TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל מ"ח - דער משפט פון מואב - חלק ג'

לייענען דעם מקור

הקדמה

מיר גייען ווייטער מיט דער נבואה פונעם חורבן אויף מואב. ביז אהער האט דער נביא געשילדערט דעם רויב און דעם בראך וואס קומען אויף מואב, און האט זיי אפילו געגעבן א קלארע עצה: פארלאזט די שטעט, וואוינט אין פעלז, אנטלויפט אין מדבר און ראטעוועט אייער נפש. פון דא און ווייטער שילדערט דער נביא פארוואס זיי האבן נישט אויסגעהערט די עצה, וואס עס וועט זיין זייער סוף, און וואס איז די באציאונג פון א נביא בישראל צו דער פורענות וואס קומט אויף א פאלק. צום סוף וועלן מיר אויך צוקומען צו דער הבטחה פון "ושבתי שבות מואב באחרית הימים".

גאון, גאווה און רום לב - דריי באזונדערע זאכן

שָׁמַעְנוּ גְאוֹן־מוֹאָב גֵּאֶה מְאֹד גׇּבְהוֹ וּגְאוֹנוֹ וְגַאֲוָתוֹ וְרֻם לִבּוֹ׃ - מיר האבן געהערט די גאווה פון מואב, ער איז זייער שטאלץ, זיין הויכקייט, זיין שטאלץ, זיין גאווה און זיין הארציגע גדלות.

קעגן דעם וואס ער האט זיי פריער געזאגט אז זיי זאלן פארלאזן די שטעט און אנטלויפן אינעם מדבר, און אזוי ארום וועלן זיי געראטעוועט ווערן פונעם שונא, זאגט יעצט דער נביא: אבער מיר האבן געהערט די גאווה פון מואב. עס זענען דא אזעלכע וואס דארפן נישט מען זאל זיי געבן קיין עצות - זיי ווייסן אלעס, זיי פארשטייען אלעס, זיי זענען גרויסע חכמים. מ'האט אמאל געזען א קאריקאטור וואו מ'האט געשטעלט אהוד ברק אויף איין זייט שושקענדיג זיך מיט א צווייטער פיגור, און די צווייטע פיגור איז אויך געווען ברק אליין, און אונטן איז געשטאנען: "ברק און זיין יועץ". עס זענען דא מענטשן וואס זענען דער יועץ פאר זיך אליין. אזוי זאגט דער נביא: איך האב נישט מיט וועמען צו רעדן. איך פרוביר זיי איבערצורעדן ארויסצוגיין, איך זאג זיי צו אנטלויפן, איך זאג זיי אז זיי האבן נישט קיין שאנס - און זיי, צוליב זייער גאון און גאווה, אנטלויפן נישט אין מדבר, ווייל "מיר זענען שטארק, מיר זענען גיבורים, מיר וועלן זיי בייקומען".

פרעגט דער מלבי"ם: וואס באדייט די ריבוי פון לשונות - גאון, גאה, גבהו, גאונו, גאותו, רום לבו? און ער ענטפערט אז דאס זענען נישט קיין ווערטער וואס מיינען דאס זעלבע. גאווה איז אן איינגערעדטע זאך: א מענטש גרויסט זיך אין הארצן און רעדט זיך איין אז ער פארמאגט א מעלה. גאון דעקעגן איז עפעס אן אמיתי'דיגע זאך - ער שטייט באמת העכער פון אנדערע, ער פארמאגט א ממשות'דיגע מעלה. גובה און גאון געבערן איינע די צווייטע: וויבאלד ער איז העכער פון זיינע ברידער, צייכנט מען אים אויס מיט גאון, מיט אן אמיתי'דיגע גדולה און מעלה העכער פון זיינע ברידער. ווידעראום רום לבב איז די תולדה פון גאווה: פון דער מינוט וואס א מענטש איז זיך מתגאה, און מיר האבן דאך געזאגט אז גאווה איז א דמיון, ווערט תיכף זיין הארץ הויך און ער איז זיכער אז ער איז דער וואס ווייסט, ער איז דער באגאבטער, ער פארשטייט, ער איז דער משכיל - און ער, און ער, און ער.

"אני ידעתי" - די שנאה, די מחשבות און די כפיות טובה

אֲנִי יָדַעְתִּי נְאֻם־יְהֹוָה עֶבְרָתוֹ וְלֹא־כֵן בַּדָּיו לֹא־כֵן עָשׂוּ׃ - איך ווייס, זאגט דער אויבערשטער, זיין כעס, און עס איז נישט ריכטיג זיינע מחשבות, זיי האבן נישט ריכטיג געטאן.

"אני ידעתי נאום ה' עברתו" - די שנאה וואס מואב האט געהאט צו כלל ישראל, וואס דאס איז די סיבה פארוואס דער אויבערשטער באצאלט זיי. "לא כן עשו" - זיי האבן נישט אפגעצאלט פאר די קינדער פון אברהם אזוי ווי עס פאסט זיך פאר זיי. אברהם אבינו איז דאך געגאנגען מלחמה האלטן כדי צו ראטעווען לוט אייער פאטער, און עס וואלט געפאסט אז זיי זאלן האבן אן הכרת הטוב, און נישט בלויז וואס זיי האבן נישט געהאט קיין הכרת הטוב צו זרע אברהם, נאר זיי האבן נאך גערודפ'ט די אידן און געברענגט אויף זיי צרות.

