הקדמה: נבואות אויף די פעלקער
קאַפּיטל מ"ט אין ירמיהו איז אַ קאַפּיטל פֿון נבואות אויף די אומות העולם: אויף בני עמון, אויף אדום, אויף דמשק, אויף קדר און די ממלכות פֿון חצור, און אויף עילם. אין דעם חלק פֿאַר אונדז גייען מיר אַרײַן אין דער טיפֿקייט פֿון דער נבואה אויף אדום, און פֿון דאָרט ציט מען ווײַטער צו דמשק, צו די אָהלי־וואוינער אין קדר און חצור, און צו עילם דאָס איז מלכות מדי. מיר וועלן גיין אויפֿן סדר פֿון די פּסוקים לויטן ביאור פֿונעם מלבי"ם, און צוגעבן די ווערטער פֿון די שאַר מפרשים און מדרשים ווי זיי ווערן געבראַכט.
שמועה שמעתי מאת ה' - אַ נבואה אויף לעתיד לבוא
שְׁמוּעָה שָׁמַעְתִּי מֵאֵת יְהֹוָה וְצִיר בַּגּוֹיִם שָׁלוּחַ הִתְקַבְּצוּ וּבֹאוּ עָלֶיהָ וְקוּמוּ לַמִּלְחָמָה׃ - אַ בשורה האָב איך געהערט פֿון ה', און אַ שליח איז געשיקט צווישן די גוים: קלײַבט זיך צונויף און קומט אויף איר, און שטייט אויף צו דער מלחמה.
דער דאָזיקער אויסדרוק קומט אויך פֿאָר אין עובדיה, נאָר דאָרט שטייט געשריבן "וציר בגוים שֻלָּח", און דאָ "שָׁלוּחַ". זאָגט דער נביא: איך האָב געהערט אַ שמועה פֿון ה', און כביכול עס איז דאָ אַ מלאך וואָס איז אַ שליח צווישן די פעלקער, כּדי אַלע גוים זאָלן זיך צונויפֿנעמען און קומען מלחמה האַלטן אויף בצרה און אירע שטעט. דער מלבי"ם דערקלערט אַז דער דאָזיקער חלק איז אַ נבואה אויף לעתיד לבוא: איך האָב געהערט אין נבואה אַז לעתיד לבוא וועלן אַלע גוים שיקן אַ ציר און שליח זיך צוזאַמנצוקלײַבן צו אַ מלחמה אויף אדום. און פֿאַרוואָס דאַרף מען אַזאַ גרויסע צוזאַמענקלײַבונג? ווײַל לעתיד לבוא וועט דאָס פֿאָלק אדום זײַן זייער גרויס און מעכטיק, אַזוי אַז כּדי צו קעמפֿן קעגן אים וועט מען דאַרפֿן מלחמה האַלטן קעגן דער גאַנצער מלכות רומי, דאָס הייסט מען וועט זיך דאַרפֿן צונויפֿנעמען אַ סך כּדי צו קענען שטיין קעגן זיי.
כִּי הִנֵּה קָטֹן נְתַתִּיךָ בַּגּוֹיִם בָּזוּי בָּאָדָם׃ - וואָרום אָט האָב איך דיך געמאַכט קליין צווישן די גוים, פֿאַראַכט צווישן מענטשן.
דער נביא איז כביכול מופתע: פֿאַר וואָס דאַרפֿן זיך אַלע פעלקער צוזאַמעננעמען? דו ביסט דאָך געווען זייער קליין צווישן די גוים, ווי קומט מען בכלל צו באַמערקן דיך און קומען מלחמה האַלטן קעגן דיר? דו ביסט דאָך געווען פֿאַראַכט צווישן מענטשן, און ווער האָט דיך אויפֿגעהויבן מיט אַזאַ כּבֿוד און מיט אַזאַ גרויס פֿאָלק, אַז אַלע זאָלן דאַרפֿן קומען קעמפֿן קעגן דיר? דער רד"ק דערקלערט "קטון" אויף עטלעכע אופנים: אַז זיי זענען געווען אַ קליין פֿאָלק, אָדער אַז זייער לאַנד איז נישט געווען ברייט; און דער מער ריכטיקער ביאור לויט אים איז "קטון" פֿונעם לשון נידעריק און פֿאַראַכט. דאָס הייסט, מען רעדט דאָ נישט פֿון קיין פֿיזישער גרויס, נאָר פֿון אַ וועזנטלעכן אויסדרוק וואָס באַשרײַבט די שפלות פֿון אדום: איך וועל דיך מאַכן קליין און פֿאַראַכט צווישן די פעלקער.
תפלצתך השיא אותך - גאווה וואָס שטעקט אין עבודה זרה
תִּפְלַצְתְּךָ הִשִּׁיא אֹתָךְ זְדוֹן לִבֶּךָ שֹׁכְנִי בְּחַגְוֵי הַסֶּלַע תֹּפְשִׂי מְרוֹם גִּבְעָה כִּי תַגְבִּיהַּ כַּנֶּשֶׁר קִנֶּךָ מִשָּׁם אוֹרִידְךָ נְאֻם־יְהֹוָה׃ - דײַן שרעקעניש האָט דיך פֿאַרפֿירט, דער זדון פֿון דײַן האַרצן, דו וואָס וואוינסט אין די שפּאַלטן פֿונעם פֿעלדז, וואָס האַלטסט די הייך פֿונעם בערגל; אפֿילו אויב דו וועסט הויך מאַכן ווי אַן אָדלער דײַן נעסט, פֿון דאָרט וועל איך דיך אַראָפּברענגען, זאָגט ה'.
"תפלצתך" - טייל מפרשים דערקלערן אַז דאָס איז מלשון עבודה זרה, ווי עס שטייט געשריבן "אשר עשתה מפלצת לאשרה", וואָס דאָס איז אַן עבודה זרה וואָס יעדער וואָס זעט זי ווערט אָנגעכאַפּט מיט פלצות (ציטערניש). און טייל דערקלערן אַז די כוונה איז ממש פלצות, וואָס טײַטשט פּחד און ציטער: די אימה וואָס דו האָסט אָנגעוואָרפֿן אויף די פעלקער אַרום דיר - דאָס איז וואָס האָט דיר געגעבן דאָס גבהות הלב. דאָס הייסט, דאָס וואָס דו פֿלעגסט אָנזייען שרעק און אימה אויף די אַרומיקע, דאָס האָט דערהויבן דעם זדון פֿון דײַן האַרצן ביז דו ביסט געגאַנגען און געפּלאָגט דײַן ברודער יעקב. די גאווה וואָס דו האָסט געפֿילט אַז דו שטייסט העכער פֿון יעדן און אַלע ציטערן פֿאַר דיר, די דאָזיקע מורא האָט דיך געבראַכט צו זײַן אַ בעל זדון לב און צו פֿײַניקן דײַן ברודער יעקב. און תרגום יונתן טײַטשט "תפלצתך" - דײַן נאַרישקייט.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז "תפלצתך" מיינט די עבודה זרה: די געשטאַלט פֿון דײַן עבודה זרה האָט דיך געבראַכט צו טראַכטן אַז דו ביסט אין גאָר אַ הויכער מדרגה, אַז דו האָסט אַן עבודה זרה וואָס וועט דיר העלפֿן. און נאָך אַ זאַך - "זדון ליבך", דאָס וואָס דו לייקנסט אין די עיקרי האמונה. ביז דו ביסט "שוכני בחגוי הסלע" - אַ באַפֿעסטיקט אָרט מצד זײַן שטאַרקייט, ווײַל עס איז אין שטיין, און אויך "תופשי מרום גבעה" - מצד זײַן הייך. דו ביסט זיכער אַז מען קען דיך נישט באַזיגן, אַז דו ביסט אין אַ שטאַרקן און הויכן אָרט, אַ מבצר וואָס מען קען נישט דורכברעכן.
