קאפיטל מ"ט אין ירמיהו איז א זאמלונג פון נבואות אויף די פעלקער. ווי מיר האבן שוין דערמאנט, זאגט דער נביא נישט בלויז נבואות אויף כלל ישראל נאר אויך אויף די אומות העולם און זייער פורענות. אין דעם קאפיטל פאר אונז הייבט דער נביא אן מיט א נבואה אויף בני עמון, און גייט דערנאך ווייטער מיט א נבואה אויף אדום. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין דער נבואה אויף בני עמון און אין דעם אנפאנג פון דער נבואה אויף אדום.
לִבְנֵי עַמּוֹן כֹּה אָמַר יְהֹוָה, הֲבָנִים אֵין לְיִשְׂרָאֵל אִם יוֹרֵשׁ אֵין לוֹ, מַדּוּעַ יָרַשׁ מַלְכָּם אֶת גָּד וְעַמּוֹ בְּעָרָיו יָשָׁב׃ - אויף בני עמון, אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: צי האט דען ישראל נישט קיין קינדער, צי האט ער נישט קיין יורש, פארוואס האט זייער קעניג גע'ירש'נט גד און זיין פאלק זיצט אין זיינע שטעט?
"הבנים אין לישראל" - דאס איז א לשון פון א וואונדער: צי האט דען עם ישראל נישט קיין קינדער? "אם יורש אין לו" - צי האט ער דען נישט קיין יורשים? און פארוואס איז דעריבער דער מלך פון בני עמון געגאנגען און גע'ירש'נט דאס לאנד פון גד און זיך באזעצט אין זיינע שטעט? דער הינטערגרונט דערצו: בני גד און בני ראובן האבן געוואוינט אין עבר הירדן המזרחי, און בני עמון און מואב זענען געווען זייערע שכנים. ווען בני גד און בני ראובן זענען פארטריבן געווארן אין גלות און דער שטח איז געווארן ליידיג, זענען בני עמון און מואב געקומען און זיך דארט באזעצט. זיי זענען געווען זיכער אז דער פלאץ קומט זיך פאר זיי, ווייל זיי האבן ארויסגעשלעפט עפעס אן אלטן "קושאן" פון הונדערטער יארן פריער, און דער בית המשפט שטעלט זיך דאך שטענדיג אויף דער זייט פון די שונאי ישראל, האט ער זיי גערעכט געגעבן און געהייסן יענעם אפצורימען: די טעריטאריע איז דאך געווען זייערע נאך איידער מיר זענען געקומען און איינגענומען דעם פלאץ.
"מלכם" - לויט'ן רד"ק, און אזוי אויך לויט'ן מלבי"ם, מיינט דאס זייער קעניג, און דאס איז דער פשוט'ער פשט. רש"י אבער ערקלערט אז "מלכם" איז ווי "מילכום", די עבודה זרה פון בני עמון, ווי עס שטייט "ולמילכום תועבת בני עמון". לויט דעם קומט דער נביא מיט א טענה אויף זיי און אויף זייער אפגאט, וואס כביכול אין זיין נאמען טוען זיי זייערע תועבות.
לָכֵן הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם יְהֹוָה, וְהִשְׁמַעְתִּי אֶל רַבַּת בְּנֵי עַמּוֹן תְּרוּעַת מִלְחָמָה, וְהָיְתָה לְתֵל שְׁמָמָה וּבְנֹתֶיהָ בָּאֵשׁ תִּצַּתְנָה, וְיָרַשׁ יִשְׂרָאֵל אֶת יֹרְשָׁיו אָמַר יְהֹוָה׃ - דעריבער, אט קומען טעג, זאגט דער אויבערשטער, און איך וועל לאזן הערן צו רבת בני עמון דעם געשריי פון מלחמה, און זי וועט ווערן א וויסטער הויפן, און אירע ארומיגע שטעט וועלן פארברענט ווערן אין פייער, און ישראל וועט ירש'נען זיינע יורשים, זאגט דער אויבערשטער.
היות ער האלט אן די ערד פון גד, וועט קומען דער רויבער - און גיט אכט, נישט בלויז קיין גד נאר ביז צו דער הויפטשטאט אליין, רבת בני עמון - און ער וועט זי חרוב מאכן צוזאמען מיט אירע ארומיגע שטעט. דאס הייסט: קלער נישט אז צוליב דעם וואס דו האסט פארכאפט גד שלא כדין, וועט דער שונא קומען און דיך ארויסווארפן בלויז פון גד; ניין, ער וועט קריגן קעגן דער הויפטשטאט אליין. "תל שממה" - דער פלאץ וועט ווערן וויסט און פארלאזט דורך די מעשים פונעם שונא. "ובנותיה" - דאס איז אן אויסדרוק וואס קומט אפט פאר אין די כתובים, און די כוונה איז אויף די ארומיגע שטעט און דערפער, די קלענערע שטעט נעבן איר, ווי "בנות יהודה" אדער "בנות ירושלים", וואס מיינט די דערנעבנדיגע שטעט. די שטעט וועלן פארברענט ווערן מיט פייער דורך נבוכדנאצר, וואס אין יענער צייט וועט ער אויך מלחמה האלטן קעגן בני עמון.