דער מלבי"ם מסביר: "אני ידעתי נאום ה'" - דער דאזיגער עונש קומט פון מיר. קודם כל, ווייל איך האב געוואוסט זיין עברה און כעס אויף כלל ישראל, און דערפאר "לא כן עשו", דאס הייסט אז זיי זענען נישט אנטלאפן. וויבאלד זיי האבן א שנאה צו אונז, און וויבאלד די נבואה באקומען זיי פון אונז, פון דעם מויל פון ירמיהו הנביא, הערן זיי דאך ממילא נישט צו וואס מען זאגט זיי. מ'גיט זיי א גוטע עצה אז ס'איז כדאי צו אנטלויפן, אבער זיין שנאה און זיין כעס אויף ישראל לאזן אים נישט אויסהערן די גוטע עצות וואס מ'גיט אים.

און נאך: "ידעתי את בדיו". וואס זענען די "בדיו"? דא זענען פאראן דריי פירושים. דער מלבי"ם טייטשט - זיינע מחשבות. נאנט צו דעם איז דער רד"ק, וואס טייטשט - זיינע פאלשקייטן און ליגנטס. פון דא קומט, אגב, דער אויסדרוק "סיפורי בדים" - און דאס האט נישט קיין שייכות צו די בדים (שטאפן) פון קליידער, נאר צו אן אויסגעטראכטע זאך וואס ווערט געוואבן פון דעם מענטשנ'ס מחשבות, א זאך וואס איז פאלש. דאס הייסט: איך ווייס זיינע מחשבות, אז ער טראכט ביי זיך אין הארצן "איך וועל מצליח זיין צו באזיגן דעם שונא, איך וועל אים בייקומען" - און דערפאר אנטלויפן זיי נישט, ווייל אויב ביסטו זיכער אז דו גייסט מנצח זיין, פאר וואס עפעס זאלסטו אנטלויפן? און רש"י טייטשט נאך א פירוש: "בדיו" - זיינע גיבורים. און "לא כן עשו" - אז זיי האבן נישט אפגעצאלט ווי ס'פאסט פאר זרע אברהם, נאר ווי מיר האבן מסביר געווען, האבן זיי אונז נאך געברענגט צרות.

"על מואב איליל" - און דער שפיטאל אין קיר חרש

עַל־כֵּן עַל־מוֹאָב אֲיֵלִיל וּלְמוֹאָב כֻּלֹּה אֶזְעָק אֶל־אַנְשֵׁי קִיר־חֶרֶשׂ יֶהְגֶּה׃ - דערפֿאַר וועל איך יאָמערן אויף מואב, און אויף גאַנץ מואב וועל איך שרײַען, צו די מענטשן פֿון קיר־חרש וועט מען קלאָגן.

וויבאַלד זיי אַנטלויפֿן נישט לויט דער עצה וואָס מען גיט זיי, "על מואב איליל", ווײַל ס'איז דאָך קלאָר אַז מואב וועט פֿאַלן. און וואָס בלײַבט איבער צו טאָן אויף זיי אין אַזאַ מצב? בלויז צו יאָמערן, ווײַל דער סוף איז קלאָר און פֿאַרזיגלט. "ולמואב כולה אזעק" - זאָלסט נישט טראַכטן אַז בלויז די גיבורים און אנשי מלחמה וועלן געשעדיגט ווערן; ניין, אַלע וועלן אומקומען.

און וואָס באַטײַט "אל אנשי קיר חרש יהגה"? דער מלבי"ם ברענגט אַז עס איז פֿאַראַן אַן ענלעכע נבואה אין ישעיהו (קאַפּיטל ט"ו און ווײַטער), און דאָרט שטייט "לאשישי קיר חרשת תהגו אך נכאים" - זעען מיר ענלעכע אויסדרוקן: "קיר חרש יהגה" און "קיר חרשת תהגו". און וואָס איז דער באַטײַט דערפֿון? זאָגט דער מלבי"ם אַז אין קיר חרשת איז געווען בײַ זיי אַ שפּיטאָל, און די פֿאַרווונדעטע פֿון דער מלחמה פֿלעגט מען ברענגען צום אָרט וואָס הייסט קיר חרשת. און דאָס איז דער פּשט פֿון "לאשישי ומבצרי קיר חרשת תהגו אך נכאים" - די נכאים, דאָס הייסט די צובראָכענע וואָס זענען געפֿאַלן אין שלאַכט, וווּהין זאָל מען זיי פֿירן? "תהגו" איז אַ לשון פֿון אַוועקנעמען פֿון אַן אָרט, ווי "הגו מן המסילה" - דאָס הייסט, נעמט זיי אַוועק פֿונעם שלאַכטפֿעלד צום שפּיטאָל אין קיר חרשת, דער אָרט וווּהין מען פֿלעגט ברענגען אַלע געשעדיגטע פֿון דער מלחמה. דאָ אויך: צו די מענטשן פֿון קיר חרש וועט מען ברענגען אַלע וואָס וועלן פֿאַרווונדעט און געשעדיגט ווערן אינעם קאַמף אין וועלכן מואב וועט פֿאַלן. מיט פּשוטע ווערטער: דער סוף פֿון מואב איז נאָענט און דער שאָדן איז גרויס, און מיט דעם אַלעס הערן די מואבים נישט אויס און אַנטלויפֿן נישט, נאָר בלײַבן עקשנות'דיק אויף זייער אָרט.