אויף דעם זאָגט אים דער קדוש ברוך הוא: אפֿילו אויב דו וועסט מאַכן הויך דײַן נעסט ווי אַן אָדלער און שטעלן דײַן נעסט אויף אַ הויכן אָרט, און דאָס וועט זײַן באחרית הימים - "משם אורידך נאום ה'", איך וועל דיך אַראָפּוואַרפֿן פֿון אַ הויכן אָרט צו אַ נידעריקן אָרט. און דאַן וועט דער אַראָפּוואַרף זײַן פֿון איגרא רמא לבירא עמיקתא. דער אויבערשטער גיט זיי די הייך דווקא כּדי צוליב דער הייך זאָל דער פֿאַל זײַן פֿיל מער ווייטיקדיק און שטאַרק. און דאָס איז בבחינת "משגיא לגוים ויאבדם": דער קדוש ברוך הוא הייבט אויף דעם גוי, ווי מיר האָבן געזען "אחר הדברים האלה גידל המלך אחשורוש את המן" - וואָרום אויב מען וואַרפֿט המנ'ען פֿונעם ערשטן שטאָק, הערט זיך נישט דער קלאַפּ ווי געהעריק. מען הייבט אים אויף זייער הויך, און דערנאָך וואַרפֿט מען אים אַראָפּ, און דעמאָלט הערט זיך אַ קלאַפּ וואָס מען הערט אים ביזן הײַנטיקן טאָג; נאָך אַלץ געדענקען מיר פֿון יענעם קלאַפּ. ווען איינער שטײַגט אַרויף און פֿאַלט, איז דער פֿאַל פֿיל מאַכטפֿולער. און דאָס איז וואָס עס שטייט "אעלה על במתי עב" - דאָ מיינט עס אַז איך וועל דיך דערהויבן צו אַ הויכן אָרט, כּדי פֿון דאָרט זאָל דער מפלה זײַן פֿיל גרעסער.
ווי דער איבערקערעניש פון סדום ועמורה
וְהָיְתָה אֱדוֹם לְשַׁמָּה כֹּל עֹבֵר עָלֶיהָ יִשֹּׁם וְיִשְׁרֹק עַל־כׇּל־מַכּוֹתֶהָ׃ כְּמַהְפֵּכַת סְדֹם וַעֲמֹרָה וּשְׁכֵנֶיהָ אָמַר יְהֹוָה לֹא־יֵשֵׁב שָׁם אִישׁ וְלֹא־יָגוּר בָּהּ בֶּן־אָדָם׃ - און אדום וועט ווערן צו א פארוויסטעניש, יעדער וואס וועט דורכגיין לעבן איר וועט שטוינען און פייפן אויף אלע אירע שלעק. ווי דער איבערקערעניש פון סדום ועמורה און אירע שכינים, האט ג-ט געזאגט, עס וועט דארט קיין מענטש נישט וואוינען, און קיין מענטשן-קינד וועט דארט נישט איינשטיין.
אדום וועט בלייבן א שממה אויף אייביק ווי דער איבערקערעניש פון סדום; פונקט ווי סדום איז ביזן היינטיקן טאג א פארוויסטער ארט, אזוי וועט אדום ווערן צו א פארוויסטונג. "כל עובר עליה ישום" - מלשון פון א מענטש וואס שטייט פארגאפט און משתומם. "וישרוק" - ווי די ווערטער פונעם מצודת דוד, דער דרך פון מענטשן איז צו פייפן ווען מען זעט א וויכטיגע זאך וואס איז חרוב געווארן. דאס איז דער טבע פון א מענטש, ער זעט עפעס און פייפט מיט זיין מויל אלס א צייכן פון שטוינונג. היינט איז דאס אפשר ווייניגער מצוי, אבער ווער עס געדענקט מיט דרייסיג יאר צוריק - איז דאס געווען זייער מצוי, אמאל לייגט מען נאך צו א געוויסן רוף פון התפעלות, אויסצודריקן תדהמה און בהלה פון עפעס וואס איז נישט נאטירליך. דער ענין פון פייפן אלס אן אויסדרוק פון שטוינונג קומט פאר אסאך מאל אין נביאים. "על כל מכותיה" - אויף אלע מכות וואס ער וועט זען אז דער אויבערשטער האט געברענגט אויף אדום. און בנוגע דעם ענין פון "לא ישב שם איש ולא יגור בה בן אדם", האט דער מלבי"ם שוין פריער מסביר געווען וואס מיינט "איש", וואס מיינט "בן אדם", און פארוואס דער ענין ווערט געטאפלט.
ווי א לייב פון גאון הירדן
הִנֵּה כְּאַרְיֵה יַעֲלֶה מִגְּאוֹן הַיַּרְדֵּן אֶל־נְוֵה אֵיתָן כִּי־אַרְגִּיעָה אֲרִיצֶנּוּ מֵעָלֶיהָ וּמִי בָחוּר אֵלֶיהָ אֶפְקֹד כִּי מִי כָמוֹנִי וּמִי יֹעִידֶנִּי וּמִי־זֶה רֹעֶה אֲשֶׁר יַעֲמֹד לְפָנָי׃ - אט ווי א לייב וועט ער ארויפגיין פון דעם הויכן געוועקס פונעם ירדן צום פעסטן וואוינארט, ווארום אין א רגע וועל איך אים מאכן אנטלויפן פון דארט, און ווער עס איז אויסגעקליבן וועל איך באשטעלן איבער איר; ווארום ווער איז ווי מיר און ווער קען מיך רופן צום משפט, און ווער איז דער פאסטוך וואס וועט שטיין פאר מיר?
"גאון הירדן" איז דער ארט פון די לייבן. דער מלבי"ם ערקלערט די זאך אלס א משל: די קעניגלעכע שטאט פון אדום איז ווי א נווה צאן, א רואיגער פאשע-פלאץ פאר די שאף, און אויפן נווה צאן קומט א רייסענדיקער לייב. די אלע שאף וואס זענען דארט געווען רואיג, געזעסן און גערוט מיט נחת, און פלוצלונג קומט א לייב און נעמט זיך רייסן. און פון וואנען? פון גאון הירדן, וואו עס געפינען זיך די מעכטיגסטע לייבן. און דער נמשל: עס וועט קומען א שטארקער און מעכטיגער קעניג איינצונעמען אדום אין דער צייט ווען אדום איז רואיג און זיצט זיך מיט נחת אינעם נווה צאן.
"כי ארגיעה אריצנו מעליה" - זאגט דער אויבערשטער: איך וועל מאכן לויפן דעם לייב פאר א רגע זיך אפצוטאן פונעם נווה. דער טייטש דערפון איז, אז הגם עס דאכט זיך אונז אז יעצט קומט דער לייב און דעקט אלעס איבער, זאגט דער אויבערשטער אז עס וועט זיין א תקופה פון רואיגקייט, דער לייב וועט זיך אוועקציען פון דארט און זיך אומקערן צו זיין ארט אויף א קורצע צייט. און דערנאך "ומי בחור אליה אפקוד" - דער אויבערשטער וועט צוריקקומען און באשטעלן אויף יענעם נווה אלע בחורים. "בחור" מיינט די אויסגעוועלטע צום קריג, די קעמפנדע גיבורים, אזוי ווי "ובחוריו" וואס ווערט געזאגט אויפן חיל פון פרעה, "כל רכב בחור". און אויף דעם האבן מיר געזען פריער "וציר בגויים שלוח". דאס הייסט: עס וועט זיין א קלאפ פאר אדום, אבער דעמאלט וועט זי נאך נישט אינגאנצן אונטערגיין; דער שונא וועט אוועקגיין און דערנאך צוריקקומען נאכאמאל.