אויפ'ן סוף פונעם פסוק, "וירש ישראל את יורשיו", פרעגט דער רד"ק א קשיא: עם ישראל איז עתיד צו ירש'נען די וואס האבן גע'ירש'נט דעם פלאץ פון בני גד און בני ראובן - אבער מיר האבן נישט געהערט אז אזא זאך זאל האבן פאסירט, ווייל אפילו דער כיבוש פון עזרא און נחמיה האט נישט איינגעשלאסן די ערטער אויפ'ן מזרח זייט פונעם ירדן. און דער רד"ק פארענטפערט אן ערשטן תירוץ: די דאזיגע נבואה איז אויף לעתיד לבוא, ווען עם ישראל וועט ירש'נען דאס לאנד און איר גרעניץ וועט זיין מים עד ים, און דעמאלט וועט ישראל ירש'נען זיינע יורשים. און עס איז גאר מעגליך צו זאגן אז דאס איז שוין אין אונזערע צייטן, אז א טייל פון די ערטער אין עבר הירדן המזרחי וואס געהערן צו אונז, ווי דער גולן און ענליכס, זענען פונקט די נחלה פון בני עמון פון וואס מען רעדט דא.
און דער רד"ק לייגט צו נאך א ביאור, אז מען קען טייטשן די נבואה אויך אויף יענער צייט: בני עמון האבן געכאפט זייער קלאפ דורך מדי ופרס, ווי עס ווערט געברענגט אין דער נבואה פון יחזקאל "הנני נותנך לבני קדם למורשה". און כלל ישראל זענען ארויפגעקומען פון גלות דורך כורש מלך פרס, און אזוי ווי דער קעניג פון פרס האט איינגענומען עמון און אונז געגעבן רשות ארויפצוגיין קיין ארץ ישראל, איז זייער מסתבר אז ער האט אונז געגעבן א זכות אויך אין יענעם פלאץ וואס ער האט איינגענומען אין לאנד פון בני עמון. לויט דעם איז די נבואה שוין מקוים געווארן ביים עולים זיין פון עזרא און נחמיה.
הֵילִילִי חֶשְׁבּוֹן כִּי שֻׁדְּדָה עַי, צְעַקְנָה בְּנוֹת רַבָּה, חֲגֹרְנָה שַׂקִּים סְפֹדְנָה וְהִתְשׁוֹטַטְנָה בַּגְּדֵרוֹת, כִּי מַלְכָּם בַּגּוֹלָה יֵלֵךְ כֹּהֲנָיו וְשָׂרָיו יַחְדָּיו׃ - יאמערט, חשבון, ווייל עי איז פאררויבט געווארן, שרייט, טעכטער (ארומיגע שטעט) פון רבה, גארט זיך אן מיט זעק, קלאגט און וואנדערט ארום צווישן די צוימען, ווייל זייער קעניג וועט גיין אין גלות, זיינע כהנים און זיינע שרים צוזאמען.
דער נביא רעכנט דא אויס די סטאנציעס וואו דער שונא גייט דורך, און אין יעדן פלאץ וואו ער קומט אן, שרייט די דארטיגע אומה פון איר צרה. דער שונא קומט דורך עי פון מואב, און דערפאר "הילילי חשבון כי שודדה עי", און פון דארט קומט ער אן קיין רבת בני עמון, און דעריבער "צעקנה בנות רבה" - יענע שטעטלעך ארום, אויף וועלכע ס'איז געזאגט געווארן אינעם פריערדיגן פסוק "ובנותיה באש תצתנה". "חגורנה שקים" - דאס אנטאן א זאק איז אן אויסדרוק פון אבלות. "ספודנה" - דאס איז א קלאג. "והתשוטטנה בגדרות" - זיי וועלן מוזן ארומוואנדערן צווישן די צוימען, ווייל הייזער וועלן זיי שוין נישט האבן, וויבאלד מען וועט חרוב מאכן זייערע הייזער.
רש"י ברענגט דעם תרגום יונתן: "ואתהמומן בסיען" - "סיען" מיינט סיעות, חבורות, און "אתהמומן" איז מלשון המם, דאס הייסט זאמלט אייך אין כוחות, חילות וואס וואנדערן ארום. און נאך אן הסבר ברענגט רש"י: "התעוללנה בזבל גדרות צאן", אז "התשוטטנה" איז מלשון בזיון, ווי "ויבז עשיו את הבכורה" וואס דער תרגום איז "ושט עשיו ית בכירותא", ווייל "שט" איז א לשון פון בזיון. דאס הייסט איר וועט זיין פארשעמט און דערנידערט, אזוי ווי איינער וואס וואלגערט זיך אין מיסט.
דער מצודת דוד שרייבט "והתשוטטנה בגדרות - היו שומעים הנה והנה", און ס'איז שווער צו פארשטיין וואס דאס מיינט, און אפילו ווען מען קוקט נאך אין אנדערע דפוסים געפינט מען דעם זעלבן נוסח. אבער עס איז נישט קיין ספק אז דאס איז א טעות הדפוס, א טעות סופר: נישט "היו שומעים" נאר "היו שוטטים". די מ"ם איז ענליך צום טי"ת, און דער עי"ן איז ענליך צום טי"ת, און די אותיות האבן זיך פארטוישט. און דער באווייז אז דאס איז דער פירוש איז פונעם מצודת ציון, וואו ער טייטשט די ווערטער: "והתשוטטנה - עניין ההליכה הנה והנה, וכן שוטטו בחוצות ירושלים". זעט מען דאך אז עס האט גארנישט מיט שמיעה. אויב אזוי איז דער כוונה אז זיי זענען ארומגעלאפן אהין און צוריק זיך צו באהאלטן אין די גדרות, דאס פלאץ וואו די שאף רוען.
מַה תִּתְהַלְלִי בָּעֲמָקִים, זָב עִמְקֵךְ הַבַּת הַשּׁוֹבֵבָה, הַבֹּטְחָה בְּאֹצְרֹתֶיהָ מִי יָבוֹא אֵלָי׃ - וואס בארימסטו זיך מיט די טאלן, דיין טאל פליסט איבער, דו פארפירערישע טאכטער, וואס פארלאזט זיך אויף אירע אוצרות און זאגט: ווער קען קומען קעגן מיר.