דער מלבי"ם באַמערקט אַ שינוי בלשון: אין ישעיהו שטייט "ייליל מואב למואב" - ווער יאָמערט אויף מואב? מואב אַליין. און לויט ווי מיר האָבן מפּרש געווען איז דאָס הפֿלא'דיק פֿאַרשטענדלעך: ער איז אַליין שולדיק אין דעם וואָס ער איז נישט אַנטלאָפֿן, ווײַל מען האָט אים געראָטן צו אַנטלויפֿן און ער איז נישט אַנטלאָפֿן, דערפֿאַר יאָמערט ער אויף זיך אַליין. אָבער דאָ זאָגט ירמיהו "על מואב איליל" - איך וועל יאָמערן אויף אים, ווײַל דאָס וואָס ער איז נישט אַנטלאָפֿן איז געקומען מאת ה'. אין ישעיהו יאָמערט מואב אויף זיך אַליין, און דאָ קלאָגט דער נביא אַליין אויף זיי, ווײַל דער אויבערשטער האָט אַרײַנגעלייגט אין זייער האַרצן אַן עצה נישט צו אַנטלויפֿן, כּדי זיי זאָלן באַקומען דעם שטראָף וואָס קומט זיי.

אַ "הידד" וואָס איז נישט קיין הידד

וְנֶאֶסְפָה שִׂמְחָה וָגִיל מִכַּרְמֶל וּמֵאֶרֶץ מוֹאָב וְיַיִן מִיקָבִים הִשְׁבַּתִּי לֹא־יִדְרֹךְ הֵידָד הֵידָד לֹא הֵידָד׃ - און פֿאַרשניטן איז פֿרייד און לוסטיקייט פֿונעם פֿרוכטבאַרן פֿעלד און פֿון לאַנד מואב, און ווײַן פֿון די קעלטערס האָב איך פֿאַרמיטן, מען וועט נישט טרעטן מיט קיין געשריי פֿון פֿרייד; דאָס געשריי וועט נישט זײַן קיין פֿריידנרוף.

בײַם טרעטן די ווײַנקעלטערן איז געווען אַ באַשטימטער טאַקט: אָדער מען האָט געזונגען לויט אַ געוויסן קלאַנג, אָדער עס איז געווען אַ פּויק וואָס האָט געפּויקט לויטן ריטעם, און אַזוי האָט מען געהאַלטן דעם טאַקט, און מען פֿלעגט שרײַען "הידד הידד". זאָגט דער נביא אַז זיי וועלן נישט שרײַען הידד, ווײַל דער דאָזיקער הידד איז נישט קיין הידד. דאָס הייסט: אַ געשריי פֿון אַ בראָך איז אַנדערש פֿון אַ געשריי פֿון פֿרייד, און דער הידד דאָרט וועט נישט זײַן קיין רוף פֿון שׂמחה נאָר אַ געשריי פֿון בראָך און געוויין, ווײַל דער שׂונא וועט קומען און זיי שלאָגן, און עס וועלן זײַן פֿיל פֿאַרווונדעטע און פֿיל געהרגעטע. קומט אויס אַז ס'איז אײַנגעזאַמלט געוואָרן די שׂמחה און דער גיל, זיי וועלן נישט האָבן קיין שׂמחה און גיל, און סײַ די תבואה און סײַ די קעלטערס וועלן זיי נישט קענען אַרבעטן ווי געהעריק, און אַדרבה - אַנשטאָט אַ הידד פֿון שׂמחה וועט בײַ זיי זײַן אַ געשריי פֿון יגון און קרעכצן.

פֿון דעם געשריי פֿון חשבון - דאָס געשריי פֿון די גיבורים

מִזַּעֲקַת חֶשְׁבּוֹן עַד־אֶלְעָלֵה עַד־יַהַץ נָתְנוּ קוֹלָם מִצֹּעַר עַד־חֹרֹנַיִם עֶגְלַת שְׁלִשִׁיָּה כִּי גַּם־מֵי נִמְרִים לִמְשַׁמּוֹת יִהְיוּ׃ - פֿונעם געשריי פֿון חשבון ביז אלעלה, ביז יהץ האָבן זיי געגעבן זייער קול, פֿון צוער ביז חורנים, אַ קרעפֿטיקע קאַלב (עגלת שלישיה), וואָרום אויך די וואַסערן פֿון נמרים וועלן ווערן פֿאַרוויסט.

זיי האָבן געלאָזט הערן אַ קול זעקה ביז אלעלה און ביז יהץ, וואָס זענען נעמען פֿון שטעט אין מואב, און אַזוי אויך האָבן זיי אָנגעפֿילט מיט זייער קול פֿון צוער ביז חורונים. און ווער זענען די וואָס האָבן געגעבן זייער קול? "עגלת שלישיה". דער מלבי"ם טײַטשט אַז דאָס איז דער קרײַז פֿון די גיבורים, פֿונעם לשון "ושלישים על כולו" - די שלישים זענען די גיבורים פֿון דער מלחמה. דאָס הייסט, דער קרײַז פֿון די גיבורים וואָס זענען דאָרט געווען אויפֿן שלאַכטפֿעלד האָט אַרויסגעלאָזט אַ קול: אויך די גיבורים וועלן שרײַען אַ געשריי פֿון בראָך און מפלה. "מזעקת חשבון" - חשבון איז געווען די ערשטע צו שרײַען, ווײַל דער שׂונא איז קודם אָנגעקומען אין דער שטאָט חשבון, און פֿון דאָרט האָט זיך דאָס געשריי פֿאַרשפּרייט ביז אלעלה און ביז יהץ, און פֿון צוער ביז חורונים.