"כי מי כמוני ומי יעידני" - ווער איז ווי מיר, וואס איך באפעל אויף זיי קריגס-לייט צום קאמף, און ווער קען שטיין קעגן מיר? און עס איז נישט שייך מען זאל מיך אנקלאגן אין א משפט פאר די שופטים פון דער וועלט, ווייל "מי יעידני" - ווער קען מיך רופן צו א דין ומשפט? און אפשר וועסטו זאגן אז דער פאסטוך וועט ראטעווען די שאף פון די לייבן און פון יענע אויסגעקליבענע קריגער? דערויף זאגט דער פסוק: "ומי זה רועה אשר יעמוד לפני" - דער פאסטוך האט נישט קיין כוח, ווער איז דען דער פאסטוך וואס קען שטיין פארן אויבערשטן און קומען קעמפן קעגן אים? איך בין דאך דער וואס האט געשיקט די לייבן, איך בין דער וואס האט געשיקט די קריגער איינצונעמען אדום, און עס איז נישטא קיינער וואס קען שטיין קעגן ג-ט.
די עצה פונעם אויבערשטן און זיינע מחשבות - די יונגע פון די שאף
לָכֵן שִׁמְעוּ עֲצַת־יְהֹוָה אֲשֶׁר יָעַץ אֶל־אֱדוֹם וּמַחְשְׁבוֹתָיו אֲשֶׁר חָשַׁב אֶל־יֹשְׁבֵי תֵימָן אִם־לוֹא יִסְחָבוּם צְעִירֵי הַצֹּאן אִם־לֹא יַשִּׁים עֲלֵיהֶם נְוֵהֶם׃ - דעריבער הערט די עצה פונעם אויבערשטן וואס ער האט באשלאסן קעגן אדום, און זיינע געדאנקען וואס ער האט געטראכט איבער די איינוואוינער פון תימן: אויב עס וועלן זיי נישט שלעפן די יונגסטע פון די שאף, אויב ער וועט נישט פארוויסטן זייער וואוינארט איבער זיי.
הערט אויס וואס דער הקב"ה איז מְיַעֵץ קעגן אדום, און זיינע מחשבות וואס ער האט געטראכט איבער די איינוואוינער פון תימן און קעגן זיי. און מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז "תימן" - מיינט אדער דאס לאנד אין דרום, אדער תימן דער זון פון אליפז וואס איז פון די פעלקער פון אדום. "אם לא" איז אלעמאל א לשון שבועה, אזוי ווי "נשבע ה' צבאות לאמר אם לא כאשר דמיתי כן היתה". "יסחבום" - אזוי ווי "סחוב והשלך", מען וועט זיי צעטרעטן און שלעפן.
ווער זענען די "צעירי הצאן"? לויט דעם רד"ק - זענען דאס כלל ישראל, וואס ביז איצט זענען זיי געווען יונג און שוואך קעגן די אומות העולם, און זיי וועלן שלעפן אדום. און קעגן אדום, וואס עשיו איז דער בכור און דער עלטערער, שטייט דאך "ורב יעבוד צעיר". זאגט דער מדרש: צעירי הצאן זענען די קינדס-קינדער פון רחל, צו לערנען אז עשיו פאלט נישט נאר אין דער האנט פונעם זרע פון רחל - יוסף און בנימין, וואס זענען געווען די יונגסטע פון די שבטים. "אם לא ישים עליהם נווהם" - "ישים" איז א לשון פון שממה, אז דער אויבערשטער וועט מאכן אז זייער וואוינארט און זייערע הייזער זאלן ווערן פארוויסט איבער זיי. און תרגום יונתן טייטשט: "אם לא יגררונון ויקטלון תקיפי עמא", אז מען וועט הרג'ענען די גרויסע און מעכטיגע פונעם פאלק.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "עצה" און "מחשבות": די עצה איז די געוואלטע תכלית, די אונטערשטע שורה, וואס עס איז די תוצאה; בעת די מחשבות זענען די מיטלען וואס דער אויבערשטער באטראכט כדי דאס ארויסצוברענגען מכח אל הפועל. די מחשבות זענען דער מהלך, און די עצה איז די תוצאה. אויף אדום האט דער אויבערשטער גע'עצה'ט די גזירה כדי צו דערגרייכן די תכלית, און אויף לאנד תימן וואס געפינט זיך אונטער דער ממשלה פון אדום - זי וועט זיין בבחינת די מיטלען אנצוקומען צו דער תכלית.
און בנוגע "יסחבום צעירי הצאן", ערקלערט דער מלבי"ם על דרך המשל פון פריער: מיר האבן דאך גערעדט וועגן לייבן, "כאריה יעלה מגאון הירדן", און די דאזיגע לייבן וועלן שלעפן און שלעפּן די יונגע שאף פון דער פּאַשע (נווה). דאס הייסט, לויט'ן רד"ק זענען צעירי הצאן כלל ישראל וואס שלעפן אדום, בעת לויט'ן מלבי"ם זענען צעירי הצאן די וואס וועלן פארשלעפט ווערן פון אדום דורך די לייבן. ווארום מיר האבן דאך פארגליכן אדום צו שאף וואס ליגן רואיג אין זייער לאגער, און יעצט קומען די לייבן און שלעפן אוועק די יונגע שאף, און דער זעלבער ארט וואס איז געווען א נווה צאן וועט ווערן א נווה שממה, און וועט מער גארנישט ראוי זיין אלס א פלאץ פאר שאף נאר וועט פארוואנדלט ווערן אין בערג פון חורבן. און רש"י ערקלערט אז צעירי הצאן זענען די נידעריגסטע פון די פעלקער; און חז"ל דרש'ענען אז דאס איז פרס, ווייל פרס איז דער יונגסטער פון בני יפת.
מִקּוֹל נִפְלָם רָעֲשָׁה הָאָרֶץ צְעָקָה בְּיַם־סוּף נִשְׁמַע קוֹלָהּ׃ - פון דעם קול פון זייער פאלן האט די ערד געציטערט, א געשריי ביים ים סוף איז געהערט געווארן איר קול.
זייער פאלן וועט זיין אזוי געוואלדיג אז די ערד וועט ציטערן פונעם קול פון זייער פאל. און וואס מיינט "צעקה בים סוף"? ערקלערט דער מלבי"ם אז עס וועט זיין אזא גרויס געשריי וואס איז שוין געהערט געווארן ביים ים סוף. דאס לעצטע מאל וואס מען האט געהערט אזא שרעקליכן געשריי איז געווען ביים ים סוף, דערפאר פארבינדט עס דער פסוק דערצו: אן ארט וואו עס איז געווען א ריזיג געשריי - דאס איז ים סוף, און דא וועט זיין א געשריי אזוי ווי די צעקה פון ים סוף.
כנשר על בצרה - דאס איז רומי
הִנֵּה כַנֶּשֶׁר יַעֲלֶה וְיִדְאֶה וְיִפְרֹשׂ כְּנָפָיו עַל־בׇּצְרָה וְהָיָה לֵב גִּבּוֹרֵי אֱדוֹם בַּיּוֹם הַהוּא כְּלֵב אִשָּׁה מְצֵרָה׃ - אט ווי אן אדלער וועט ער ארויפגיין און שוועבן, און שפרייטן זיינע פליגלען איבער בצרה, און דאס הארץ פון די גיבורים פון אדום וועט זיין אין יענעם טאג ווי דאס הארץ פון א פרוי אין געבורטס-וועען.