"מה תתהללי" - וואס בארימסטו זיך. און וואס איז די גדלות פון די טאלן? ערקלערט רש"י אז זייער לאנד איז א לאנד פון טאלן, און זיי ליידן נישט פון קיין טרוקעניש אדער אפגעשטעלטע רעגנס, און די זון שיינט דארט נישט מיט אן אומגעהויערער היץ. און "זב עמקך" לויט מנחם איז א שטראף: מאך זיך גרייט צו באקומען א מכה פון אן איבערפלוס פון רעגנס, ביז דאס וואסער וועט איבערפליסן אינעם טאל און עס וועט קומען אויף זיי א גרויסער פארפלייצונג. דער רד"ק ערקלערט: יענער טאל מיט וועלכן דו בארימסט זיך, וועט פליסן מיט דעם בלוט פון דיינע געפאלענע - דאס בלוט פון די געהרג'עטע וואס וועלן פאלן אין רבה. און יונתן האט איבערגעזעצט "זב עמקך" - "חרובו תוקפך", דיין שטארקייט וועט חרוב ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די שטאט רבה איז גערופן געווארן "עיר המים", א פלאץ פון טייכן און א טאל פול מיט וואסער, און מען האט איר נישט געקענט אייננעמען ווייל זי איז געווען ארומגענומען מיט טייכן פון אלע זייטן. און דאס איז געווען די סיבה פארוואס זי האט זיך געגרויסט: "מה תתהללי בעמקים" - ווייל "זב עמקך", עס זענען דא אינעם טאל טייכן פון אלע זייטן און עס איז שווער איר איינצונעמען. דערצו האט זי געהאט אוצרות, "הבוטחה באוצרותיה", און דעריבער זאגט זי "מי יבוא אלי" - ווער קען קומען און מיר אייננעמען.
הִנְנִי מֵבִיא עָלַיִךְ פַּחַד נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה צְבָאוֹת מִכׇּל סְבִיבָיִךְ, וְנִדַּחְתֶּם אִישׁ לְפָנָיו וְאֵין מְקַבֵּץ לַנֹּדֵד׃ - אט ברענג איך אויף דיר א שרעק, זאגט דער אייבערשטער ג-ט צבאות, פון אלע דיינע ארומיגע, און איר וועט פארטריבן ווערן יעדער איינער גראד פאר זיך, און קיינער וועט נישט איינזאמלען דעם וואנדערער.
דער קדוש ברוך הוא ברענגט אויף זיי א פחד כדי זיי זאלן אנטלויפן פונעם מבצר. "ונדחתם איש לפניו" - ערקלערט דער רד"ק, יעדער איינער וועט אנטלויפן צום נענטסטן וועג פאר זיך, וואוהין זיינע אויגן טראגן אים. ווען דער שרעק איז נישט צו גרויס מאכט א מענטש א חשבון און קלערט וואוהין ס'איז כדאי צו אנטלויפן, אבער ווען דער שרעק איז גרויס אנטלויפט יעדער איינער גראד פאראויס אן קיין שום חשבון. און נישט נאר דאס, נאר "אין מקבץ לנודד" - די פארטריבענע וועלן זיך נישט צונויפקומען. און ווען די פארטריבענע קומען זיך יא צונויף, זאגט דער רד"ק, "ינחמו איש באחיו", טרייסטן זיי זיך איינער דעם צווייטן, מען פאראייניגט זיך און מען מאכט פלענער אינאיינעם; אבער ווען יעדער אנטלויפט און געפינט זיך אליין, איז דאס נאך א שבר, ווייל זיי האבן נישט קיין חיזוק איינער פונעם צווייטן.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "נידח" און "נודד": דער "נידח" איז איינער וואס איז פארטריבן געווארן פון זיין פלאץ, און ס'איז מעגליך אז ער איז פארטריבן פון דא אבער איז איינגעזאמלט אויף אן אנדער פלאץ. אבער דער "נודד" איז איינער וואס וואנדערט פון איין פלאץ צום צווייטן און איז צעשפרייט, און מען קען אים נישט איינזאמלען. דערפאר שטייט דייקא "ואין מקבץ לנודד", און נישט לגבי דעם נידח - ווייל דער נידח קען מעגליך צונויפקומען, אבער פארן נודד איז נישטא קיין מקבץ.
וְאַחֲרֵי כֵן אָשִׁיב אֶת שְׁבוּת בְּנֵי עַמּוֹן נְאֻם יְהֹוָה׃ - און נאך דעם וועל איך צוריקקערן די געפאנגענשאפט פון בני עמון, זאגט דער אויבערשטער.
נאָכדעם וואָס זיי וועלן באַקומען זייער פֿאַרגעלטונג, זאָגט דער אויבערשטער אַז ער וועט צוריקקערן די געפֿאַנגענע פֿון בני עמון, און זיי וועלן צוריקקומען צו זייער אָרט.
לֶאֱדוֹם כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת, הַאֵין עוֹד חׇכְמָה בְּתֵימָן, אָבְדָה עֵצָה מִבָּנִים נִסְרְחָה חׇכְמָתָם׃ - צו אדום, אַזוי האָט געזאָגט ה' צבאות: צי איז מער נישטאָ קיין חכמה אין תימן? צי איז פֿאַרלאָרן געגאַנגען עצה פֿון די פֿאַרשטענדיקע, איז זייער חכמה פֿאַרדאָרבן געוואָרן?
