות השכל, און א חטא קומט פון תאווה. און די זאכן שטימען איינס מיטן צווייטן, ווייל א עיוות השכל איז במזיד, און תאווה ווערט נישט פאררעכנט ווי קיין מזיד - ער קומט נישט להכעיס זיין באשעפער נאר ווערט פארשלעפט נאך זיין תאווה.
ווען א מענטש זינדיגט און ווייסט אז ער זינדיגט און עס טוט אים וויי דערויף, הייסט ער א חוטא, און דאס איז נאך א נידעריגע מדרגה פון א חטא. "פארוואס טוסטו דאס?" - זיין יצר הרע באהערשט אים. דאס איז נישט קיין תירוץ, אבער עס זענען פארגרינגערטע אומשטענדן. ווען ווערט דער מצב ערגער? ווען דער מענטש געפינט הצדקות פאר זיינע מעשים. דעמאלט ווערט דער חטא פון אן אויסערלעכער זאך צו אן אינעווייניגסטער זאך מיט וואס ער אידענטיפיצירט זיך. לכתחילה רייכערט ער שבת און זאגט: איך בין נישט ביכולת, איך קען נישט, און פארציילט מעשיות. נאך א שטיק צייט ווערט אים שוין שווער אויפן געוויסן, זאגט ער: אמאל האט מען געדארפט ארויסנעמען פייער מיט צוויי שטיינער, ס'איז געווען שווער און קאמפליצירט, היינט מיט א לייטער דרוקט מען און עס איז דא פייער, און אויב משה רבינו וואלט געזען די היינטיגע לייטערס וואלט ער זיכער עפעס געטוישט. דער מענטש איז אנגעקומען צו א עיוות השכל. כל זמן דו זאגסט "איך פאל דורך, מיין יצר גובר אויף מיר" - ביסטו אין א חטא, און עס איז דא א שאנס אז דו וועסט מתקן זיין. אבער ווער ס'איז אנגעקומען צו א עיוות השכל איז זייער שווער מתקן צו זיין, ווייל ער האט שוין סיבות, טעמים און א לאגיק.
דאס איז אויך דער חילוק וואס מען האט שוין אמאל באהאנדלט באריכות, צווישן די ווייטע פון מצוות וואס זענען געקומען פון אייראפע ביז די ווייטע פון בני עדות המזרח. ביי די ערשטע, ככלל, אלעס וואס זיי טוען ווערט געטאן מיט אן אידעאלאגיע. פון איין זייט, ווען עס רעדט זיך פון א תורה'דיגן ענין איז דאס וואונדערבאר - מען האט אן אידעאלאגיע און מען גייט דערמיט ביזן סוף. אבער ווען זיי האבן אפגענייגט פונעם וועג און זענען אנגעקומען צו השכלה, האבן זיי אויפגעבויט אן אידעאלאגיע אויך דערפאר, און דאס זענען די היינטיגע לינקע וואס מען האט גארנישט מיט זיי צו רעדן, ווייל דאס איז שוין א משנה סדורה פאר חטאים און עוונות - אן עיוות השכל. לעומת זאת, בני עדות המזרח האבן געטאן די זאכן מתוך תמימות און מתוך קרבת ה', און אפילו ווען איינער האט זיך פארדארבן און דערווייטערט און פארט שבת און טוט אנדערע שווערע עבירות - איז דאס נישט מיט קיין אידעאלאגיע. דאס הייסט א חטא, ווייל זיין שכל זאגט נישט אז אזוי דארף מען טון, נאר ער ווערט פארשלעפט און נאכגעשלעפט און זיינע תאוות זענען גובר אויף אים. דערפאר איז פיל גרינגער אים צוריקצוברענגען: ער האט נאך נישט אויפגעבויט קיין אידעאלאגיע ארום זיין טעות.
דערפאר: "יבוקש את עוון ישראל ואיננו" - די עשרת השבטים וואס האבן געדינט עבודה זרה, וואס דאס איז אן אידעאלאגיע, אן עיוות השכל און כפירה, און דאס וועט שוין מער נישט זיין, ווייל דער יצר הרע פון עבודה זרה וועט בטל ווערן. "ואת חטאת יהודה ולא תמצאנה" - יהודה און בנימין האבן נישט געלייקנט אינעם באשעפער, נאר זיי האבן געהאט חטאים מצד תאווה, מצד זנות און ענליכעס. די וועלן טאקע זיין במציאות, אבער "לא תמצאנה, כי אסלח לאשר אשאיר" - איך וועל זיי מוחל זיין זייערע חטאים, און דורך דעם וועט מען זיי נישט געפינען.
פתחו מאבוסיה - די רויב איז מסודר און גרייט
בֹּאוּ־לָהּ מִקֵּץ פִּתְחוּ מַאֲבֻסֶיהָ, סׇלּוּהָ כְמוֹ־עֲרֵמִים וְהַחֲרִימוּהָ, אַל־תְּהִי־לָהּ שְׁאֵרִית׃ (כו) - קומט אויף איר פונעם עק, עפנט אירע שפייכלערס, טרעט איר אויף ווי הויפנס און פארניכטעט זי, עס זאל איר נישט בלייבן קיין שריד ופליט.
איר דארפט בלויז עפענען די שפייכלערס (מאבוסיה), יענע ערטער וואו מען פעט אויס די אקסן, און איר קומט בלויז צונויפנעמען די רויב (שלל). מען דארף שוין מער נישט קעמפן - די שלל ליגט שוין גרייט. "סלוה כמו ערמים" - אז זיי האבן אויפגעשאטן און אויפגעהויבן די תבואה אין די שפייכלערס ווי גרויסע קופעס (ערמות). די תבואה ליגט אמאל אין קלענערע הויפנס, און אמאל טוט מען איר הויכענען און אויסשטעלן אין די מאגאזינען אין גרויסע מסודר'דיגע קופעס. זאגט דער פסוק: עפנט אירע שפייכלערס און איר וועט זען אז אלעס איז אויפגעשאטן און מסודר אין קופעס - איר דארפט נאר קומען און נעמען. "והחרימוה, אל תהי לה שארית" - נעמט אלעס, לאזט גארנישט איבער פון דעם וואס זי האט דארט געהאט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "סלוה" איז א לשון פון אויפהייבן, ווי "סלסלה ותרוממך", און איר שורש איז א לשון פון סלילה (אויפשיטן א וועג), ווי "וישפכו סוללה". ווען מען האט געוואלט אייננעמען א מויער, פלעגט מען שיטן א סוללה, דאס הייסט אויספלאסטערן א שטעג פון ערד צום מויער און ארויפגיין דערויף ביז צום מויער, ווי א באהאנדלטער וועג (דרך סלולה) וואס מען קלעטערט ארויף דערויף. אזוי אויך דא: דאס וואס איז געווען אינעם אבוס האט מען אויפגעשאטן און געלייגט אין הויכע קופעס, און איר קענט קומען און נעמען. און מיר האבן שוין געזען אן ענליכן אויסדרוק, "בטנך ערמת חטים" - א בחינה פון א הויפן ווייץ; און דא רעדט מען פונעם הויפן תבואה וואס מען פלעגט לייגן אין אבוס פאר די בהמות.