דא שילדערט דער פסוק ווער עס איז דער זעלבער "נווה איתן" וואס ער האט פריער דערמאנט, דער ארט וואו די שאף לאגערן: דאס איז בצרה, די הויפטשטאט פון מלכות אדום. אהין וועט דער שונא אנקומען און שוועבן ווי אן אדלער, ער וועט קומען מיט גרויס שנעלקייט און אויסשפרייטן זיינע פליגלען איבער בצרה זי צו חרוב מאכן. און אפשר וועסטו מיינען אז די גיבורים פון אדום וועלן צוריקקעמפן אין דער מלחמה? זאגט דער פסוק: דאס הארץ פון די גיבורים פון אדום וועט זיין ווי דאס הארץ פון א פרוי אין ווייען, זיי וועלן זיין שוואך און אן קיין כוח.
און אויף וועמען רעדט מען דא? זאגט דער מלבי"ם: דער אברבנאל האט שוין מבאר געווען אין זיינע ספרים מיט קלארע ראיות אז רומי איז די שטאט בצרה וואס ווערט דערמאנט אין די נביאים, און אירע בעלי ברית און אירע גלויביגע זענען אדום אויף וועמען די נביאים האבן נבואה געזאגט. דאס הייסט, ווען מען רעדט פון בצרה - איז די כוונה אויף רומי, און אדום איז דער כלל פון די פעלקער פון אדום ווי מיר האבן געזאגט. און זיי וועלן זיך שלאגן אין אחרית הימים מיט בני ישמעאל, און דאס איז מלחמת גוג ומגוג וואס יחזקאל האט נבואה געזאגט דערויף. מען האט דערויף א סעריע שיעורים פון ספר יחזקאל און פון אנדערע מקורות, וואו דער מלבי"ם באשרייבט אלעס וואס גייט זיין אין דער צוקונפט, און ערקלערט ווי די ווערטער פונעם אברבנאל אז די מלחמה וועט זיין א מלחמה פון בני ישמעאל קעגן בני אדום.
און די זאך הייבט שוין אן צו ווערן זעבאר פאר אונזערע אויגן בפועל. עס זענען דא אויפרייסן אין אייראפע אויף יעדן ארט, און מען לעבט היינט אין שרעק פון די טעראריסטן. זיי האבן נישט צופיל וואס צו טאן, וויבאלד זיי האבן אריינגענומען צו זיך א פינפטן קאלום, מיליאנען מוסולמענער, און צוליב "פאליטיקלי קארעקט" ערלויבן זיי זיך נישט זיי ארויסצושטויסן אדער אפילו קלארצושטעלן ווער עס זענען די כוחות פונעם בייזן, ווער זענען די רשעים און די מחבלים און די געפערליכע. מען זאגט אלעמאל אז דאס זענען גוטע מענטשן און נאר בטעות זענען פאראן אזעלכע און אין יעדן פלאץ זענען פאראן פראבלעמאטישע מענטשן; און ווען מען דערמאנט אן אטאקע, דערמאנט מען קיינמאל נישט דעם איסלאם, עס איז נישטא קיין שייכות צום איסלאם, אלעמאל זענען דאס בלויז "טעראריסטן". און שטייטלעך שלאפן זיי נאך, ביז עס וועט קומען די צייט פון מלחמת גוג ומגוג, ווען פון צווישן זיי וועלן זיי אויפשטיין, און דעמאלט וועט מען זען די מלחמה פון ישמעאל קעגן אדום, וואס דאס איז מלחמת גוג ומגוג. און עס האט שוין איינער געזאגט: טאקע נישט אלע מוסולמענער זענען טעראריסטן, אבער עס איז זייער אינטערעסאנט אז אלע טעראריסטן זענען מוסולמענער.
אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, נאכדעם וואס עס וועט זיין די מלחמת גוג ומגוג וואס יחזקאל האט נבואה געזאגט דערויף, פון בני ישמעאל מיט בני אדום, וועט בצרה חרוב ווערן און אלע אירע העלפער און די וואס גייען אין איר דת, ברית און אמונה וועלן פאלן. דאס הייסט, מען רעדט דא אויך פון א סארט חורבן פאר דער קריסטליכער רעליגיע, וואס זי איז א דת וואס האט אין זיך א בחינה פון כפירה, וויבאלד זי פארנעמט זיך מיטן טמא'נעם שילוש וואס גיט א געטליכן כוח פאר בשר ודם.
די נבואה אויף דמשק
לְדַמֶּשֶׂק בּוֹשָׁה חֲמָת וְאַרְפָּד כִּי־שְׁמֻעָה רָעָה שָׁמְעוּ נָמֹגוּ בַּיָּם דְּאָגָה הַשְׁקֵט לֹא יוּכָל׃ - וועגן דמשק: פארשעמט געווארן איז חמת און ארפד, ווייל א שלעכטע בשורה האבן זיי געהערט, זיי זענען צעגאנגען, ביים ים איז דא א זארג, ער קען זיך נישט בארואיגן.
דער קאַפּיטל באַשעפטיקט זיך מיט נבואות אויף עטלעכע אומות: מיר האָבן געזען אַ נבואה אויף עמון, מיר האָבן געזען אויף אדום, און יעצט נבוא'ט דער נביא אויף דמשק. חמת און ארפד זענען מלוכות פון ארם, און דמשק איז דער קאָפּ פון דער מלוכה. "בושה חמת וארפד כי שמועה רעה שמעו", און דערפאַר "נמוגו". און וואָס מיינט "בים דאגה"? דערקלערט דער מלבי"ם אַז די דאגה אַליין ווערט באַשריבן ווי אַ שטורמישער ים וואָס קען זיך נישט באַרויִקן; די דאגה וועט שטורמען אין זיי ביז זיי וועלן צעגיין אינעם ים פון דאגה אין זייער האַרץ. אָבער די מצודת דוד דערקלערט אַז דער משל איז פון איינעם וואָס גייט אינעם ים וואָס אין זיין האַרץ איז פאַראַן אַ דאגה - אַזוי וועלן זיי צעגיין פון פחד און פון דאגה. לויט'ן מלבי"ם, אַז זייער האַרץ וועט זיין ווי אַ ים פון דאגות, איז דער טייטש פון "נמוגו" צעגאַנגען: זייער האַרץ וועט צעגיין פונעם ים פון דאגות וואָס געפינט זיך אין אים.
רָפְתָה דַמֶּשֶׂק הִפְנְתָה לָנוּס וְרֶטֶט הֶחֱזִיקָה צָרָה וַחֲבָלִים אֲחָזַתָּה כַּיּוֹלֵדָה׃ - דמשק איז געוואָרן שוואַך, זי האָט זיך אויסגעדרייט צו אַנטלויפן, און אַ ציטער האָט זי אָנגענומען; צרה און וועען האָבן זי אָנגעגריפן ווי אַ געבערין.
דאָ ווערט באַשריבן דער אינהאַלט פון דער שלעכטער בשורה וואָס זיי האָבן געהערט: אַז דמשק איז געוואָרן אָפּגעשוואַכט און האָט זיך אויסגעדרייט צו אַנטלויפן, אַז זי אַנטלויפט פונעם שונא. נאָר זי האָט נישט די מעגלעכקייט צו אַנטלויפן, ווייל "רטט החזיקה". וואָס מיינט רטט? זאָגט דער מלבי"ם: אַ שוואַכקייט אין די געלענקען פון די פוס, ווי דער ענין פון "ארכובתיה דא לדא נקשן", אַ מצב וואָס די פוס ציטערן און שאָקלען זיך. און דער מלבי"ם לייגט צו אַז עס איז מלשון "ירט הדרך לנגדי", וואָס דאָס איז אַ פאַרשפּעטיקונג און צוריקהאַלט פון גיין אויפ'ן וועג. דאָס הייסט, דמשק וועט וועלן אַנטלויפן און אנטרינען, אָבער עס וועלן זי אָננעמען צרה וחבלים ווי אַ יולדה - ווי אַ פרוי ביים געבערן וואָס די צרה און די וועען לאָזן איר נישט רירן, נאָר זי בייגט זיך אויפ'ן אָרט פאר גרויס ווייטיק.