לויטן רד"ק איז די דאָזיקע נבואה אַ צוקונפֿטיקע נבואה, דאָס הייסט זי רעדט נישט וועגן דעם וואָס ס'טוט זיך איצט נאָר אויף לעתיד לבוא. קעגן אים דערקלערט דער מלבי"ם, אַז די נבואה באַשעפֿטיקט זיך סיי מיט דער תּקופֿה אין וועלכער דער נביא שטייט און סיי מיט דער צוקונפֿטיקער תּקופֿה, אויף צוויי חורבנות וואָס זענען געווען און וואָס וועלן זײַן בײַ אדום. "תימן" - מיינט ער אדום, װײַל תימן איז געווען איינער פֿון די זין פֿון אליפז בן עשיו, און עשיו איז דאָך אדום. און אַזאַ מין נבואה געפֿינט זיך אויך אין עובדיה: "והאבדתי חכמים מאדום". תרגום יונתן טײַטשט "תימן" - "דרומא", דאָס הייסט די וואָס זיצן אין דרום-לאַנד.
זאָגט דער רד"ק: פֿון דעם לשון פֿאַרשטייט מען אַז אדום האָבן זיך פֿאַררעכנט ווי קלוגע לײַט, און דערפֿאַר, ווען זיי האָבן געטאָן אַ נאַרישע מעשׂה, וואוּנדערט זיך דער נביא אויף זיי: "האין עוד חכמה בתימן". און טאַקע דורכאויס די יאָרן האָבן זיך אדום און רומי און די פֿעלקער פֿון אייראָפּע גערעכנט פֿאַר קלוגער און מער אינטעליגענט ווי די אַראַבישע פֿעלקער. און כאָטש אין דער היסטאָריע, אין דער תּקופֿה פֿונעם רמב"ם, זענען אויפֿגעשטאַנען גרויסע חכמים בײַ די אַראַבער, האָבן זיי זיך שפּעטער אָנגעהויבן אָפּגעבן מיט באָמבעס אַנשטאָט מיט ביכער, און דאָס איז די גאַנצע גאונות וואָס זיי האָבן הײַנט: אויב ס'איז פֿאַראַן אַן אינזשעניר, פֿאַבריצירט ער באָמבעס. איר וועט נישט הערן פֿון קיין באַרימטן אַראַבישן וויסנשאַפֿטלער, און נישט פֿון וויסנשאַפֿטלעכע דערפֿינדונגען אָדער פֿאָרשריט וואָס די אַראַבישע אומות האָבן אונדז געבראַכט; און אַפֿילו ווען מע דאַרף פֿאַבריצירן אַן אַטאָם, וואָס דערצו דאַרף מען געלערנטע מענטשן, ברענגט מען אַלץ פֿון רוסלאַנד און פֿון אַנדערע ערטער. פֿונדעסטוועגן, אין אדום איז געווען אָנגענומען אַז עס זענען דאָ אין זיי חכמים, דעריבער וואוּנדערט זיך דער נביא: צי איז שוין פֿאַרלאָרן געגאַנגען זייער חכמה, און ווי קומט אויף זיי אַזאַ שלעכטס?
"אבדה עצה מבנים" - תרגום יונתן טײַטשט "מבניא", דאָס הייסט ממש פֿון זייערע קינדער. אָבער דער רד"ק אַליין דערקלערט אַז "מבנים" איז מלשון תבונה, אַזוי ווי "בַּנְתָּה לְרֵעִי", וואָס דאָס איז בנין קל, בעת "תבונה" איז אַ בנין כבד; דאָס הייסט, ס'איז פֿאַרלאָרן געגאַנגען זייער פֿאַרשטאַנד. און אויך דער מלבי"ם טײַטשט "מבנים" מלשון נבונים: ביז איצט זענען געווען צווישן זיי קלוגע פֿאַרשטענדיקע לײַט, און איצט איז "נסרחה חכמתם", זיי האָבן געטאָן אַ נאַרישע מעשׂה און די עצה איז פֿאַרלאָרן געגאַנגען.
און דער מלבי"ם לייגט צו דעם אונטערשייד צווישן תבונה און חכמה, ווי ער איז אָפֿט מאָל מסביר אין ספר משלי און מיר חזר'ן עס איבער עטלעכע מאָל: חכמה איז דאָס וואָס אַ מענטש באַקומט פֿון אַנדערע, און תבונה איז דאָס וואָס אַ מענטש טראַכט אַרײַן און לערנט פֿון זיך אַליין, פֿאַרשטייט אַ זאַך פֿון אַ זאַך. זאָגט דער נביא: לאָמיר זאָגן אַז זיי זענען נישט געוואָרן קלוג און האָבן נישט מקבל געווען פֿון אַנדערע, אָבער צי האָבן זיי פֿון זיך אַליין נישט געקענט אַרײַנטראַכטן? האָבן זיי דען נישט קיין אייגענעם פֿאַרשטאַנד צו באַגרײַפֿן אַז דער גאַנג וואָס זיי גייען איז אַ פֿאַלשער שריט?
נֻסוּ הׇפְנוּ הֶעְמִיקוּ לָשֶׁבֶת יֹשְׁבֵי דְּדָן, כִּי אֵיד עֵשָׂו הֵבֵאתִי עָלָיו עֵת פְּקַדְתִּיו׃ - אַנטלויפֿט, קערט זיך אום, פֿאַרקריכט זיך טיף צו זיצן איר אײַנוואוינער פֿון דדן, װאָרום דעם בראָך פֿון עשׂו האָב איך געבראַכט אויף אים, אין דער צײַט וואָס איך האָב אים פֿאַרגעדענקט צו באַשטראָפֿן.