חִרְבוּ כׇּל־פָּרֶיהָ יֵרְדוּ לַטָּבַח, הוֹי עֲלֵיהֶם כִּי־בָא יוֹמָם עֵת פְּקֻדָּתָם׃ (כז) - הרגעט מיטן שווערד אלע אירע אקסן, זאלן זיי אראפגיין צום שחיטה-פלאץ; וויי אויף זיי, ווארום עס איז געקומען זייער טאג, די צייט פון זייער רעכענונג.
שלאגט מיטן שווערד אלע אקסן, און ער רופט אויס אויף זיי "הוי", וואס דאס איז אן אויסדרוק פון צער. און דער טעם פאר דעם אויסרוף: ווייל עס איז געקומען זייער טאג, עס איז אנגעקומען די צייט פונעם משפט (זמן הפקודה), עס איז געקומען די צייט וואס מען האט נגזר געווען אויף זיי א שחיטה - און יעצט שחט מען זיי.
א קול פון אנטלאפענע און פליטים - די נקמה פון ה' און די נקמה פון זיין היכל
קוֹל נָסִים וּפְלֵטִים מֵאֶרֶץ בָּבֶל, לְהַגִּיד בְּצִיּוֹן אֶת־נִקְמַת יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ נִקְמַת הֵיכָלוֹ׃ (כח) - א קול פון אנטלאפענע און געראטעוועטע פון לאנד בבל, צו דערציילן אין ציון די נקמה פון ה' אלקינו, די נקמה פאר זיין היכל.
די אנטלאפענע און די פליטים זענען כלל ישראל. און דער רד"ק פרעגט: פארוואס האבן זיי געדארפט אנטלויפן? כורש האט דאך אויסגערופן א קול אין זיין גאנצער קעניגרייך "מי בכם מכל עמו יהי אלוהיו עמו ויעל", און מיר זענען געקומען בהורמנותא דמלכא (מיטן רשות פונעם קעניג) אויפצובויען דעם בית שני דורך עזרא, נחמיה און זרובבל; אויב אזוי, פארוואס רעדט מען דא פון אנטלויפן?
ערקלערט דער רד"ק אז דריוש האט געקעניגט פאר כורש, און ער האט איינגענומען בבל און זי חרוב געמאכט. ווען זיין מיליטער איז געקומען אויף בבל האבן אידן נאך נישט געוואוסט וואוהין די זאכן וועלן פירן, דעריבער זענען זיי אנטלאפן און זענען געלאפן קיין ציון, ווייל זיי האבן פארשטאנען אז דער חורבן איז דער אנהייב פון אונזער גאולה. אינעם ערשטן שלב האט מען נאך נישט געהערט דעם אויסרוף פון כורש, דאס איז געווען נאך אין די טעג פון דריוש, און זיי האבן מורא געהאט אז מען וועט פארבלייבן אין גלות, דעריבער זענען זיי אנטלאפן אויפצובויען ארץ ישראל. און ערשט אינעם צווייטן שלב האט כורש געקעניגט און ארויסגעגעבן יענע באקאנטמאכונג פארן עולם, אז ווער עס וויל מעג ארויפגיין און בויען.
דער מלבי"ם ערקלערט אז צוויי זאכן זענען דא: "להגיד בציון את נקמת ה'" - אז דער אויבערשטער האט גענומען נקמה פאר זיין פארשוועכטן נאמען (שמו המחולל); און "נקמת היכלו" - ווייל די בבליים האבן דאך פארברענט דעם בית המקדש, און דא איז דא א נקמה פארן פארברענען דעם בית המקדש און פארן חילול פון די כלי המקדש וואס בלשאצר האט פארשוועכט.
הַשְׁמִיעוּ אֶל־בָּבֶל רַבִּים כׇּל־דֹּרְכֵי קֶשֶׁת, חֲנוּ עָלֶיהָ סָבִיב אַל־יְהִי־לָהּ פְּלֵיטָה, שַׁלְּמוּ־לָהּ כְּפׇעֳלָהּ כְּכֹל אֲשֶׁר עָשְׂתָה עֲשׂוּ־לָהּ, כִּי אֶל־יְהֹוָה זָדָה אֶל־קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל׃ (כט) - רופט אויס קעגן בבל א סך שיסער, אלע בויגנשפאנער, לאגערט אויף איר פון אלע זייטן, זאל קיינער פון איר נישט אנטלויפן; באצאלט איר לויט אירע מעשים, לויט אלץ וואס זי האט געטאן טוט מיט איר, ווייל זי האט זיך פארזינדיגט מיט פרעכקייט קעגן ה', קעגן קדוש ישראל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז נאכדעם וואס ישראל אנטלויפט פון לאנד בבל, באפעלט דער נביא אז די פעלקער זאלן קומען און אלע בויגנשפאנער זאלן זיך צונויפנעמען און באלאגערן ארום איר כדי צו כאפן די אנטלאפענע: ווען מיר הייבן אן צו אנטלויפן, הייבן אויך די בבליים אן צו אנטלויפן און זיי פארשטייען אז זיי זענען אין א פאסטקע (פח יקוש), און דערפאר באפעלט ער אז די פעלקער זאלן הרגענען יעדן וואס פרובירט צו אנטלויפן.
"שלמו לה כפעלה" - ערקלערט דער מלבי"ם אז דער "פועל" איז די באשעפטיגונג (דער עסק) און דער "מעשה" איז דער ענדע און דער אפשלוס פון דער זאך. דאס הייסט, באצאלט איר באצאלונג לויט דער באשעפטיגונג וואס זי האט זיך באשעפטיגט, און טוט מיט איר מידה כנגד מידה "ככל אשר עשתה" - לויט דעם גמר ווי זי האט פארענדיגט איר פעולה. בפשטות: זיי וועלן באקומען אויף אלעס - אויף דער פעולה, אויף דער תוצאה, און אויף אלץ וואס איז ארויסגעקומען פון דער שלעכטער מעשה וואס זיי האבן אונז געטאן.