און דער מלבי"ם לייגט צו: נישט אומזיסט פאַרגלייכט מען איר צו אַ יולדה, וואָרום שטענדיק ווען מען וויל באַשרייבן אַן איינגענומענע שטאָט, פאַרגלייכט מען זי צו אַ יולדה. ווייל פונקט ווי די יולדה נעמט ארויס די זאַכן וואָס זענען אין איר בויך, דאָס קינד, אַזוי אויך ווען די שטאָט ווערט איינגענומען עפנט זיך די שטאָט, די מויער פאַלט איין, און דאָס פאָלק וואָס איז אין איר גייט ארויס - מען נעמט זיי אין געפאַנגענשאַפט, מען פּלינדערט שלל, און מען שלאָגט זיי. קומט אויס אַז דאָס שפּאַלטן פון דער מויער איז ווי דאָס שפּאַלטן פונעם בויך פון דער יולדה, און דערפאַר "צרה וחבלים אחזתה כיולדה".
אֵיךְ לֹא־עֻזְּבָה עִיר תְּהִלָּת קִרְיַת מְשׂוֹשִׂי׃ - ווי אַזוי איז נישט אָפּגעלאָזט געוואָרן [אָדער: ווי אַזוי איז נישט באַפעסטיקט געוואָרן] די שטאָט פון לויב, די קריה פון מיין פרייד!
צוויי פירושים זענען דאָ. דער רד"ק דערקלערט: "איך לא עוזבה" - ווי אַזוי האָט מען זי נישט אָפּגעלאָזט פון קעמפן קעגן איר. דמשק וואונדערט זיך ווען זי זעט אירע מענטשן אַנטלויפן פונעם שונא און זאָגט: ווי אַזוי האָט מען נישט איבערגעלאָזט דמשק אין רו? זי איז דאָך אַן עיר תהילה, אַ קרית משוש! זיי זענען געווען זיכער אַז מען וועט לאָזן דמשק צורוה, וויבאַלד זי איז געווען אַן אויסגעצייכנטע שטאָט. וואָרום ווי באַקאַנט, ווען דער שונא זעט אַ שיינע און פּראַכטפולע שטאָט, האָט ער נישט קיין אינטערעס איר צו פאַרניכטן, נאָר אַדרבה, ער וועט קעמפן אויף איר און זי היטן, ווייל ער וויל יענע שטאָט פאַר זיך. און דאָ - האָט מען זי נישט אָפּגעלאָזט פון מלחמה האַלטן קעגן איר, און מען האָט זי צעשטערט.
דער מלבי"ם דערקלערט, און דאָס איז אויך אַ פירוש נוסף וואָס שטייט אינ'ם רד"ק און אין רש"י, אַז "עוזבה" איז מלשון "מעזיבה" - דער טינק וואָס מען פלעגט לייגן צו שטאַרקן די מויער. און אַזוי אויך "ויעזבו את ירושלם עד החומה", "כעזובת החורש והאמיר", "עזוב תעזוב". און די כוונה איז: ווי אַזוי איז די שטאָט פון תהילה נישט פאַרפעסטיקט און געשטאַרקט געוואָרן? די דאָזיקע שטאָט, וואָס איז געווען באַרימט מצד איר כבוד און מעלה, וואָלט דאָך געווען פּאַסיק אַז מען זאָל איר פאַרשטאַרקן מיט אַ מויער, מאַכן פאַר איר פעסטע מויערן וואָס וועלן איר באַפעסטיקן און נישט לאָזן פאַלן אַזוי גרינג. און נאָך מער, זי איז דאָך "קרית משושי" - אַ שטאָט פול מיט פרייד, און אירע איינוואוינער זענען נישט טרויעריק און צעבראָכן. און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם פריער: ווען מענטשן זענען צעבראָכן, האָט קיינער נישט קיין חשק אַרויסצוגיין אין קאַמף; אָבער ווען מענטשן זענען פריילעך און לוסטיק, "ישמחו לקראת נשק" ווי דער לשון פונעם מלבי"ם, גייען זיי מיט שמחה אין מלחמה. אויב אַזוי, ווי קען זיין אַז אויף דער לויב פון אַזאַ פריילעכע שטאָט איז קיינער נישט געגאַנגען קעמפן און פאַרטיידיקן איר?
לָכֵן יִפְּלוּ בַחוּרֶיהָ בִּרְחֹבֹתֶיהָ וְכׇל־אַנְשֵׁי הַמִּלְחָמָה יִדַּמּוּ בַּיּוֹם הַהוּא נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - דעריבער וועלן אירע בחורים פאַלן אין אירע גאַסן, און אַלע מלחמה-לייט וועלן פאַרשניטן ווערן אין יענעם טאָג, זאָגט ה' צבאות.
"לכן" איז אַ לשון פון אַ שבועה. "יפלו בחוריה ברחובותיה" - ווער עס דרייט זיך היינט אין דמשק קען דאָס גאַנץ גוט פאַרשטיין; שוין עטלעכע הונדערטער טויזנטער פאַלן דאָרט אין אירע גאַסן. "וכל אנשי המלחמה ידמו" - מלשון דממה אָדער מלשון חורבן, וואָס יעדע חרוב'ע שטאָט ווערט אָנגערופן "ידמו". און רש"י זאָגט אַז די זאַך איז אויך פאַרבונדן מיט'ן ענין פון שטילקייט, ווייל הא בהא תליא: אַ חרוב'ער אָרט איז אויך שטיל, און אַ געבויטער אָרט קאָכט מיט לעבן. דער רד"ק דערקלערט אַז "ידמו" איז מלשון זיי וועלן פאַרשניטן ווערן, ווי "ה' הדמנו", און ברענגט נאָך מקורות אויף דעם אויסדרוק.
און דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָ ענטפערט דער אויבערשטער אויף דער קשיא "איך לא עוזבה עיר תהילת קרית משושי", ווי קען דאָס זיין אַז מען האָט נישט פאַרשטאַרקט אירע מויערן און זי האָט זיך נישט געשטאַרקט צו קעמפן? דער ענטפער איז: ווייל אירע בחורים זענען געפאַלן אין אירע גאַסן און נישט אויפ'ן שדה המערכה - זיי זענען בכלל נישט אַרויס צו דער מלחמה; און אַלע מלחמה-לייט וועלן פאַרשניטן ווערן, און האָבן גאָרנישט אויפגעטאָן.
וְהִצַּתִּי אֵשׁ בְּחוֹמַת דַּמָּשֶׂק וְאָכְלָה אַרְמְנוֹת בֶּן־הֲדָד׃ - און איך וועל אָנצינדן אַ פייער אין דער מויער פון דמשק, און עס וועט פאַרצערן די פּאַלאַצן פון בן-הדד.
אַ פייער וועט דאָרט ברענען און פאַרצערן די פּאַלאַצן פון בן הדד, וואָס דאָס איז דאָס הויז פונעם מלך. בן הדד איז געווען דער נאָמען פונעם מלך פון ארם אין דער צייט ווען זי איז חרוב געוואָרן דורך נבוכדנאצר, און רצין איז געווען דער נאָמען פונעם מלך אין וועמענס צייט זי איז חרוב געוואָרן דורך סנחריב, דעריבער דערמאָנט ער דאָ דווקא די פּאַלאַצן פון בן הדד. און ווער עס וויל קען דאָס זען אויך אין אונדזער צייט: אסד וואַרפט ברענענדיקע פעסער נאַפט אויף בנינים, אַ פּנים ווייל עס איז נישטאָ גענוג שפּרענגשטאָף. דאָס פייער טאַנצט אויף די מויערן פון דמשק און פאַרצערט די פּאַלאַצן פון בן הדד.