דער מלבי"ם מאַכט פֿריִער אַ קורצע הקדמה: אין ישעיהו קאַפּיטל כ"א האָבן מיר געלערנט אַז דער חורבן פֿון אדום איז געקומען דורך אַ פּאַסטקע וואָס מען האָט פֿאַר זיי אָנגעשטעלט. און וואָס איז געווען די דאָזיקע פּאַסטקע? די בני דדן זענען געווען ווײַט אַוועק, און אדום איז אַרויס מלחמה האַלטן מיט זיי. און וויבאַלד די בני אדום זענען אַרויסגעגאַנגען מיט זייער גאַנצער אַרמיי, האָבן זיי זיך דערווײַטערט פֿונעם גרענעץ פֿון זייער לאַנד, איז געקומען דער שׂונא און אַרײַן אין זייער לאַנד, און זי איז אַרײַנגעפֿאַלן אין זײַנע הענט ווי אַ צײַטיקע פֿרוכט. אויף דעם וואוּנדערט זיך דער נביא: "האין עוד חכמה בתימן" - וואָס פֿאַר אַ נאַרישקייט איז דאָס, נאָכצולויפֿן נאָך בני דדן אין דער ווײַטנס און לאָזן דאָס לאַנד אָפֿן פֿאַר דער קומעניש פֿונעם שׂונא.
לויטן מלבי"ם, פֿאַרשטייט זיך, גייט "נוסו הפנו העמיקו לשבת יושבי דדן" אויף די בני דדן וואָס זענען אַנטלאָפֿן און זיך דערווײַטערט, און צוליב דעם זענען אדום אַרויס זיי נאָכיאָגן, און דורך דעם "איד עשׂו הבאתי עליו" - איז דער שׂונא געקומען און אײַנגענומען דאָס לאַנד אדום ווען ס'איז שוין נישט געווען דאָרט קיין קריגער. "איד עשׂו" - דער אומגליק וואָס איז באַשטימט פֿאַר אים מצד דער מערכה, דאָס וואָס איז באַשערט פֿאַר עשׂיו צו לײַדן און אָננעמען זײַן שטראָף. "עת פקדתיו" - די צײַט וואָס איז באַשטימט פֿאַר זײַן מפלה פֿון דער השגחה און פֿון דער באַרעכענונג פֿון זײַנע זינד, ווען דער אויבערשטער האָט זיך דערמאָנט אין זײַנע עוונות און געבראַכט אויף זיי וואָס ס'איז געווען פֿאַרזיגלט.
דער רד"ק ווידער דערקלערט אַז דדן איז נאָך אַ נאָמען פֿון אדום, אַזוי ווי ס'שטייט אין דער נבואה פֿון יחזקאל "ודדנה בחרב יפלו". און לויט דעם איז "נוסו הפנו העמיקו לשבת" דער המשך פֿונעם נביאס ווענדונג צו אדום אַליין: וויבאַלד דער שׂונא וועט קומען אויף אײַך - אַנטלויפֿט. וואָרום אַזוי ווי ער רופֿט עס אָן אַ מאָל אדום און אַ מאָל תימן, אַזוי רופֿט ער עס איצט אָן דדן.
אִם בֹּצְרִים בָּאוּ לָךְ לֹא יַשְׁאִירוּ עוֹלֵלוֹת, אִם גַּנָּבִים בַּלַּיְלָה הִשְׁחִיתוּ דַיָּם׃ - אויב וויינלייזער וואלטן געקומען צו דיר, וואלטן זיי דען נישט איבערגעלאזט קיין עוללות (קליינע טרויבן)? אויב גנבים ביי דער נאכט, וואלטן זיי דאך נאר פארדארבן וויפיל ס'איז זיי גענוג.
אן ענליכער פסוק געפינט זיך אין דער הפטורה פון פרשת וישלח, אין חזון עובדיה: "אם גנבים באו לך... אם בוצרים באו לך הלוא ישאירו עוללות". און רש"י באמערקט דערויף: אזוי ווי דער דאזיגער דוגמא האט עובדיה נביא געזאגט אויף אדום, און וויבאלד איין ענין גייט ארויף צו עטליכע נביאים און קיין צוויי נביאים נבוא'ענען נישט אינעם זעלבן סגנון, דעריבער טוישן זיך די ווערטער א ביסל. דאס הייסט, דער געדאנק איז דער זעלבער געדאנק, אבער דער נוסח איז אנדערש, און דאס איז נישט קיין פונקטליכע העתקה פון דער זעלבער נבואה.
דער אברבנאל (ישעיהו ב, ב) ערקלערט: עס קען זיין אז דער באגריפן ענין איז גלייך ביי ביידע, אבער נישט אז די ווערטער זאלן זיין די זעלבע, נאר זיי טוישן זיך. דער תוכן און דער שליחות זענען אייניג, אבער דער נוסח איז אנדערש, ווייל די נבואה גייט דורך דעם נביא, און וויבאלד זי גייט דורך אים, באקומט זי עפעס פון אים אליין, און דערפון קומען די שינויים אינעם אויסדרוק. און ווען נישט דעם, אויב וואלטן געווען צוויי נביאים אזוי ווי משה רבינו, וואלטן זיי זיך אויסגעדריקט אין פונקט דעם זעלבן לשון. פארוואס? ווייל די גרויסע מדרגה פון משה איז געווען אז ער האט געזען אין דער אספקלריא המאירה, א ריינער שפיגל אן קיין שום פגמים, דאס הייסט אז ער האט געזען די רייד פון הקדוש ברוך הוא אויף א דירעקטן אופן. ביי יעדן נביא, ווען די זאכן גייען דורך אים, בלייבט דערין דער טעם פונעם כלי; אבער משה - "ונחנו מה", דער עניו מכל האדם, נעמט גארנישט קיין אייגענעם פלאץ, און דאס ווארט פונעם אייבערשטן גייט אריין און גייט ארויס פונקט ווי עס איז, אן דעם פערזענליכן חלק פונעם נביא. דעריבער, אויב מען וואלט זיך פארגעשטעלט אז ס'וואלטן געווען צוויי נביאים ווי משה, וואלט נישט עקזיסטירט דער כלל אז קיין צוויי נביאים זאגן נישט נבואה אינעם זעלבן סגנון.