און פאַרוואָס "שלמו לה כפעלה"? "כי אל ה' זדה" - איר גאַנצער ענין איז געווען מצד דעם וואָס זי האָט כביכול געקאָפערט אין דער יכולת פונעם אויבערשטן, און געזאָגט אַז עס איז נישטאָ אין זיין כוח צו ראַטעווען, אַז כביכול ער איז אַלט געוואָרן און האָט נישט קיין כוח צו ראַטעווען זיין פאָלק. און אַלע מאָל ווען עס שטייט "קדוש ישראל" - ווי מיר האָבן שוין געלערנט פונעם מלבי"ם עטלעכע מאָל - ביים סתם נאָמען רעדט מען פונעם הקדוש ברוך הוא וואָס האָט באַשאַפֿן די וועלט, בעת "קדוש ישראל" רעדט מצד זיין קשר צו עם ישראל און די השגחה פרטית איבער אונדז. און דאָ שטייט "זדה אל קדוש ישראל": זיי האָבן פאַרברענט דעם בית המקדש און די עיר הקודש, און דאָס איז אַ מעשה קעגן קדוש ישראל, ווייל דער אויבערשטער איז פאַרבונדן מיט אונדז דורכן בית המקדש - און דאָס ווייזט אויף דער גרויסקייט פון זייער זדון און זייער בייז האַרץ.
לָכֵן יִפְּלוּ בַחוּרֶיהָ בִּרְחֹבֹתֶיהָ, וְכׇל־אַנְשֵׁי מִלְחַמְתָּהּ יִדַּמּוּ בַּיּוֹם הַהוּא נְאֻם־יְהֹוָה׃ (ל) - דעריבער וועלן אירע בחורים פאַלן אין אירע גאַסן, און אַלע אירע קריגסלייט וועלן פאַרשניטן ווערן אין יענעם טאָג, זאָגט דער אויבערשטער.
"לכן" איז אַ לשון פון אַ שבועה, און דאָס איז זייער שטראָף. די בחורים וועלן פאַלן אין די גאַסן, ווייל אַן אַרמיי וועט באַלאַגערן אַרום זיי און זיי וועלן נישט קענען אַנטלויפן, און דורך דעם "ידמו ביום ההוא" - זיי וועלן פאַרשניטן ווערן.
הנני אליך זדון - די מפלה פונעם מלך
הִנְנִי אֵלֶיךָ זָדוֹן נְאֻם־אֲדֹנָי יֱהֹוִה צְבָאוֹת, כִּי בָּא יוֹמְךָ עֵת פְּקַדְתִּיךָ׃ (לא) - אָט בין איך קעגן דיר, מוטווילע גאוה'דיגע קעניגרייך, זאָגט ג-ט ה' צב-אות, ווייל עס איז געקומען דיין טאָג, די צייט ווען איך רעכן זיך מיט דיר.
דאָ הייבט דער נביא אָן צו רעדן וועגן דער מפלה פונעם מלך, ווי דער מלבי"ם זאָגט. "בא יומך" - לויטן מלבי"מ'ס שיטה איז דאָס תמיד מצד דער מערכה: עס איז געקומען דער טאָג וואָס לויט די מערכות הכוכבים קומט אים דאָס, עס איז אונטערגעגאַנגען די שיין פון זיין הצלחה און זיין זון האָט פאַרגאַנגען. "עת פקדתיך" - איז תמיד מצד דער השגחה העליונה: לויט דער השגחה איז געקומען די צייט פון זיין פקודה, דער טאָג וואָס מען האָט פאַרשריבן אויף אים פון הימל צו באַקומען זיין שטראָף.
וְכָשַׁל זָדוֹן וְנָפַל וְאֵין לוֹ מֵקִים, וְהִצַּתִּי אֵשׁ בְּעָרָיו וְאָכְלָה כׇּל־סְבִיבֹתָיו׃ (לב) - און דער מוטווילער וועט שטרויכלען און פאַלן און קיינער וועט אים נישט אויפשטעלן, און איך וועל אָנצינדן אַ פייער אין זיינע שטעט, און עס וועט פאַרצערן אַלע זיינע אַרומיגע ערטער.
ווער איז דער זדון וואָס פאַלט? דאָס איז בלשאצר, ווי מיר האָבן מסביר געווען - "בה בליליא קטיל בלשאצר". "ואין לו מקים" - עס איז נישטאָ קיינער וואָס זאָל קעניגן נאָך אים פון זיין זרע אין בבל.
"והצתי אש בעריו ואכלה כל סביבותיו" - זאָגט דער מלבי"ם: געוויינטלעך הייבט זיך אָן אַ פייער פון די אַרומיגע געגנטן און גייט אַריין אינעווייניג אין די שטעט, אָבער דאָ וועט זיין פאַרקערט פונעם געוויינטלעכן סדר: דאָס פייער וועט זיך אָנפאַנגען אין די שטעט און זיך פאַרשפּרייטן צו די אַרומיגע ערטער, און דאָס באַווייזט אַז אַלץ ווערט געטאָן בהשגחה פונעם אויבערשטן.
גואלם חזק - ווען עס איז נישטאָ קיין וועג בדרך הטבע
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת, עֲשׁוּקִים בְּנֵי־יִשְׂרָאֵל וּבְנֵי־יְהוּדָה יַחְדָּו, וְכׇל־שֹׁבֵיהֶם הֶחֱזִיקוּ בָם מֵאֲנוּ שַׁלְּחָם׃ (לג) - אַזוי האָט געזאָגט דער אויבערשטער צב-אות: פאַראומרעכטיגט זענען בני ישראל און בני יהודה אינאיינעם, און אַלע זייערע פאַרכאַפּער האָבן זיך אָנגעהאַלטן אין זיי און האָבן זיך אָפּגעזאָגט זיי אַרויסצולאָזן.