"כי גם מי נמרים למשמות יהיו" - מי נמרים, ערקלערט דער מלבי"ם, איז געווען דאָרט אַ גרויסער האַפֿן פֿאַר שיפֿן וואָס האָט געדינט פֿאַר האַנדל, און אויך דאָס וועט זײַן "למשמות", פֿון לשון שממה, אַז אויך דאָס וועט אונטערגיין און חרובֿ ווערן דורך דער קראַפֿט פֿונעם שׂונא.

און עס זענען דאָ נאָך פּירושים אויף "עגלת שלישיה": דער רד"ק טײַטשט אַז שלישיה מיינט אַ גרויסע, אָדער אַז זי איז אַלט דרײַ יאָר וואָס ווערט פֿאַררעכנט פֿאַר דער בעסטער קאַלב. און רש"י טײַטשט לויטן תרגום - אַ גבֿרתנ'ישע מדינה, פֿון לשון גיבורים, און דאָס שטימט מיט דעם ביאור פֿונעם מלבי"ם וואָס האָט מפּרש געווען פֿון לשון "ושלישים על כולו", גיבורים.

אָפּשאַפונג פון עבודה זרה

וְהִשְׁבַּתִּי לְמוֹאָב נְאֻם־יְהֹוָה מַעֲלֶה בָמָה וּמַקְטִיר לֵאלֹהָיו׃ - און איך וועל אָפּשאַפן פון מואב, זאָגט דער אויבערשטער, דעם וואָס ברענגט אַרויף אויף אַ במה און דער וואָס רייכערט קטורת צו זיינע געטשקעס.

איך וועל אָפּשאַפן פון מואב דעם מעלה במה, אַ מענטש וואָס ברענגט אַ בהמה פאַר אַ קרבן אויף דער במה, און איך וועל אויך אָפּשאַפן ביי זיי דעם מקטיר לאלוהיו, דער וואָס רייכערט קטורת פאַר עבודה זרה.

"לבי למואב כחלילים יהמה"

עַל־כֵּן לִבִּי לְמוֹאָב כַּחֲלִלִים יֶהֱמֶה וְלִבִּי אֶל־אַנְשֵׁי קִיר־חֶרֶשׂ כַּחֲלִילִים יֶהֱמֶה עַל־כֵּן יִתְרַת עָשָׂה אָבָדוּ׃ - דערפאַר ברומט מיין האַרץ אויף מואב ווי פלייטן, און מיין האַרץ ברומט צו די מענטשן פון קיר חרש ווי פלייטן, דערפאַר איז דאָס איבערגעבליבענע פאַרמעגן וואָס ער האָט געמאַכט פארלוירן געגאַנגען.

מואב וועט געשלאָגן ווערן אין דער מלחמה, און מיין האַרץ טוט וויי פאַר זיי. "ולבי אל אנשי קיר חרש" - דאָס איז דאָס אָרט וואו עס זענען געלעגן די קראַנקע און פאַרוואונדעטע, און אויך אויף זיי ברומט מיין האַרץ. "כחלילים" - אין יענע צייטן פלעגט מען ברענגען פלייטן צו לויות. פּונקט ווי מען פלעגט דינגען מקוננות (קאָלאָדיכעס), אַזוי אויך זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געבלאָזן אויף אַ חליל און מען פלעגט זיי ברענגען צו דער לויה, און זיי פלעגן שפּילן טרויעריקע ניגונים וואָס דערוועקן געוויין און צער אויפן טויט פונעם נפטר. און דאָס איז "כחלילים יהמה": אַזוי ווי די פלייטן וואָס מען פלעגט ברענגען צו דער אבלות, אַזוי ברומט מיין האַרץ אויפן טויט פון די מענטשן פון מואב און אויף זייער פאַרוואונדונג - דאָס זענען די מענטשן פון קיר חרש, וואָס ווי דער מלבי"ם ערקלערט איז דאָס דער אָרט וואָס הייסט חרשת, וואו עס איז געווען דאָס שפּיטאָל וואוהין מען האָט עוואַקואירט אַלע פאַרוואונדעטע.