און צום גוף פונעם פסוק ערקלערט דער מלבי"ם: די שונאים וואס זענען געקומען אויף אדום זענען מצד אחד געקומען ווי גנבים, וואס קומען אן דעם וואס דער בעל הבית זאל שפירן, און מצד שני ווי וויינלייזער, ווייל דער גנב קומט ביי דער נאכט און זיי זענען געקומען בייטאג, וויבאלד זיי האבן זיך ערלויבט צו אטאקירן נאכדעם וואס אדום איז נישט געווען אינדערהיים נאר זענען ארויסגעגאנגען אין מלחמה קעגן די בני דדן. און דער פסוק קומט זאגן אז זיי זענען געווען ערגער ווי וויינלייזער און ערגער ווי גנבים. "אם בוצרים באו לך" - די וואס קומען שניידן די טרויבן בייטאג, לאזן זיי דען נישט איבער קיין עוללות? זיי לאזן דאך יא איבער די קליינע אשכולות וואס ס'איז א שאד די צייט אריינצולייגן כוחות זיי אפצוקלויבן. "עוללות" איז מלשון עולל ויונק, די קליינע אשכולות, אזוי ווי דער אבן עזרא ערקלערט. אבער דא האבן זיי גארנישט איבערגעלאזט.
און אזוי אויך זענען זיי ערגער פון גנבים: דער גנב גיט נישט קיין אכט איבערצולאזן עוללות, ווייל ער קומט ביי דער נאכט און נעמט אלעס אן אונטערזוכן וואס פאסט פאר אים, אבער פונדעסטוועגן "השחיתו דים" - ער פארניכט נאר לויט זיין באדערפעניש און זאגט "גענוג", און ער פארדארבט נישט קיין זאכן וואס ער דארף נישט האבן. און נאך מער, דער גנב ביי דער נאכט ווייסט נישט אלע פארבארגענע פלעצער, ווייל ביי דער נאכט איז שווער צו געפינען די באהעלטענישן. אבער דא האבן זיי געזוכט און פארניכטעט אלעס, אזוי ווי עס שטייט אין עובדיה "איך נחפשו עשו נבעו מצפוניו" - אפילו די פארבארגענע ערטער זענען אנטפלעקט און ארויסגעברענגט געווארן אויפ'ן אויבערפלאך. קומט אויס אז עשיו'ס מצב איז געווען ערגער ווי איינער וואס גנבים אדער וויינלייזער זענען געקומען אויף אים: יענע לאזן נאך עפעס איבער, אבער דא איז גארנישט פארבליבן.
כִּי אֲנִי חָשַׂפְתִּי אֶת עֵשָׂו גִּלֵּיתִי אֶת מִסְתָּרָיו וְנֶחְבָּה לֹא יוּכָל, שֻׁדַּד זַרְעוֹ וְאֶחָיו וּשְׁכֵנָיו וְאֵינֶנּוּ׃ - ווארעם איך האב אנטבלויזט עשו, איך האב אויפגעדעקט זיינע באהעלטענישן און ער קען זיך נישט באהאלטן, זיין זרע, זיינע ברידער און זיינע שכנים זענען בארויבט געווארן, און ער אליין איז נישטא.
"אני חשפתי את עשו" - איך האב אים אנטבלויזט פון די פעסטונגען מיט וועלכע ער איז געווען ארומגענומען און זיך פארלאזט אויף זיי אז קיינער וועט אים גארנישט קענען טאן. "גליתי את מסתריו" - די ערטער וואו ער איז געווען באהאלטן. "ונחבה לא יוכל" - דער וואס געפינט זיך אין שטאט זוכט א פלאץ זיך צו באהאלטן, אבער דער וואס איז ארויס אינדרויסן מלחמה האלטן מיט זיינע שונאים, אזוי ווי אדום וואס זענען געגאנגען קעגן דדן, האט נישט וואו זיך צו באהאלטן, און ער איז בכלל נישט געווען אינדערהיים כדי ער זאל זיך קענען באהאלטן. און דאס איז "שודד זרעו ואחיו ושכניו ואיננו" - זיין זרע, זיינע ברידער און זיינע שכנים זענען בארויבט געווארן, און וואו איז ער אליין? "ואיננו", ער איז נישטא, ער איז געגאנגען קעמפן קעגן די בני דדן און געפינט זיך בכלל נישט אין זיין הויז.
און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם חילוק צווישן "חשפתי" און "גליתי": "חשיפה" איז ווען א מענטש נעמט אראפ א זאך וואס איז צוגעקלעבט צו אן אנדער זאך, ווי די שאלעכץ פונעם בוים - "מחשוף הלבן", ווען יעקב האט אראפגענומען די שאלעכץ פון די שטעקנס וואס ער האט אפגעשיילט ביי די קנעכט (רהטים) אין די וואסער רינען. און פון דארט איז דער לשון אנטליגן געווארן אויף יעדער זאך וואס איז כסדר פארדעקט און מען נעמט אראפ דעם דעק, אפילו ס'איז נישט צוגעקלעבט, ווי "חשופי שת" וואס זענען נאקעט. און דא מיינט דאס אז דער אייבערשטער האט אוועקגענומען די פעסטונגען. לעומת זה איז "גילוי" נישט דוקא אויפדעקן א פארדעקטע זאך, נאר א ברייטערער און מער מופשט'דיגער אויסדרוק, ווי "מגלה סוד", וואו ס'איז בכלל נישט פארהאן קיין אויפהייבן א דעק.
עׇזְבָה יְתֹמֶיךָ אֲנִי אֲחַיֶּה, וְאַלְמְנוֹתֶיךָ עָלַי תִּבְטָחוּ׃ - לאז איבער דיינע יתומים, איך זאל זיי האלטן ביים לעבן? און דיינע אלמנות זאלן זיך אויף מיר פארלאזן?