כביכול זאָגט דער אויבערשטער: על פי טבע איז אוממעגלעך צו אויסלייזן כלל ישראל. די ערשטע סיבה - אין אַ געוויינטלעכן מצב קען יענער טייל פונעם פאָלק וואָס איז נישט אין גלות אויסלייזן די וואָס געפינען זיך אין גלות, אָבער דאָ "עשוקים בני ישראל ובני יהודה יחדיו", ביידע זענען אין גלות, און עס איז נישטאָ קיין פֿרייער חלק פונעם פאָלק וואָס זאָל קענען אויסלייזן די איבעריגע. טאָמער וועסטו זאָגן, אפשר האָבן נישט אַלע פאַרכאַפּער זיי געהאַלטן פאַר קנעכט - אויף דעם שטייט "וכל שוביהם החזיקו בם", און דאָס איז נאָך אַ סיבה פאַרוואָס עס איז שווער זיי אַרויסצונעמען. און דאָס דריטע, "מאנו שלחם" - אפילו אויב עס וואָלט געווען אַ פונדרויסנדיקע סיבה וואָס וואָלט זיי געקענט איבעררעדן, האָבן זיי זיך אָפּגעזאָגט. און דאָס אַלץ איז ריכטיג ווען מען רעדט פון אַ גואל בשר ודם, אָבער ווען מען רעדט פונעם אויבערשטן איז גאָרנישט נישט שווער.
גֹּאֲלָם חָזָק יְהֹוָה צְבָאוֹת שְׁמוֹ, רִיב יָרִיב אֶת־רִיבָם, לְמַעַן הִרְגִּיעַ אֶת־הָאָרֶץ וְהִרְגִּיז לְיֹשְׁבֵי בָבֶל׃ (לד) - זייער אויסלייזער איז שטאַרק, ה' צבאות איז זיין נאָמען, קריגן וועט ער זייער קריג, כדי צו באַרויִקן דאָס לאַנד און אָנמאַכן ציטערניש פאַר די איינוואוינער פון בבל.
דער הקדוש ברוך הוא ווערט אָנגערופן "ה' צבאות" - דער הערשער איבער אַלע צבאות, וואָס אַלע צבאות געהערן צו אים, און דעריבער וועט ער קריגן זייער קריג. און פון דעם קומען אַרויס צוויי תועליות: "למען הרגיע את הארץ" - עס וועט ווערן אַ רואיקייט אויף דער ערד, ווייל נבוכדנצר פלעגט דאָך גיין און חרוב מאַכן אַלע מלוכות; "והרגיז ליושבי בבל" - עס וועט זיין דערין אַן עונש פאַר בבל. אין דעם קריג וואָס דער אויבערשטער גייט אַרויס פירן אונדזער קריג, ווערן די לענדער באַרויִקט, און בבל גייט אַריין אין אַ קריג מיטן אויבערשטן און ווערט באַשטראָפט פאַר דעם וואָס זי האָט געטאָן צו אונדז און צום גאַנצן וועלט.
חרב על כשדים - די סעריע פון שווערדן
חֶרֶב עַל־כַּשְׂדִּים נְאֻם־יְהֹוָה, וְאֶל־יֹשְׁבֵי בָבֶל וְאֶל־שָׂרֶיהָ וְאֶל־חֲכָמֶיהָ׃ (לה) - אַ שווערד אויף כשדים, זאָגט ה', און אויף די איינוואוינער פון בבל, און אויף אירע שרים און אויף אירע חכמים.
דער מלבי"ם ערקלערט תמיד אַז דער חילוק צווישן "כשדים" און "בבל" איז, אַז כשדים איז דאָס לאַנד און בבל איז די עיר המלוכה, וואָס היינט רופט מען די הויפּטשטאָט. "ואל שריה ואל חכמיה" - וואָס זיי זיצן אויך אין בבל.
חֶרֶב אֶל־הַבַּדִּים וְנֹאָלוּ, חֶרֶב אֶל־גִּבּוֹרֶיהָ וָחָתּוּ׃ (לו) - אַ שווערד אויף די פאַלשע נביאים און זיי וועלן נאַריש ווערן, אַ שווערד אויף אירע גבורים און זיי וועלן צעבראָכן ווערן.
דאָ איז כדאי צו באַמערקן ווי שטאַרק די דרשנים האָבן פאַרנומען דאָס אָרט: עס זענען דאָ פסוקים וואָס אויב מען פרעגט אַ מענטש וואָס זיי באַטייטן, וועט ער דיר מסביר זיין דעם דרש, און בלויז ווייניק קענען דעם פשט. וועסט פרעגן: וואָס מיינט "חרב אל הבדים ונואלו"? וועט ער דיר זאָגן - אַ שווערד אויף תלמידי חכמים וואָס לערנען בד בבד, יעדער באַזונדער פאַר זיך, און נישט בלויז אַ שווערד אויף זיי נאָר אויך "ונואלו", זיי ווערן נאַריש און אווילים; און פון דאַנען האָבן חז"ל געלערנט אַז אַ מענטש זאָל נישט לערנען ביחידות נאָר בחברותא. אַ שיינער דרש און אמת לאמיתה, אַזוי דרש'נען חז"ל - אָבער דאָס איז נישט דער פשט פונעם כתוב.
"בדים" איז נישט מלשון באַזונדערע (בודדים), נאָר מלשון בדותות און אויסגעטראַכטע זאַכן, דאָס הייסט שקר, ווי "בדיך מתים יחרישו". די כוונה איז אויף די ליגנערישע מענטשן, און לויטן מלבי"ם זענען דאָס די קוסמים און חוזי הכוכבים. "ונואלו" - אַזוי ווי "נואלו שרי צוען", "אשר נואלנו ואשר חטאנו": זיי וועלן פאַרפלאָנטערט און נאַריש ווערן. מען ערוואַרטעט פונעם קוסם און פונעם שטערן-זעער אַז ער זאָל געבן אַ פאָראויסזאָגונג, און זיי וועלן ווערן אווילים, זיי וועלן נישט קלוג ווערן מיט זייער אצטגנינות און וועלן נישט געפינען קיין הסברים אויף וואָס עס פאַסירט און אויף וואָס עס גייט פאַסירן. "חרב אל גיבוריה וחתו" - נישט בלויז די קוסמים וועלן זיין אָובדי עצות און צומישט, נאָר אויך די גיבורים וועלן זיין "חתו", דאָס הייסט צעבראָכן.