"על כן יתרת עשה אבדו" - ערקלערט דער מלבי"ם: אבדו יתרת עשה, דאָס הייסט דער רווח וואָס זיי האָבן געהאַט, דאָס גאַנצע עשירות פונעם לאַנד, דער גאַנצער גרויסער איבערבלייב וואָס זיי האָבן אָנגעזאַמלט אויף זייער חשבון - אַלץ איז פארלוירן געגאַנגען פון זיי. רש"י טייטשט אַנדערש: "יתרת עשה" - צוליב דעם וואָס ער האָט געטאָן מיט אַן איבעריקער גאווה, זענען זיי אונטערגעגאַנגען. "יתרת" איז מלשון יתר, אַן איבעריקע גאווה איז געווען אין זיי, און דאָס איז וואָס האָט געברענגט זייער אונטערגאַנג. וואָרום ווען זיי וואָלטן געהאַט אביסל צניעות און עניוות, וואָלטן זיי זיך צוגעהערט צו דער עצה פונעם נביא וואָס האָט זיי געראָטן צו אַנטלויפן, און זיי וואָלטן אַנטלאָפן און געראַטעוועט זייער לעבן. אָבער זיי האָבן זיך נישט צוגעהערט, און דעריבער זענען זיי אומגעקומען.

שבעים פרים - צי ווילן מיר דעם אונטערגאַנג פון די פעלקער?

אין שייכות צו דעם דאָזיקן פּסוק איז כדאי צו דערמאָנען דאָס וואָס מיר האָבן געזאָגט אין איינעם פון די געדאַנקען פאַר דער פרשת השבוע, אויף סוכות. כלל ישראל מקריב בסוכות שבעים פרים קעגן די שבעים אומות. און אידן זאָגן: רבונו של עולם, מיר מקריב זיין אויף זיי שבעים פרים, און זיי האָבן אונדז פיינט שלא ביושר! מיר ברענגען פרים פאַר דעם שלום פון די אומות, און פאַרוואָס האָבן אונדז די אומות פיינט? נאָר לכאורה איז דאָ אַ וואונדער: ווער עס באַמערקט, די שבעים פרים ווערן ווייניקער פון טאָג צו טאָג - אין ערשטן טאָג דרייצן, און אין זיבעטן טאָג זיבן. און רש"י זאָגט אַז דאָס פאַרמינערן איז אַ סימן כליה. אויב אַזוי, ברענגען מיר קרבנות קעגן די אומות, אָבער מיר צייכענען אָן אויף זיי אַ סימן פון כליה - און דו ווילסט נאָך זיי זאָלן אונדז ליב האָבן? וואָס איז דער פשט דערפון?

באמת דאַרף מען וויסן: דער קדוש ברוך הוא וויל נישט דעם אונטערגאַנג פון קיין שום אומה, און ווען ער וואָלט דאָס יאָ געוואָלט, וואָלט ער דאָס געזאָגט. עס איז דאָ בלויז איין איינציקע אומה וואָס אויף איר שטייט אַז ס'איז אַ מצווה איר אומצוברענגען, און כל זמן מען טוט דאָס נישט איז דער נאָמען נישט גאַנץ - און דאָס אויך האָבן זיי זיך פאַרדינט מיט יושר. די זאַך איז נישט באַשטימט געוואָרן פון פאָראויס, וואָרום דער הקב"ה באַשעפט נישט קיין זאַך מלכתחילה כדי עס צו פאַרניכטן. דער אויבערשטער האָט זיי באַשאַפן כדי זיי זאָלן עקזיסטירן, נאָר זיי האָבן קאַליע געמאַכט זייערע מעשים, און צוליב דעם איז געזאָגט געוואָרן "מלחמה לה' בעמלק מדור דור". דאָס האָט זיך אָנגעהויבן דערפון וואָס עמלק האָט באַשלאָסן אַז ער האָט אַ מלחמה מיט'ן אויבערשטן, און ממילא האָט דער אויבערשטער אַ מלחמה מיט עמלק. אָבער דער אויבערשטער וויל נישט די פאַרניכטונג פון קיין שום אומה.

און די ראיה איז: נאָך איידער עס איז געווען די מציאות פון כלל ישראל, ווען עס איז בלויז געווען די מציאות פון נח און דור המבול, האָט דער הקב"ה געשיקט נח ער זאָל רעדן מיט די מענטשן פון דור המבול און זיי מוסר'ן, כדי ער זאָל נישט ברענגען אויף זיי קיין כליה. דער אויבערשטער גלוסט נישט דעם טויט פונעם מענטש, אפילו ווען עס רעדט זיך פון אַ גוי. אברהם אבינו, דער איש החסד, גייט און בעט מליצת יושר פאַר רשעים גמורים ווי די אנשי סדום, און דער הקב"ה זאָגט אים נישט "איך וויל זייער אונטערגאַנג", נאָר פאַרקערט: אפשר וועסטו געפינען אַ לימוד זכות אַז בזכות דעם זאָלן די אנשי סדום בלייבן לעבן.

און אַזוי זעען מיר אין מפורש'ע פסוקים ביי אונדז: לבי למואב יהמה. זאָגט רש"י - נביאי ישראל זענען נישט ווי די נביאים פון די אומות העולם. בלעם האָט געוואָלט אויסראָטן כלל ישראל אָן קיין שום סיבה, מיר האָבן אים דאָך גאָרנישט געטאָן; דאָס איז דער דרך פון די אומות, צו קעמפן קעגן כלל ישראל, פיינט צו האָבן כלל ישראל און וועלן פאַרטיליקן כלל ישראל. אָבער די נביאי ישראל, זאָגט רש"י, קלאָגן אויף דער פורעניות וואָס קומט אויף די אומות. "לבי למואב כחלילים יהמה ולבי אל אנשי קיר חרש כחלילים יהמה", און אַזוי אויך "על מואב איליל ולמואב כולה אזעק אל אנשי קיר חרש יהגה", און אויך "מבכי יעזר אבכה לך הגפן שבמה". זעט מען דאָך אַז דער רצון העליון איז אַז די גוים זאָלן בלייבן עקזיסטירן, און דער הקב"ה וויל נישט זייער פאַרניכטונג - און דאָס איז דער טעם פאַרוואָס מיר ברענגען קרבנות פאַר דעם שלום פון די אומות.