זאגט דער מלבי"ם אז די דאזיגע ווערטער זענען געזאגט געווארן בלשון תמיהה: צי האסטו איבערגעלאזט דיינע יתומים דא, ביסט אוועקגעגאנגען פון דיין לאנד און זיי איבערגעלאזט אן קיין היטונג כדי צו גיין מלחמה האלטן מיט די בני דדן - און איך זאל זיי האלטן ביים לעבן? "ואלמנותיך עלי תבטחו" - פארלאזטו זיך דען אויף מיר אז איך זאל היטן דיינע אלמנות? דו האסט זיי דאך איבערגעלאזט און ביסט אוועק, און קיינער זארגט זיך נישט פאר זיי, און דערפאר וועלן זיי באצאלן דעם פולן פרייז, ווי מיר וועלן זען אינעם קומענדיגן פסוק.
דער רד"ק ערקלערט אנדערש: "עָזְבָה יְתֹמֶיךָ אֲנִי אֲחַיֶּה" איז דאס וואס א סאלדאט זאגט פאר זיין חבר וואס פאלט אינעם שלאכט און גוסס'ט, ווען יענער זארגט ווער עס וועט זיך אפגעבן מיט זיינע קינדער און זיין אלמנה - זאגט אים זיין חבר האב נישט קיין מורא, לאז איבער דיינע יתומים און איך וועל זיי מחי' זיין, און דיינע אלמנות זאלן זיך אויף מיר פארלאזן. און דער פסוק קומט זאגן אז דא איז נישט פאראן ווער עס זאל זיי דאס זאגן, ווייל ווי עס שטייט אין נבואת עובדיה "וְלֹא יִהְיֶה שָׂרִיד לְבֵית עֵשָׂו". און אז ס'איז נישט פאראן קיין שריד, ווער וועט זאגן פאר וועמען ער זאל נעמען אחריות אויף די יתומים פון זיין חבר וואס איז געפאלן אינעם קאמף? למעשה וועלן דאך אלע פאלן.
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה, הִנֵּה אֲשֶׁר אֵין מִשְׁפָּטָם לִשְׁתּוֹת הַכּוֹס שָׁתוֹ יִשְׁתּוּ, וְאַתָּה הוּא נָקֹה תִּנָּקֶה, לֹא תִנָּקֶה כִּי שָׁתֹה תִּשְׁתֶּה׃ - ווארעם אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט, זע, די וואס עס קומט זיי נישט עפ"י משפט צו טרינקען דעם כוס, טרינקען וועלן זיי טרינקען, און דו וועסט גאר אומגעשטראפט בלייבן? דו וועסט נישט אומגעשטראפט בלייבן, נאר טרינקען וועסטו טרינקען.
פארוואס זאלן טרינקען דעם כוס אויך די וואס עס קומט זיי נישט לויטן משפט צו טרינקען? ערקלערט דער מלבי"ם: ווייל זיי זענען נתחייב געווארן מצד דעם אלגעמיינעם פלאץ (מקום הכולל), אזוי ווי ווען א פייער גייט ארויס און טרעפט דארנער און עס ווערט פארצערט א גדיש אדער די קמה, פארברענט און פארניכטעט עס אלעס. נאכדעם וואס דער שטעקן פונעם אויבערשטנ'ס צארן איז ארויסגעגאנגען אויפצוציטערן קעניגרייכן, מאכט ער מער נישט קיין חילוק און פארדארבט אלעס. און דערפאר, אין המשך צו דער תמיהה "עָזְבָה יְתֹמֶיךָ אֲנִי אֲחַיֶּה" - מיינסטו דען אז איך וועל זיי מחי' זיין? ס'איז דאך אפילו דער וואס עס קומט אים נישט לויטן משפט צו טרינקען דעם כוס טרינקט יא, און דו ביסט דאך דער גורם צו דעם אלעם, ווייל דער משחית איז ארויסגעגאנגען צוליב דיר, וויבאלד דו ביסט דער מרשיע. ווי קענסטו דען טראכטן אז דו וועסט אומגעשטראפט בלייבן? דאס איז אוממעגליך. און נישט נאר וואס דו וועסט נישט אומגעשטראפט בלייבן, נאר "שָׁתֹה תִשְׁתֶּה" - ביסט מחויב עפ"י משפט צו טרינקען דעם כוס התרעלה, און דו וועסט זיין ערגער פון אלע פעלקער: די פעלקער, נאכדעם וואס זיי האבן געטרונקען, וועלן אפגעוואשן ווערן פון זייער זינד, אבער דו, כאטש דו וועסט טרינקען, וועסטו נישט גערייניגט ווערן פון דיין עבירה.
און דער רד"ק לייגט צו א טעם: אלע אומות זענען נישט געווען קיין ברודער פאר ישראל, אבער עשיו איז דאך א ברודער פאר יעקב. פון א ברודער וואלט מען ערווארטעט אז ער זאל העלפן, אז אין א צייט פון צרה ווען אנדערע שטייען אויף קעגן אונז זאל ער זיין א הילף און א ביישטאנד אונז צו ראטעווען פון זייערע הענט. און נישט נאר וואס ער איז אונז נישט געווען צו קיין הילף, נאר ער אליין האט נישט אויפגעהערט אונז צו פייניגן און נאכצויאגן, ווי עובדיה האט געזאגט אין זיין נבואה: "מֵחֲמַס אָחִיךָ יַעֲקֹב תְּכַסְּךָ בוּשָׁה וְנִכְרַתָּ לְעוֹלָם". דערפאר איז דער משפט פון אדום צו טרינקען דעם כוס התרעלה מער ווי די איבעריגע אומות: סיי ווייל די אנדערע אומות, כאטש זיי האבן אונז געפייניגט, האבן נישט דערגרייכט צו דער מדרגה פון די עמי אדום וואס האבן אונז נאכגעיאגט דורכאויס דער גאנצער היסטאריע, און די ערד פון אייראפע איז פול מיט אידיש בלוט דורות-לאנג; און סיי דערפאר וואס פון ברידער ערווארט מען מער, און אדרבה, זיי וואלטן אונז געדארפט העלפן.