חֶרֶב אֶל־סוּסָיו וְאֶל־רִכְבּוֹ וְאֶל־כׇּל־הָעֶרֶב אֲשֶׁר בְּתוֹכָהּ וְהָיוּ לְנָשִׁים, חֶרֶב אֶל־אוֹצְרֹתֶיהָ וּבֻזָּזוּ׃ (לז) - אַ שווערד אויף אירע פערד און אויף איר רייט-וואָגן און אויף דאָס גאַנצע געמישטע פאָלק וואָס איז אין איר מיטן און זיי וועלן ווערן ווי פרויען, אַ שווערד אויף אירע אוצרות און זיי וועלן צערויבט ווערן.
"סוסיו" - די פערד וואָס זענען גרייט צו דער מלחמה. "כל הערב אשר בתוכה" - צוויי פירושים: אָדער די פרעמדע לייט וואָס זענען געווען אין בבל, אַ געמיש פון פעלקער וואָס האָט דאָרט געוואוינט; אָדער, ווי דער צווייטער פירוש פונעם רד"ק און אַזוי אויך דער מלבי"ם, די סוחרים, מלשון "עורבי מערבך" - די האַנדלסלייט וואָס זענען געווען אין איר. "והיו לנשים" - אַן אויסדרוק פון שוואַכקייט, אַז זיי וועלן זיך נישט שטעלן מלחמה האַלטן קעגן די שונאים.
"חרב אל אוצרותיה" - דאָ איז פאַראַן אַ קשיא: אַ שווערד אויף די פערד איז פאַרשטענדלעך, אַ שווערד אויף די סוחרים איז פאַרשטענדלעך, אָבער וואָס פאַר אַ שייכות האָט אַ שווערד ביי אוצרות? דעריבער ערקלערט דער רד"ק מיט איין ביאור אַז די כוונה איז מלשון חורבן, ווי "חרבך הנפת עליה", דאָס הייסט אַז אירע אַלע אוצרות וועלן פאַרוויסט ווערן - נישט אַ שטעכעדיקע שווערד, נאָר אַ חורבן. און נאָך אַן הסבר ברענגט דער רד"ק לויטן תרגום יונתן: "דקטלין בחרבא ייתון על בית גנזהא ויתבזזון" - די וואָס הרגענען מיט דער שווערד וועלן קומען אויף אירע שאַצקאַמערן און זיי אויסרויבן. דאָס הייסט, נישט אַז די שווערד אַליין וועט שלאָגן די אוצרות, ווייל דאָס איז דאָך נישט קיין מענטש, נאָר די מענטשן פון דער שווערד וועלן קומען און צערויבן די אוצרות.
חֹרֶב אֶל־מֵימֶיהָ וְיָבֵשׁוּ, כִּי אֶרֶץ פְּסִלִים הִיא וּבָאֵימִים יִתְהֹלָלוּ׃ (לח) - אַ טריקעניש אויף אירע וואַסערן און זיי וועלן אויסגעטריקנט ווערן, ווייל אַ לאַנד פון געצן איז זי, און מיט שרעקעדיקע אָפּגערער באַרימען זיי זיך.
"חורב" דאָ איז אין באַטייט פֿון טריקעניש. דער רד"ק ערקלערט אַז בבל איז פֿול מיט וואַסער, זי האָט טײַכן - דעם נהר פרת און נהר חידקל - און דעריבער איז דאָס דער משל דערויף אַז איר רײַכטום און איר גאַנצע גדולה וועלן בטל ווערן. און דער מצודת דוד לייגט צו אַז דער נהר פרת פֿלעגט דורכגיין אין בבל און באַוואַסערן זייערע פֿעלדער אַזוי ווי דער נילוס אין מצרים, און דערפֿאַר איז דאָס די גרעסטע שטראָף פֿאַר זיי.
"כי ארץ פסילים היא" - ווײַל זיי פֿאַרלאָזן זיך אויף זייערע געצנדינערײַען און אלילים. "ובאימים יתהוללו" - די עבודה זרה ווערט אָנגערופֿן "אימים", און דאָס זענען די אלילים. און פֿאַרוואָס? זאָגט דער רד"ק: ווײַל די וואָס דינען זיי ציטערן פֿאַר זיי. און ער זאָגט אַז זיי פֿלעגן ווערן פֿאַרנאַרשט און משוגע אין זיי און אין זייער עבודה, און "יתהוללו" איז ווי "הוללות וסכלות", און ווי "ויתהולל בידם" וואָס ווערט געזאָגט בײַ דוד ווען מען האָט אים געכאַפּט. דאָס הייסט, די אלילים וואַרפֿן אויף זיי אָן שרעק און פֿחד. און ווי דער רד"ק ברענגט, אַזוי איז אויך וואָס עס שטייט "אשר עשתה מפלצת לאשרה" - און פֿאַרוואָס הייסט עס מפלצת? ווײַל ווער סע זעט עס ציטערט אויף, ער ווערט אָנגעפֿילט מיט פֿחד און אימה. מען קען זען אין מוזייען אַלערליי פֿאָרעמס פֿון אלילים וואָס מען פֿלעגט מאַכן אויף אַ שרעקעדיקן און ציטערדיקן אופֿן, כּדי עס זאָל פֿאַלן זייער שרעק אויף זייערע דינער.
נאָך אַן ערקלערונג איז לויטן תרגום יונתן: "ובתעוותהא משתבחין" - אַז מיט זייערע אלילים רימען זיי זיך און באַרימען זיך, גלײַך ווי די אלילים קענען זיי ראַטעווען. און דער רד"ק וואונדערט זיך דערויף, וואָרום לויטן גאַנג פֿונעם תרגום וואָלט געדאַרפֿט שטיין "יתהללו" און נישט "יתהוללו", ווײַל "משתבחין" איז דער תרגום פֿון "יתהללו", בעת "יתהוללו" איז נישט אין באַטייט פֿון שבח, נאָר אין באַטייט פֿון הוללות און נאַרישקייט. און מסתמא בײַם תרגום יונתן איז דאָס וואָרט געווען געפּונקט אַנדערש.
ישבו ציים את איים - מידה כנגד מידה
לָכֵן יֵשְׁבוּ צִיִּים אֶת־אִיִּים וְיָשְׁבוּ בָהּ בְּנוֹת יַעֲנָה, וְלֹא־תֵשֵׁב עוֹד לָנֶצַח וְלֹא תִשְׁכּוֹן עַד־דּוֹר וָדֹר׃ (לט) - דעריבער וועלן מדבר-חיות וואוינען מיט ווילדע חיות, און עס וועלן וואוינען אין איר נעמיות (שטרויסן), און זי וועט מער נישט באַזעצט ווערן אויף אייביק, און נישט באַוואוינט ווערן פֿון דור צו דור.