די נבואה אויף קדר און די קעניגרייכן פון חצור
לְקֵדָר וּלְמַמְלְכוֹת חָצוֹר אֲשֶׁר הִכָּה נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ־בָּבֶל כֹּה אָמַר יְהֹוָה קוּמוּ עֲלוּ אֶל־קֵדָר וְשׇׁדְדוּ אֶת־בְּנֵי־קֶדֶם׃ - אויף קדר און אויף די קעניגרייכן פון חצור, וואס נבוכדראצר דער מלך פון בבל האט געשלאגן, אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: שטייט אויף, גייט ארויף קעגן קדר, און בארויבט די בני קדם.
מיר האבן געענדיגט מיט דמשק, און יעצט רעדט דער נביא וועגן קדר און וועגן די קעניגרייכן פון חצור, וואס אויך זיי האט נבוכדראצר דער מלך בבל געשלאגן. און לאמיר באמערקן: אלע אנדערע אומות האט נבוכדראצר אויך געשלאגן, און דאך ווערט זיין נאמען דארט נישט דערמאנט; עס ווערט דערמאנט זייער מפלה אבער נישט ווער עס האט זיי געברענגט צו פאלן, און בלויז דא ווערט געזאגט "אשר הכה נבוכדראצר מלך בבל". דער רד"ק פרעגט די דאזיגע קשיא און ערקלערט: די אנדערע אומות האבן געליטן איין מאל דורך דעם און איין מאל דורך יענעם, דערפאר האט מען נישט דערמאנט קיין נאמען; אבער קדר האט נאר געליטן דורך נבוכדראצר. אדום, מואב, בני עמון און ארם האבן פריער אויך געליטן דורך כלל ישראל, אזוי ווי מיר האבן געזען אז דוד המלך האט מלחמה געהאלטן קעגן זיי און נאך, בעת וואס ביי קדר און די קעניגרייכן פון חצור געפינען מיר נישט אז זיי זאלן האבן געליטן נאר דורך נבוכדראצר, דערפאר שטייט געשריבן "אשר הכה נבוכדראצר".
און לאמיר באמערקן אז דער קרי איז "נבוכדראצר" און דער כתיב איז מיט א וי"ו "נבוכדראצור". עס איז זייער מעגלעך אז מ'האט אים גערופן סיי אזוי און סיי אזוי, און דערפאר שטייט עס אויף ביידע אופנים. און ווי באקאנט איז דער שיטה פונעם רד"ק ביי יעדן פלאץ וואו עס איז פאראן א קרי וכתיב, אז דער כתיב איז אויך געווען א שטייגער ווי מען פלעגט רופן די זאך אדער דעם מענטשנ'ס נאמען, און דערפאר דארף מען צולייגן קאפ אויך צום כתיב און נישט בלויז צום קרי.
"ושדדו את בני קדם" - זאגט דער רד"ק אז בני קדם זענען אויך פון די בני ישמעאל, אזוי ווי קדר, ווי עס שטייט אין דער תורה "יטור נפיש וקדמה". און תרגום יונתן זאגט: "בני מדינחא", דאס הייסט די וואס וואוינען אין מזרח, און דאס זענען בני קדר וואס וואוינען טאקע אין מזרח. און די דאזיגע קדרים זענען געווען געצעלט-וואוינער, און זיי שלאגט נבוכדראצר.
אׇהֳלֵיהֶם וְצֹאנָם יִקָּחוּ יְרִיעוֹתֵיהֶם וְכׇל־כְּלֵיהֶם וּגְמַלֵּיהֶם יִשְׂאוּ לָהֶם וְקָרְאוּ עֲלֵיהֶם מָגוֹר מִסָּבִיב׃ - זייערע געצעלטן און זייערע שאף וועלן זיי נעמען, זייערע געצעלט-טוכן און אלע זייערע כלים און זייערע קעמלען וועלן זיי נעמען פאר זיך, און מען וועט אויסרופן אויף זיי שרעק פון אלע זייטן.
זיי זענען דאך געצעלט-וואוינער, און ווען געצעלט-וואוינער שפירן אז דער שונא קומט, זענען זיי דאך נישט געבונדן צו בלייבן אויפן פלאץ: מען פאקט איין דעם געצעלט און מען פארט אוועק צו א צווייטן ארט. דאס איז דער שטייגער פון געצעלט-וואוינער, וואס מען קען זיי נישט אזוי לייכט איבערקערן, ווייל יעדעס מאל זיי שפירן אז דער שונא נענטערט זיך, לויפן זיי אוועק און בייטן זייער ארט. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: זייערע געצעלטן און זייערע שאף וועלן זיי נעמען, און זייערע יריעות און אלע זייערע כלים און קעמלען וועלן זיי טראגן מיט זיך, אלעס וואס זיי פארמאגן פון דא צו אן אנדער פלאץ. "וקראו עליהם מגור מסביב" - זיי שרייען און רופן אויס אז ס'איז דא שרעק פון ארום, און דורך דעם וועלן אלע אנטלויפן און קיינער וועט נישט בלייבן אויפן פלאץ.
נֻסוּ נֻּדוּ מְאֹד הֶעְמִיקוּ לָשֶׁבֶת יֹשְׁבֵי חָצוֹר נְאֻם־יְהֹוָה כִּי־יָעַץ עֲלֵיכֶם נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ־בָּבֶל עֵצָה וְחָשַׁב עֲלֵיכֶם מַחֲשָׁבָה׃ - אנטלויפט, וואנדערט ווייט אוועק, זיצט טיף באהאלטן, איינוואוינער פון חצור, זאגט דער אויבערשטער, ווייל נבוכדראצר דער מלך פון בבל האט באשלאסן אן עצה אויף אייך, און האט געטראכט א מחשבה קעגן אייך.
לויט דעם גיט זיי דער נביא אן עצה אין נאמען פון אויבערשטן: עס איז נישט גענוג דאס וואס איר נעמט אייערע געצעלטן צו א צווייטן פלאץ. "נוסו נודו מאד העמיקו לשבת" - דערווייטערט אייך צום ווייטסטן פלאץ, צום טיפסטן באהעלטעניש, וואו קיינער וועט נישט וויסן וואו איר געפינט זיך. און די סיבה: ווייל נבוכדראצר מלך בבל האט אויף אייך געראטן אן עצה, און האט אויך געטראכט א מחשבה אויף אייך.
קוּמוּ עֲלוּ אֶל־גּוֹי שְׁלֵיו יוֹשֵׁב לָבֶטַח נְאֻם־יְהֹוָה לֹא־דְלָתַיִם וְלֹא־בְרִיחַ לוֹ בָּדָד יִשְׁכֹּנוּ׃ - שטייט אויף, גייט ארויף אויף א פאלק וואס איז רואיג, וואס זיצט אין זיכערקייט, זאגט דער אויבערשטער, זיי האבן נישט קיין טויערן און נישט קיין ריגל, זיי וואוינען אליין באזונדער.
יעצט ווענדט זיך דער פסוק צו נבוכדנאצר, זאגט דער מלבי"ם: איר דארפט נישט זוכן וואו ער געפינט זיך, ווייל ער איז רואיג און זיצט לבטח און טראכט בכלל נישט צו אנטלויפן. איר דארפט אויך נישט מלחמה האלטן אויף פעסטונגען, ווייל "לא דלתים ולא בריח לו" - ער האט נישט קיין פעסטונגען, נישט קיין טירן און נישט קיין שלאסן. און איר דארפט אויך נישט מורא האבן טאמער וועלן שכנים קומען אים צו הילף, ווייל "בדד ישכונו" - זיי זענען אליינס, זיי האבן נישט קיין שכנים, און עס וועט קיינער נישט קומען זיי העלפן. קומט אויס אז נבוכדראצר ווערט יעצט ווי געלאדנט צו נעמען זייער לאנד מיט גרינגקייט, אן קיין שום אנשטרענגונג און אן קיין שום מלחמה.