כִּי בִי נִשְׁבַּעְתִּי נְאֻם יְהֹוָה, כִּי לְשַׁמָּה לְחֶרְפָּה לְחֹרֶב וְלִקְלָלָה תִּהְיֶה בׇצְרָה, וְכׇל עָרֶיהָ תִהְיֶינָה לְחׇרְבוֹת עוֹלָם׃ - ווארעם ביי מיר האב איך געשוואוירן, זאגט דער אויבערשטער, אז פאר א וויסטעניש, פאר א שאנד, פאר א חורבן און פאר א קללה וועט בצרה ווערן, און אלע אירע שטעט וועלן זיין אייביגע חורבות.
זאגט דער אויבערשטער: ביי מיר האב איך געשוואוירן אז דיין מצב איז נישט ענליך צו זייער מצב. ביי זיי וועט דער כוס התרעלה אויפהערן, אבער ביי דיר - לשמה, לחרפה, לחורב ולקללה, עטליכע שארפע לשונות. עס וועט קומען א צייט ווען די קעניגליכע שטאט פון אדום וועט חרוב ווערן און וועט זיין א שממה און א חורבה אויף אייביג. און לויטן מהלך פונעם מלבי"ם, אז ס'איז דא דא צוויי נבואות, איינע אויפן חורבן פון אדום יעצט אין דער געגנווארט - אין יענער צייט ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען נאכיאגן די בני דדן - און די צווייטע לעתיד לבוא, זענען דאך די דאזיגע שארפע רייד נישט געזאגט געווארן אויפן יעצטיגן חורבן. כדי א מענטש זאל נישט זאגן: זע, אדום איז דאך נישט חרוב חורבות עולם. די נבואה איז איבערגעגעבן געווארן אויף לעתיד לבוא, ווען דעמאלטס וועט אדום ווערן לשמה, לחרפה, לחורב ולקללה, און וועט חרוב ווערן א צווייט מאל און וועט זיין א פולקאמע שממה, און דעמאלטס וועט זי מער קיינמאל נישט ריין ארויסגיין.
און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם סדר פון די אויסדרוקן: "חֹרֶב" ווערט געזאגט אויף אן ארט וואו עס זענען דא בנינים, מלשון אז די בנינים וועלן חרוב ווערן; און "שְׁמָמָה" ווערט געזאגט אויפן גאנצן לאנד, אז דאס גאנצע לאנד וועט זיין וויסט. און נאך מער פון דעם: וואס מער באזעצט דער ארט איז, אלס גרעסער איז זיין מפלה. דערפאר איז "לְשַׁמָּה לְחֶרְפָּה" געזאגט געווארן אויפן גאנצן לאנד, בעת וואס "לְחֹרֶב וְלִקְלָלָה תִּהְיֶה בׇצְרָה" - דער באזעצטער ארט - וואו ס'איז נישט סתם א חרפה נאר א קללה, און נישט סתם א שממה נאר אן עכטער חורבן. וואס מער באזעצט און וויכטיג דער ארט איז, אלס גרעסער איז זיין חורבן.
אין דעם קאפיטל הייבט דער נביא אן מיט א נבואה אויף בני עמון, וואס האבן געירש'נט די נחלה פון גד נאך דעם גלות פון בני גד ובני ראובן: נישט נאר וואס מען וועט זיי פארטרייבן פון דארט, נאר דער שונא וועט אנקומען ביז דער קעניגליכער שטאט רבה, און אירע ארומיגע שטעט וועלן פארברענט ווערן אין פייער, און כלל ישראל וועט ירש'נען זייערע יורשים - סיי לעתיד לבוא און סיי אין די טעג פון כורש און די עלי' פון עזרא ונחמיה. דער נביא באשרייבט דאס געוויין פון די שטעט, די פאלשע בארימעריי מיט די טאלן און די אוצרות, און דעם שרעק וואס וועט זיי צעשפרייטן אזוי אז "אֵין מְקַבֵּץ לַנֹּדֵד", און צום סוף זאגט ער צו: "וְאַחֲרֵי כֵן אָשִׁיב אֶת שְׁבוּת בְּנֵי עַמּוֹן". פון דארט גייט דער נביא אריבער צו אדום: אן אומה וואס איז געווען באקאנט מיט איר חכמה, און האט פארלוירן סיי חכמה און סיי תבונה ווען זי איז ארויסגעגאנגען נאכיאגן די בני דדן און האט איבערגעלאזט איר לאנד אויפגעדעקט. דער שונא וואס איז געקומען אויף איר איז געווען ערגער פון וויינגערטנער-שניידער און פון גנבים און האט גארנישט איבערגעלאזט, ס'איז נישט פאראן ווער עס זאל זאגן "עָזְבָה יְתֹמֶיךָ", און זי האט קיין אנטרינונג נישט פונעם כוס התרעלה: נישט ווייל די אנדערע זענען ריין געווארן, נאר דווקא ווייל זי איז די וואס פארדארבט און זי איז דער ברודער וואס האט פארראטן - און דערפאר "לֹא תִנָּקֶה כִּי שָׁתֹה תִשְׁתֶּה", און לעתיד לבוא וועט בצרה ווערן לשמה, לחרפה, לחורב ולקללה, און אלע אירע שטעט צו אייביגע חורבות.