ווען מען וויל אַרויסברענגען אַז אַ געוויסער אָרט איז חרובֿ, זאָגט מען אַז עס קומען אַרײַן אַהין בעלי חיים וואָס זייער שטייגער איז צו וואוינען אין חרובֿע ערטער. דער רד"ק ערקלערט אַז "ציים" זענען חיות וואָס וואוינען אין אַ ציה, דאָס הייסט אין אַ מדבר און אין אַ פֿאַרוויסטן אָרט, און "ציה" איז מלשון "צחה צמא" - טרוקענע ערטער ווי אַ מדבר. און תרגום יונתן טײַטשט "בכן יערען תמוון", און טייל מפרשים טײַטשן "תמוון" - נעמיות, ווי יענע נמיה וואָס חז"ל דערמאָנען "שלא תקפוץ הנמיה". "את איים" - צוזאַמען מיט איים, און ער טײַטשט "בחתולין", מיט ווילדע קעץ. דאָס זענען חיות וואָס געפֿינען זיך אין אַ פֿאַרוויסטן אָרט, און דאָס קומט אויסדריקן ווי חרובֿ די ערטער וועלן זײַן, אַז קיין מענטש וועט זיך דאָרט נישט געפֿינען: אין יעדן אָרט וואָס עס זענען דאָ מענטשן אַנטלויפֿן די מדבר-חיות, און אין אַן אָרט וווּ עס איז נישטאָ קיין מענטש רוען זיי. "וישבו בה בנות יענה" - דאָס זענען די נעמיות, ווי דער לשון הגמרא, און אַזוי טײַטשט אויך יונתן.
דער מלבי"ם לייגט דאָ צו אַ בחינה פֿון מידה כנגד מידה: עס וועלן דאָרט זײַן שרעקלעכע חיות אין דעם געשטאַלט פֿון די "אימים"-חיות וואָס זיי האָבן זיך געמאַכט פֿאַר געצן. וויבאַלד עס שטייט "ובאימים יתהוללו", און די אימים זענען חיות וואָס וואַרפֿן אָן אַן אימה און אַ שרעק, דערפֿאַר כּנגד דעם "ישבו ציים את איים" - עס וועלן דאָרט וואוינען שרעקלעכע חיות כּנגד יענע חיות וואָס איר האָט זיך געמאַכט פֿאַר פסילים און צלמים, אין אַ לאַנד וואָס וועט מער נישט באַזעצט ווערן לנצח און וועט נישט באַוואוינט ווערן עד דור ודור.
כְּמַהְפֵּכַת אֱלֹהִים אֶת־סְדֹם וְאֶת־עֲמֹרָה וְאֶת־שְׁכֵנֶיהָ נְאֻם־יְהֹוָה, לֹא־יֵשֵׁב שָׁם אִישׁ וְלֹא־יָגוּר בָּהּ בֶּן־אָדָם׃ (מ) - ווי די איבערקערעניש פֿון גאָט פֿון סדום און פֿון עמורה און אירע שכנים, זאָגט גאָט, עס וועט דאָרט קיינער נישט זיצן און קיין בן אדם וועט דאָרט נישט וואוינען.
ווי די איבערקערעניש וואָס דער אייבערשטער האָט איבערגעקערט סדום און עמורה און אירע שכנים - און "שכניה" הייסט אדמה און צבוים, די נאָענטע שטעט. "לא ישב שם איש ולא יגור בה בן אדם" - דער מלבי"ם האָט שוין פֿריִער מפרש געווען די דאָזיקע אויסדרוקן, און בקיצור: זײַן שטייגער איז צו טײַטשן "איש" אינעם באַטייט פֿון "יש", יעדע מציאות און בריאה, און נישט דווקא אַ מענטש. "לא ישב שם איש" - קיין שום בעל חי וועט דאָרט נישט זיצן בקביעות, כאָטש דרך עראי וועלן זיך יאָ דאָרט געפֿינען בעלי חיים. "ולא יגור בה בן אדם" - "לגור" מיינט בקביעות, און קיין מענטש וועט נישט זײַן בכוח צו וואוינען אין דעם אָרט כּלל.
עם בא מצפון - דאָס מאָל אויף בבל
הִנֵּה עַם בָּא מִצָּפוֹן, וְגוֹי גָּדוֹל וּמְלָכִים רַבִּים יֵעֹרוּ מִיַּרְכְּתֵי־אָרֶץ׃ (מא) - אָט קומט אַ פֿאָלק פֿון צפֿון, און אַ גרויס פֿאָלק און פֿיל מלכים וועלן זיך אויפֿוועקן פֿון די עקן פֿון דער ערד.
מיר האָבן שוין געזען דעם דאָזיקן פּסוק ווען ער האָט נבואה געזאָגט אויפֿן קומען פֿון די כשדים קיין ארץ ישראל, און איצט איז געקומען די שטופֿע וואָס די כשדים אַליין באַקומען זייער שטראָף, און מיטן זעלבן אויסדרוק ממש זאָגט דער נביא נבואה אויף זיי: אויך אויף די כשדים וועט קומען אַ פֿאָלק פֿון צפֿון. און דורך דעם קומען פֿונעם פֿאָלק פֿון צפֿון וועלן זיך אויפֿוועקן "גוי גדול ומלכים רבים מירכתי ארץ" - עס וועלן קומען נאָך פֿיל פֿעלקער צו העלפֿן מדי ופרס. און ווער זענען די "מלכים רבים"? דער רד"ק ערקלערט "רבים" אינעם באַטייט פֿון גרויסע און חשובֿע, ווי "רבה העם" און ווי "על כל רב ביתו", און די כוונה איז אויף דריווש און כורש. אָדער אַז "רבים" מיינט פֿיל אין מניין, ווײַל עס זענען דאָך געקומען אַנדערע אומות - ממלכות אררט, מני און אשכנז - צו העלפֿן מדי ופרס.
קֶשֶׁת וְכִידֹן יַחֲזִיקוּ, אַכְזָרִי הֵמָּה וְלֹא יְרַחֵמוּ, קוֹלָם כַּיָּם יֶהֱמֶה וְעַל־סוּסִים יִרְכָּבוּ, עָרוּךְ כְּאִישׁ לַמִּלְחָמָה עָלַיִךְ בַּת־בָּבֶל׃ (מב) - בויגן און שפיז האלטן זיי, אכזריות'דיג זענען זיי און זיי וועלן נישט רחמנות האבן, זייער קול ברויזט ווי דער ים און אויף פערד רייטן זיי, אויסגעשטעלט ווי איין מאן צום קריג קעגן דיר, טאכטער פון בבל.