און אויב אַזוי וועסטו פרעגן: פאַרוואָס גייען די פָּרִים און ווערן ווייניקער? דער ענטפער איז, אַז דאָס איז נישט כדי זיי אומצוברענגען, נאָר כדי זיי זאָלן פאַרגיין פון אונדזער האַרצן. כל זמן דער גוי איז אויף זיין אָרט און ישראל אויף זייער אָרט, כל זמן עס איז נישטאָ קיין השפעה פון דער הנהגה פונעם גוי אויף כלל ישראל - האָט דער גוי אַ תפקיד. און פּונקט ווי מען האָט נישט פיינט קיין קעץ און הינט, אַזוי האָט מען אויך נישט פיינט די גוים. דער אויבערשטער האָט באַשאַפֿן אַ קאַץ, מיינט דאָס אַז ער וויל אים אויף דער וועלט. דער אַר"י ז"ל זאָגט, אַז אַ מענטש האָט נישט קיין רשות צו הרגענען קיין שום בעל חי אויף דער וועלט, סיידן ער איז מזיק אָדער עס איז פאַראַן אַ סיבה. אַ מענטש גייט אין גאַס, זעט אַ שרץ שפּאַצירט זיך גלאַט אַזוי, און אפשר וועט זיך עמעצער דערשרעקן פון אים - גייט ער און טרעט אויף אים. פאַרוואָס? דער אויבערשטער האָט אים געגעבן לעבן, און פאַרוואָס הרגעסטו אים? אויב איז עס עפּעס וואָס איז דיר מזיק, אָדער שרעקעדיג אין שטוב און אומבאַקוועם, ניחא; אָבער אויב נישט, איז פאַרבאָטן פאַר אַ מענטש צו הרגענען סיי וועלכן בעל חי. אַז דער אויבערשטער האָט אים באַשאַפֿן, האָט ער אַ תפקיד אין דער בריאה און דער אויבערשטער וויל אים. און אַזוי אויך טאָר מען נישט רייסן בלעטער אָדער צעשטערן אַ בוים סתם אַזוי, און אַפילו אַן אילן סרק - ווייל דער אויבערשטער האָט אים דאָך באַשאַפֿן. אויב האָסטו אַ נויט, ביטע; אָבער אויב עס איז נישטאָ קיין שום נויט, סתם צו פאַרדאַרבן און אָפּשניידן אַ צווייג - פאַרוואָס פאַרדאַרבן די בריאה וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן שלא לצורך און אָן אַ ציל?

און אויב ביי בעלי חיים איז אַזוי, איז דאָך אַ קל וחומר ביי גוים. כאָטש זיי האָבן אַ נפש בהמית, זאָגט אָבער די תורה אַז זיי האָבן אַ נפש און זיי האָבן הישארות הנפש, און זיי זענען אַנדערש פון אַ בעל חי: אַ בעל חי קען נישט ווערן קיין ייד, בעת אַ גוי וואָס איז זיך מגייר קען ווערן אַ חלק פון כלל ישראל. קומט אויס אַז דער אויבערשטער וויל יאָ אַז עס זאָלן זיין גוים אויף דער וועלט, אָבער ער וויל נישט אַז זיי זאָלן האָבן אַן השפעה אויף אונדז. און אויב אַ גוי האָט אַן השפעה אויף אונדז, האָט שוין די תורה מודיע געווען: "והיו לשיכים בעיניכם ולצנינים בצידיכם" - אויף די וואָס מען וועט דאָ איבערלאָזן ביים קומען אייננעמען דאָס לאַנד. און אגב, אויך אויף די גוים וואָס זענען דאָ געווען בשעת כיבוש הארץ שטייט "לא תחיה כל נשמה", און דאָס איז געווען נאָכדעם וואָס יהושע האָט געשיקט דריי דִיוּטַגְמָאוֹת, דאָס הייסט בריוו: ווער עס וויל שלום מאַכן - זאָל מאַכן שלום, אָבער זיך אָפּצוימען און פאַרלאָזן דאָס לאַנד; און ווער ס'האָט נישט מסכים געווען, קעגן אים איז געווען מלחמה. אָבער דער אויבערשטער האָט נישט קיין רצון צו פאַרטיליקן די גוים, און אויך לעתיד לבוא: עס שטייט נישט אַז לעתיד לבוא וועלן די גוים פאַרטיליקט ווערן. עס שטייט אַז מיר וועלן האָבן אַ שלטון איבער די אומות, אָבער נישט אַז זיי וועלן פאַרטיליקט ווערן, און עס שטייט "ועמדו זרים ורעו צאנכם" - זיי וועלן משלים זיין זייער תפקיד אויף דער וועלט. און דער תפקיד פונעם גוי איז צו דינען די קדושה: כלל ישראל זענען קינדער פונעם אויבערשטן, און דער תפקיד פונעם גוי איז צו באַדינען כלל ישראל, און דערמיט טוט ער משלים זיין זיין תפקיד אויף דער וועלט.