און דער מלבי"ם דרוקט מדייק צו זיין: "שליו" באדייט אלעמאל די אינערליכע רואיגקייט, אז עס איז נישט פאראן קיין רעוואלוציע אינעם פאלק און נישט קיין מיינונגס-פארשידנהייטן; בעת וואס "יושב לבטח" באדייט די זיכערקייט פונעם דרויסנדיגן שונא, אז מען האט נישט קיין מורא פון קיין פיינט פון אינדרויסן. דאס דאזיגע פאלק איז רואיג פון אן אינערליכער מלחמה און זיצט אויך לבטח פון א דרויסנדיגן שונא, און אויב אזוי איז עס זיכער נישט גרייט צום קאמף, און איר וועט קענען קומען און עס נעמען אן קיין שום אנשטרענגונג.
וְהָיוּ גְמַלֵּיהֶם לָבַז וַהֲמוֹן מִקְנֵיהֶם לְשָׁלָל וְזֵרִתִים לְכׇל־רוּחַ קְצוּצֵי פֵאָה וּמִכׇּל־עֲבָרָיו אָבִיא אֶת־אֵידָם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און זייערע קעמלען וועלן זיין צו רויב, און דער המון פון זייערע בהמות צו שלל, און איך וועל זיי צעשפּרייטן צו יעדן ווינט, די וואָס האָבן אָפּגעשניטענע פאות (קצוצי פאה), און פון אַלע זיינע זייטן וועל איך ברענגען זייער אומגליק, זאָגט גאָט.
"קצוצי פאה" - אַן אויסדרוק וואָס מיר האָבן שוין פריִער געזען. טייל ערקלערן אַז די כוונה איז אויף געמלטע: דער מלבי"ם זאָגט אַז זיי זענען געווען פון בני ישמעאל, און בני ישמעאל האָבן אָפּגעשניטן זייער ערלה, דאָס הייסט זיי זענען געווען געמלט, און האָבן אָפּגעשניטן דעם עק פון זייער גוף - זייער ערלה. און דער נביא האָט זיי נישט געוואָלט רופן "מולים", ווייל "מולים" איז אַן אויסדרוק פון כבוד פאַר דעם וואָס נעמט אַראָפּ זיין ערלה און טוט פריעה ווי אַ ייִד; און וויבאַלד זייער מילה איז אַ פעלערהאַפטיקע, רופט ער זיי נישט מולים נאָר "קצוצי פאה". און נאָך אַן הסבר: "וזריתים לכל רוח קצוצי פאה" - איך וועל זיי צעשפּרייטן צו יעדן ווינט וואָס געפינט זיך אין די עקן און פאות פון דער ערד, "קצוצי" לשון קצה (עק), איך וועל זיי צעשפּרייטן צו אַלע עקן וועלט, צו יעדן ווינט וואָס געפינט זיך אין יעדער פאה פון דער וועלט.
און דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "בז" און "שלל": דער שלל איז דאָס וואָס בלייבט איבער הפקר נאָך דער מלחמה, און דאָס איז דער ענין פון "לשלול שלל", אַז מען קומט נעמען און איינזאַמלען דאָס וואָס דער שונא האָט איבערגעלאָזט; בעת דער בז איז דאָס וואָס די סאלדאַטן רויבן אינמיטן דעם קאַמף, יעדער איינער פאַר זיך. דעריבער וועלן די קעמלען זיין "לבז", אַז יעדער וועט קומען און זיי פאַרכאַפּן אין מיטן קאַמף, ווייל די שונאים וועלן וועלן צונעמען פון זיי די קעמלען כּדי זיי זאָלן נישט האָבן קיין וועג ווי אַזוי צו אַנטלויפן - ווייל דורך די קעמלען קענען זיי אַנטלאָפן ווערן. אָבער "המון מקניהם", דאָס הייסט די פילע בהמות, איז נישט דאָ קיין איילעניש זיי צו נעמען גלייך, און זיי וועט מען שפּעטער נעמען אַלס שלל צום סוף פון דער מלחמה.
וְהָיְתָה חָצוֹר לִמְעוֹן תַּנִּים שְׁמָמָה עַד־עוֹלָם לֹא־יֵשֵׁב שָׁם אִישׁ וְלֹא־יָגוּר בָּהּ בֶּן־אָדָם׃ - און חצור וועט ווערן אַ וואוינונג פאַר תנים, אַ וויסטעניש ביז אייביק, קיין מענטש וועט דאָרט נישט וואוינען, און קיין בן אדם וועט דאָרט נישט איינשטיין.
"מעון" מיינט אַ דירה, אַ מדור, ווי "מעונתה היתה לנו". און "תנים" - דער מצודות זאָגט אַז דאָס איז אַ מין שלאַנג, און טייל ווילן זאָגן אַז דאָס איז דער תן (שאַקאַל) וואָס מיר קענען היינט, און עס זענען דאָ אין דעם פארשידענע מיינונגען וואָס פאַר אַ באַשעפענישן די תנים זענען. און אין דער ווירקלעכקייט, סיי שלענג און סיי תנים געפינען זיך געוויינטלעך אין ערטער וואו עס זענען נישטאָ קיין מענטשן, אין אַ וויסטן אָרט.
נבואת עילם
אֲשֶׁר הָיָה דְבַר־יְהֹוָה אֶל־יִרְמְיָהוּ הַנָּבִיא אֶל־עֵילָם בְּרֵאשִׁית מַלְכוּת צִדְקִיָּה מֶלֶךְ־יְהוּדָה לֵאמֹר׃ - דאָס וואָס עס איז געווען דאָס וואָרט פון גאָט צו ירמיהו הנביא וועגן עילם, אין אָנהייב פון דער מלכות פון צדקיה מלך יהודה, אַזוי צו זאָגן:
דער קאַפּיטל גייט ווייטער און ברענגט נאָך אַ נבואה אויף איינער פון די אומות: דאָס וואָרט פון ה' צו ירמיהו וועגן עילם, אין דער תקופה פון אָנהייב מלכות צדקיהו מלך יהודה. חז"ל זאָגן: עילם האָבן געהאָלפֿן די כשדים און זענען געקומען מיט זיי צו טאָן שלעכטס צו ישראל, און דעריבער וועלן אויך זיי טרינקען דעם כוס התרעלה. און עילם איז די מלכות פון מדי, וואָס איז אונדז באַקאַנט אַלס מדי ופרס פון מגילת אסתר.
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת הִנְנִי שֹׁבֵר אֶת־קֶשֶׁת עֵילָם רֵאשִׁית גְּבוּרָתָם׃ - אַזוי האָט געזאָגט ה' צבאות: אָט ברעך איך דעם בויגן פון עילם, דעם אָנהייב פון זייער גבורה.
פאַרוואָס דווקא לגבי עילם נוצט דער פּסוק דעם לשון פון אַ בויגן? דער פשוט'ער פאַרשטאַנד: "קשת עילם" איז זייער שטאַרקייט און מאַכט, פונקט ווי אַ גיבור ווען ער האָט אַ בויגן אין זיין האַנט האָט ער כוח און גבורה; און דאָס צוברעכן דעם בויגן איז דער ביטול פון זייער מאַכט. אָבער דער מלבי"ם לייגט צו אַז דער עיקר מלחמה פון עילם איז געווען מיט פײַל און בויגן, און זיי זענען געווען באַקאַנט אַלס אויסגעצייכנטע מושכי בקשת. און וויבאַלד דער נביא האָט געוואָלט זאָגן אַז זייער כוח און גבורה וועט בטל ווערן, האָט ער אָנגעגריפן דווקא יענעם פּונקט וואו זייער גבורה קומט צום אויסדרוק: "הנני שובר את קשת עילם, ראשית גבורתם" - די הויפּט גבורה פון בני עילם איז געווען דאָס שיסן מיטן בויגן.