תרגום יונתן ערקלערט אז "כידון" איז נישט ווי מיר זענען געוואוינט צו מיינען, נאר "תריסין" - א שילד (מגן). אבער דער רד"ק אליין זאגט אז מעגליך איז דער כידון געווען א מין שפיז (רומח), ווי עס שיינט פון די פסוקים "וישחק לרעש כידון" און "להב חנית וכידון". און אזוי נוצן מיר היינט דעם ווארט כידון - אלס א שפיז (רומח) און נישט אלס א שילד. "אכזרי המה ולא ירחמו" - דאס זענען די וואס קומען קעגן בבל. "קולם כים יהמה" - זייער שטייגער איז געווען אז ווען זיי זענען געקומען צום קאמף האבן זיי ארויסגעלאזט געשרייען און קולות, און דער צוועק איז געווען אריינצוברענגען א מורא און שרעק אין די הערצער פון די פיינטליכע סאלדאטן; פסיכאלאגישע קריגס-פירונג. "ועל סוסים ירכבו" - זיי וועלן זיין גרייט צום קריג און וועלן קומען מיט א שנעלkeyט, "ערוך כאיש למלחמה" - גערישט ווי קריגס-לייט, קעגן דיר טאכטער פון בבל.
שָׁמַע מֶלֶךְ־בָּבֶל אֶת־שִׁמְעָם וְרָפוּ יָדָיו, צָרָה הֶחֱזִיקַתְהוּ חִיל כַּיּוֹלֵדָה׃ (מג) - געהערט האט דער קעניג פון בבל זייער שמועה און אפגעשוואכט זענען געווארן זיינע הענט, צער האט אים ארומגענומען, א ציטערניש ווי א געבערין.
דער קעניג פון בבל, דאס איז בלשאצר, האט געהערט זייער שמועה - זייער גבורה, און זיינע הענט זענען אפגעשוואכט געווארן פון מלחמה האלטן קעגן זיי. "צרה החזיקתהו" - יענע צרה וואס האט אים אנגעכאפט איז געווען "חיל כיולדה", א ציטערניש און שרעק ווי א יולדת וואס אלע אירע גלידער ברעכן זיך איין.
ווי א לוי פון גאון הירדן - און ווער איז דער פאסטוך וואס וועט שטיין פאר מיר
הִנֵּה כְּאַרְיֵה יַעֲלֶה מִגְּאוֹן הַיַּרְדֵּן אֶל־נְוֵה אֵיתָן, כִּי־אַרְגִּעָה אֲרִיצֵם מֵעָלֶיהָ, וּמִי בָחוּר אֵלֶיהָ אֶפְקֹד, כִּי מִי כָמוֹנִי וּמִי יוֹעִדֶנִּי וּמִי־זֶה רֹעֶה אֲשֶׁר יַעֲמֹד לְפָנָי׃ (מד) - אט ווי א לוי וועט ער ארויפגיין פון דער פראכט פון ירדן קעגן דער פעסטער וואוינונג, ווארום אין אן אויגנבליק וועל איך זיי פארטרייבן פון דארט, און ווער עס איז אויסגעוועלט וועל איך איבער איר באפעלן; ווארום ווער איז ווי מיר, און ווער קען מיר באשטימען א צייט, און ווער איז דער פאסטוך וואס וועט שטיין פאר מיר.
דער פארדארבער וועט ארויפגיין אויף בבל ווי א לוי וואס גייט ארויף פון דער הייך פון ירדן (גאון הירדן) - אן קיין שום פחד. און פונקט ווי די וואסערן פון גאון הירדן קומען און ווערן שטארקער און פילן אן אלע ברעגן, אזוי וועט דער פיינט ארויפגיין מיט זיין שטאלץ. און פארוואס דערמאנט ער דווקא דעם ירדן? ווייל דער ירדן איז דאך אין ארץ ישראל, און דאס שלעכטס וואס וועט קומען אויף זיי וועט קומען "מגאון הירדן" - צוליב ארץ ישראל און צוליב עם ישראל. דאס איז נישט קיין צופעליגע צרה און זי קומט נישט צוליב אנדערע אומות, נאר טאקע ווייל איר האט געפייניגט ארץ ישראל און פארניכטעט דעם בית המקדש. און זי וועט קומען "אל נווה איתן" - צו א פעסטן ארט, דאס איז בבל.
"כי ארגיעה אריצם מעליה" - דער רד"ק ערקלערט: ווען איך וועל בארואיגן און מאכן רואיג פאר עם ישראל, וועל איך זיי לויפנדיג ארויספירן פון בבל, דאס הייסט איך וועל זיי ארויסנעמען פון דארט; זיי זענען נאך דערווייל אין בבל, אבער עס וועט קומען פאר זיי א בארואיגונג און איך וועל זיי געדענקען (פוקד זיין) און זיי וועלן קענען ארויפגיין און אויפבויען דעם בית המקדש. און לויטן מלבי"ם: דער קעניג פון פרס איז לכתחילה געשטאנען אויף בבל, "הרגיע" - ער האט זיי איבערגעלאזט אויף א ביסל, און דערנאך איז ער צוריקגעקומען צו איר מיט גרויס כוח און זי איינגענומען.
"ומי בחור אליה אפקוד" - די געקליבענע קריגס-לייט, די אויסדערוויילטע סאלדאטן, וועל איך אויפפאסן (באפעלן) אויף איר. "כי מי כמוני" - ווער קען דען מוחה זיין אין דער האנט פונעם אויבערשטן. "ומי יועידני" - ווער קען באשטימען א צייט און א זמן צו קריגן קעגן מיר; ווייל אמאל פלעגט מען אפמאכן א באשטימטע צייט אויף א מלחמה, און דער אויבערשטער זאגט: ווער קען מיט מיר אפמאכן א זמן מלחמה צו האלטן קעגן מיר. "ומי זה רועה אשר יעמוד לפני" - כביכול דער קעניג איז דער פאסטוך פונעם פאלק און דאס פאלק זענען זיינע שאף, און ווען עמיצער קומט צו נעמען פון די שאף שטעלט זיך דער פאסטוך גלייך קעגן אים. זאגט דער אויבערשטער: ווער איז דער פאסטוך וואס קען שטיין קעגן מיר און קעמפן מיט מיר ווען איך וועל קומען אויסצולייזן מיינע שאף פון זיין האנט, צו ראטעווען מיין פאלק ישראל און זיך אפרעכענען מיט בבל.