און ווי באַקאַנט, האָט מען שוין אַמאָל גערעדט וועגן דעם באריכות, אַז דאָס איז בעצם דער תפקיד וואָס יצחק האָט באַשטימט פאַר עשו, און דערפאַר האָט ער אים געוואָלט געבן דווקא די ברכות: ער האָט געזען אין אים איינעם וואָס איז מסוגל צו פאַנגען געיעג און ברענגען, און אויב אַזוי וועט ער שפייזן יעקב'ן, און יעקב וועט קענען זיצן בשלוה און זיין אַ יושב אוהלים. און דערפאַר האָט ער אים געבענטשט נאָר מיט גשמיות'דיגע ברכות - טל השמים און משמני הארץ, דגן און תירוש - ווייל ער איז דאָך געווען זיכער אַז ער בענטשט עשו'ן, און ער האָט אים געגעבן די כלים וויאַזוי צו שטיצן יעקב'ן און אים אויסהאַלטן. נאָר יצחק איז שוין געווען אין עולמות עליונים: ער איז שוין געווען בלינד, און שוין שמו פונעם אויבערשטן איז געווען נקרא עליו, דאָס הייסט אויף דער מדרגה פון איינעם וואָס איז שוין כמעט אַוועקגעריסן פון דער וועלט, און ער זעט די זאַכן אַזוי ווי זיי וועלן זיין לעתיד לבוא. אָבער רבקה זיין ווייב האָט נאָך געלעבט דאָ, און זי האָט געוואוסט אַז אויב יעקב וועט דאַרפן אָנקומען צום טיש פון עשו וועט ער אויסגיין פון הונגער - אויב עשו וועט אים נישט הרגענען פריער. מען קען זיך נישט פאַרלאָזן אויף עשו, און דערפאַר האָט זי געזאָרגט אַז יעקב זאָל באַקומען די ברכות. עכ"פ לערנט מען דערפון אַז עשו האָט אַ תפקיד, וואָס היינט פירט ער עס נישט אויס, אָבער לעתיד לבוא וועט ער עס אויספירן.

און דאָס איז אויך די סיבה צום באַקאַנטן ענין, אַז ווען דער הקדוש ברוך הוא זאָגט "כל מי שפעל עם אל יבוא וייטול שכרו", קומען די אומות העולם די ערשטע, און זאָגן: מיר האָבן געבויט בריקן, געבויט באָד-הייזער, און אַלץ וואָס מיר האָבן געטאָן האָבן מיר נישט געטאָן נאָר פאַר ישראל וועגן. און פאַרוואָס זאָגן זיי אַזוי? ווייל לעתיד לבוא, זאָגט דער בריסקער רב, וועט זיך אַרויסשטעלן אַז באמת אַלץ וואָס די אומות האָבן דאָ געטאָן איז געווען פאַר כלל ישראל. אויב מען האָט אויסגעטראַכט אַ טעלעפאָן - כדי מען זאָל קענען הערן אַ קול און רעדן; אַלץ איז פאַר ישראל. יעצט ווייסן זיי דאָס נישט, אָבער לעתיד לבוא וועט דאָס קלאָר ווערן, און דאַן וועלן זיי קומען און זאָגן: אָט האָבן מיר משלים געווען אונדזער תפקיד, אונדזער תפקיד איז געווען צו העלפן ישראל לערנען תורה, און עס קומט זיך אונדז שכר. און דער הקדוש ברוך הוא וועט לאַכן, ווייל באמת האָבן זיי נישט געמיינט דאָס. אָבער עכ"פ פאַרשטייען מיר אַז דעמאָלט וועלן זיי באַגרייפן זייער תפקיד אויף דער וועלט, און ווען זיי וועלן באַגרייפן זייער תפקיד וועלן זיי מיינען אַז עס קומט זיך זיי שכר.

קומט אויס אַז מיר האָבן נישט קיין שום רצון צו פאַרטיליקן די גוים. אונדזער רצון איז אַז די גוים זאָלן אויספילן זייער תפקיד אויף דער וועלט, דאָס הייסט זיי זאָלן נישט זיין קיין פירער פון כפירה, נאָר זאָלן זיין אונטערטעניג פאַר עובדי ה', פאַר די צדיקים, פאַר כלל ישראל וואָס זענען קינדער צום אויבערשטן, און זאָלן טאָן אַלץ וואָס פאָדערט זיך כדי צו העלפן כלל ישראל משלים זיין זייער תפקיד אויף דער וועלט. דאָס איז די כוונה פאַרוואָס מען פאַרמינערט די קרבנות: מען פאַרמינערט כדי צו פאַרמינערן די השפעה פונעם נכרי אויף אונדז, און נישט דעם נכרי אַליין. זאָל דער נכרי בלייבן - ס'שטערט מיר גאָרנישט אַז ס'איז פאַראַן אַ ביליאָן כינעזער אויפן אַנדערן עק וועלט, און אויב זיי וועלן זיין עובדי ה' אדרבה, וועלן מיר זיך נאָך מער פרייען. אָבער ווען דער גוי ערפינדט כסדר נייע זאַכן אונדז אָפּצוקערן פון זיין עבודה יתברך, אַלערליי אייפאָונס און אַלערליי המצאות און וועגן אונדז אָפּצופירן - אויף דעם האָבן מיר אַ טענה. מיר ווילן אַז עס זאָל ווייניקער ווערן די השפעה פונעם גוי אויף אונדז, אָבער חס ושלום נישט אַז די אומות זאָלן פאַרטיליקט ווערן; אין דעם האָבן מיר נישט קיין אינטערעס.