וְהֵבֵאתִי אֶל־עֵילָם אַרְבַּע רוּחוֹת מֵאַרְבַּע קְצוֹת הַשָּׁמַיִם וְזֵרִתִים לְכֹל הָרֻחוֹת הָאֵלֶּה וְלֹא־יִהְיֶה הַגּוֹי אֲשֶׁר לֹא־יָבוֹא שָׁם נִדְּחֵי עֵילָם׃ - און איך וועל ברענגען אויף עילם פיר ווינטן פון די פיר עקן פון הימל, און איך וועל זיי צעשפּרייטן צו אַלע די דאָזיקע ווינטן, און עס וועט נישט זיין קיין פאָלק וואָס אַהין וועלן נישט קומען די פארטריבענע פון עילם.
זאָגט דער אויבערשטער: איך וועל ברענגען אויף עילם פיר ווינטן פון די פיר עקן פון הימל, גלייך ווי פיר ווינטן וועלן זיי שלאָגן, און יעדער ווינט וועט זיי צעשפּרייטן צום ווינט וואָס שטייט קעגן אים. אויב עס קומט אַ ווינט פון דרום - וועט ער זיי צעשפּרייטן קיין צפון; אויב ער קומט פון צפון - וועט ער זיי וואַרפן קיין דרום; פון מזרח קיין מערב, און פון מערב קיין מזרח. יעדער ווינט וואַרפט זיי אין דער פאַרקערטער ריכטונג, און דורך דעם וועלן זיי זיין צעשפּרייט אין אַלע פיר ווינטן און אין יעדן אָרט. און דער תרגום יונתן זאָגט: "ארבע רוחות" - פיר מלכיות (ארבעה מלכוון), דאָס הייסט נישט בלויז אַ משל איז דאָ נאָר אויך אַ נמשל, אַז די פיר ווינטן זענען פיר מלכים.
און אגב הדברים: עס איז נישטא קיין אויסדרוק וואס א מענטש באנוצט זיך דערמיט וואס האט נישט קיין מקור אין אונזערע מקורות. היינט ווען מען וויל זאגן פאר איינעם ער זאל זיך צעגיין אויף א ביזיון'דיגן אופן, זאגט מען "ער זאל גיין צו אלע רוחות" - און דאס איז דער לשון פונעם פסוק, "וזריתים לכל הרוחות האלה". דאס איז אן אויסדרוק פון א קללה, און דעריבער איז ראטזאם נישט צו נוצן דעם אויסדרוק.
וְהַחְתַּתִּי אֶת־עֵילָם לִפְנֵי אֹיְבֵיהֶם וְלִפְנֵי מְבַקְשֵׁי נַפְשָׁם וְהֵבֵאתִי עֲלֵיהֶם רָעָה אֶת־חֲרוֹן אַפִּי נְאֻם־יְהֹוָה וְשִׁלַּחְתִּי אַחֲרֵיהֶם אֶת־הַחֶרֶב עַד כַּלּוֹתִי אוֹתָם׃ - און איך וועל צוברעכן עילם פאר זייערע פיינט און פאר די וואס זוכן זייער נפש, און איך וועל ברענגען אויף זיי א בייז, דעם גרימצארן פון מיין כעס, זאגט דער אויבערשטער, און איך וועל נאכשיקן נאך זיי די שווערד ביז איך וועל זיי פארטיליקן.
"והחתתי" איז מלשון חִתָּה, א לשון פון צוברעכן, אזוי ווי "אל תירא ואל תחת". איך וועל צוברעכן עילם, דאס לאנד עילם און די מדינה פון עילם, פאר זייערע פיינט און פאר די וואס זוכן זייער נפש - און די זעלבע מבקשי נפשם וועלן זיי דערגרייכן. "והבאתי עליהם רעה את חרון אפי", "ושילחתי אחריהם את החרב" ביז כליה ממש.
וְשַׂמְתִּי כִסְאִי בְּעֵילָם וְהַאֲבַדְתִּי מִשָּׁם מֶלֶךְ וְשָׂרִים נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און איך וועל שטעלן מיין בענקל אין עילם, און איך וועל אומברענגען פון דארט דעם קעניג און שׂרים, זאגט דער אויבערשטער.
רש"י ערקלערט "כסאי" - מיין באלעגערונג; ווי אזוי קומט דאס צום אויסדרוק "ושמתי כסאי"? אז דער אויבערשטער וועט מאכן א מצור ארום עילם. און דער רד"ק ערקלערט: וויבאלד איך וועל אומברענגען פון דארט מלך ושרים, וועט קלאר זיין פאר יעדן אז די ישועה איז מאת ה', אז הקב"ה האט אלעס ארומגעדרייט - דאס איז "ושמתי כסאי בעילם", און די רייד גייען אויף יענע תקופה.
וְהָיָה בְּאַחֲרִית הַיָּמִים אָשִׁיב אֶת־שְׁבוּת עֵילָם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און עס וועט זיין אין די שפעטערע טעג, וועל איך צוריקקערן די געפאנגענשאפט פון עילם, זאגט דער אויבערשטער.
דער מצודת דוד ערקלערט אז די כוונה איז נישט אויף "אחרית הימים" פון ביאת המשיח, נאר די כוונה איז נאך א לאנגער צייט. איך וועל צוריקקערן צו זייער לאנד די געפאנגענע פון עילם, און דאן וועלן זיי צוריקקומען צו זייער פריערדיגן מצב.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל האבן מיר געזען דעם המשך פון דער נבואה אויף אדום: דאס צונויפנעמען די גוים צו א מלחמה קעגן איר אין אחרית הימים, איר גאווה וואס איר מקור איז אין עבודה זרה און זדון לב, און דאס אראפווארפן מאיגרא רמא לבירא עמיקתא - אז הקב"ה הייבט אויף דעם גוי כדי זיין פאל זאל זיין פיל שטארקער, בבחינת "משגיא לגוים ויאבדם". מיר האבן געזען דעם משל פונעם לייב וואס קומט ארויף פון גאון הירדן אויפן נווה הצאן, די עצה פונעם אויבערשטן און זיינע מחשבות - די תכלית און די מיטלען, און בצרה וואס דאס איז רומי, אויף וועלכע דער אברבנאל ערקלערט אז די מלחמה פון אחרית הימים וועט זיין די מלחמה פון בני ישמעאל קעגן בני אדום, וואס דאס איז די מלחמה פון גוג ומגוג. נאך דעם איז געקומען די נבואה אויף דמשק, וואס וועט צעגיין אינעם ים פון זארג און וועט אנגעכאפט ווערן מיט ווייען ווי א געבערין, און אירע בחורים וועלן פאלן אין אירע גאסן און נישט אויפן שלאכטפעלד; און נאך איר די נבואה אויף קדר און חצור, די וואוינער פון די געצעלטן אן טויערן און ריגלען, וואס נבוכדראצר וועט אייננעמען זייער לאנד אן קיין אנשטרענגונג; און צום סוף די נבואה אויף עילם, אז איר בויגן וועט צעבראכן ווערן און זי וועט צעשפרייט ווערן צו די פיר ווינטן, און נאך א לאנגער צייט וועט דער אויבערשטער צוריקקערן איר שבות.