לָכֵן שִׁמְעוּ עֲצַת־יְהֹוָה אֲשֶׁר יָעַץ אֶל־בָּבֶל וּמַחְשְׁבוֹתָיו אֲשֶׁר חָשַׁב אֶל־אֶרֶץ כַּשְׂדִּים, אִם־לֹא יִסְחָבוּם צְעִירֵי הַצֹּאן אִם־לֹא יַשִּׁים עֲלֵיהֶם נָוֶה׃ (מה) - דעריבער הערט די עצה פונעם אויבערשטן וואס ער האט באראטן אויף בבל און זיינע מחשבות וואס ער האט געטראכט אויפן לאנד כשדים, אויב די יונגע פון די שאף וועלן זיי נישט שלעפן, אויב זייער וואוינונג וועט נישט פארוויסט ווערן איבער זיי.
הערט די עצה פונעם אויבערשטן וואס ער האט באראטן קעגן בבל, און די מחשבות וואס ער האט געטראכט צו טון צו די כשדים - און דער מלבי"ם האט שוין פריער מסביר געווען דעם חילוק צווישן בבל און כשדים און צווישן "יעץ" און "חשב". "צעירי הצאן" דאס איז עם ישראל, און דער רד"ק וואונדערט זיך: מיר געפינען דאך נישט אז כלל ישראל זאלן זיין די וואס האבן געקעמפט קעגן בבל און אין ארץ כשדים. ערקלערט ער, אז כאטש פיזיש זענען זיי עס נישט געווען, אבער וואס איז געווען די סיבה פארוואס עס איז געווען א מלחמה קעגן זיי? עם ישראל. אויב אזוי ווערט די זאך צוגעשריבן צו זיי: אויב וועסטו פרעגן ווער האט דאס אנגעמאכט פאר בבל, איז דער ענטפער - כלל ישראל, וואס זיי זענען די גורמים דערצו, און צוליב זיי רעכנט זיך דער אויבערשטער אפ מיט אשור און מיט בבל פאר די צרות וואס זיי האבן אנגעמאכט.
און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט אז דער הקדוש ברוך הוא איז עתיד צו מחריב זיין דעם בית המקדש "ובא אלי כפורי ידי בההוא גברא" - דער אויבערשטער פארניכטעט דעם בית המקדש, אבער כביכול ווישט ער אפ זיינע הענט אויף דעם וואס האט עס חרוב געמאכט, דאס הייסט דער פארניכטער וועט צאלן דערפאר א טייערן פרייז. און דער טעם איז: ווייל ער האט דאס געטון פון זיין אייגענער שלעכטיגקייט פונעם הארץ, און צוליב דעם וואס "אני קצפתי מעט והמה עזרו לרעה" (איך האב זיך א ביסל געבייזערט, און זיי האבן צוגעהאלפן צום שלעכטן). עס זענען דא עטליכע סיבות פארוואס אויך די גוים וואס האבן כביכול אויסגעפירט דעם רצון השם וועלן געשטראפט ווערן. "אם לא ישים עליהם נווה" - ער וועט מאכן זייער וואוינארט פאר א וויסטעניש.
מִקּוֹל נִתְפְּשָׂה בָבֶל נִרְעֲשָׁה הָאָרֶץ, וּזְעָקָה בַּגּוֹיִם נִשְׁמָע׃ (מו) - פון דעם קול אז בבל איז פארכאפט געווארן האט די ערד געציטערט, און א געשריי איז געהערט געווארן צווישן די פעלקער.
פון דעם קול וואס איז ארויסגעגאנגען און פארשפרייט געווארן אז בבל איז פארכאפט געווארן און געפאלן, איז געווארן א גרויסער ערדציטערניש - "נרעשה הארץ". "וזעקה בגויים נשמע" - דער טייטש איז: און א קול פון א געשריי איז געהערט געווארן צווישן די פעלקער. און פארוואס לייגן מיר צו דאס ווארט "קול"? זאגט דער רד"ק אז מ'מוז אזוי מפרש זיין, ווייל דאס ווארט "קול" וואס שטייט ביים אנהייב פונעם פסוק גייט אויך ארויף אויפן סוף. און די ראיה דערצו: ווייל אויב נישט, וואלט דער פסוק געדארפט זאגן "וזעקה בגויים תשמע", וויבאלד "זעקה" איז לשון נקבה. און וויבאלד עס שטייט "נשמע", מוז מען זאגן אז עס רעדט זיך פון א "קול זעקה", און "קול" איז לשון זכר.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל שילדערט ירמיהו די שווערע מפלה פון בבל: א רינג-באלאגערונג ארום איר, פיילן וואס מ'האט נישט קיין רחמנות אויף זיי ווייל זיי קערן זיך נישט אום ליידיג, מויערן און יסודות וואס פאלן איין, און א לאנד וואס עס איז נישטא אין איר קיין זייער און קיין שניידער. אלעס איז נקמת השם - אויף חילול שמו און אויפן פארברענען זיין היכל - און מידה כנגד מידה פאר וואס זי האט אפגעטאן פאר כלל ישראל און פאר אלע אומות. לעומת זה שטייט די נחמה: "ושובבתי את ישראל אל נווהו", א צוריקקער צו א בליענד לאנד וואס מיר זעען דערין א קץ מגולה; "יבוקש את עוון ישראל ואיננו", א ביטול פון דעם עוון פון עבודה זרה וואס איז א פארדרייעניש פונעם שכל, און א מחילה אויף די תאווה-זינד פון יהודה; און "גואלם חזק ה' צבאות שמו" - אז אפילו ווען על פי טבע איז נישטא קיין שום וועג אויסצולייזן א פארשקלאפט פאלק וואס אירע פארכאפער האבן זיך אנגעהאלטן אין זיי און אפגעזאגט זיי ארויסצולאזן, איז ביים הקדוש ברוך הוא גארנישט שווער. דער סוף פון בבל איז ווי די איבערקערעניש פון סדום ועמורה, און איר קעניג פאלט און קיינער הייבט אים נישט אויף, "כי מי כמוני ומי יועידני ומי זה רועה אשר יעמוד לפני".