מען מוז אָבער אונטערשטרייכן, אַז עס איז פאַראַן דאָ אַ ביאור פונעם רד"ק און פונעם תרגום יונתן, וועלכע ערקלערן אַז "לבי למואב כחלילים יהמה, ולבי אל אנשי קיר חרש כחלילים יהמה" זענען נישט די ווערטער פונעם נביא, נאָר דער נביא באַשרייבט וואָס עס גייט פאָר אין האַרצן פון מואב. דער תרגום זאָגט: "על כן בליבהון מואבאי ככינורא המן" - דערפאַר ברומט דאָס האַרץ פון די מואבים ווי אַ כינור; "וליבהון על אינש כרך תוקפהון כזמרא בובן דוה" - זייער האַרץ איז פאַרווייטיקט ווי דער געזאַנג פון אבובים (פלייטן), אָבער די כוונה איז אויפן האַרצן פון די מואבים. מיר האָבן אָבער מסביר געווען על פי פשוטו, אַז די באַשרייבונג גייט אויפן נביא אַליין: מיין האַרץ ברומט פאַר מואב, זאָגט דער נביא.

אַ פולקאָמע אַבלות אין יעדן הויז

כִּי כׇל־רֹאשׁ קׇרְחָה וְכׇל־זָקָן גְּרֻעָה עַל כׇּל־יָדַיִם גְּדֻדֹת וְעַל־מׇתְנַיִם שָׂק׃ - ווייל אויף יעדן קאָפּ איז אַ קאַרכקייט, און יעדער באָרד איז אָפּגעשניטן, אויף אַלע הענט זענען פאַראַן וואונדן (שניטן), און אויף די לענדן ליגט אַ זאַק.

זייער שטייגער איז געווען אַז אין אַ צייט פון אַבלות פלעגן זיי רייסן די האָר פונעם קאָפּ. און דאָס איז דער טייטש פון "כל ראש קרחה", מענטשן וואָס רייסן אויס די שערות פונעם קאָפּ פון גרויס צער און אבל - אַ סימן אַז אַלע וועלן זיין אבלים, אַז דער טויט וועט טרעפן יעדעס הויז. "וכל זקן גרועה" - די באָרד איז די שיינקייט און תפארת פונעם פנים, זאָגט דער רד"ק, און ווען אַ מענטש שערט אָפּ זיין באָרד נעמט ער אַראָפּ די תפארת פון זיין פנים, אַזוי ווי מיר האָבן געזען "מגולחי זקן וקרועי בגדים" אַלס אַן אויסדרוק פון אבלות. און דער פּסוק זאָגט נישט "כל זקן מגולחת", ווייל גאָלן איז אָפט מאָל לשם שיינקייט, נאָר ער זאָגט "גרועה", אַ לשון פון נגרע, וואָס איז אַ לשון פון פאַרמינערונג און גנאי. "על כל ידיים גדודות" - פונעם לשון "לא תתגודדו", אַז זיי פלעגן זיך קריצן און מאַכן וואונדן פאַר אַ צייכן פון אבל, זיי שרעצן און קריצן זייערע הענט און זייערע פנימ'ער. "ועל מותניים שק" - אַז אין אַ צייט פון צער און אבלות האָבן זיי געלייגט אַ זאַק אויף זייערע לענדן. ביז אַזאַ מדרגה וועט גרויס זיין די אַבלות אין מואב.

אַ מספד בגלוי

עַל כׇּל־גַּגּוֹת מוֹאָב וּבִרְחֹבֹתֶיהָ כֻּלֹּה מִסְפֵּד כִּי־שָׁבַרְתִּי אֶת־מוֹאָב כִּכְלִי אֵין־חֵפֶץ בּוֹ נְאֻם־יְהֹוָה׃ - אויף אַלע דעכער פון מואב און אין אירע גאַסן איז אַלץ אַ קלאָג, ווייל איך האָב צעבראָכן מואב ווי אַ כלי וואָס קיינער דאַרף עס נישט, זאָגט דער אויבערשטער.

דער מספד וועט זיין בגלוי. ווען זיי האָבן געוואָלט אויסדריקן וואָס עס גייט אויף זיי איבער - צי שמחה, פלעגן זיי אַרויפגיין אויף די דעכער און אויסרופן קולות פון שמחה; און צי אָבל, פלעגן זיי אַרויפגיין אויף די דעכער און שרייען קולות פון געוויין און קלאָג. זיי האָבן דאָך נישט געהאַט קיין מעסעדזש-נעצן וואָס שיקן אַרויס אַ מעלדונג צו טויזנטער מענטשן אַז יענער איז נפטר געוואָרן, און נישט קיין מעלדונגען אין דער פּרעסע; ווער עס האָט געוואָלט עפּעס מודיע זיין, איז אַרויפגעגאַנגען אויפן דאַך און געשריגן. "כלה מספד" - אויף יעדן אָרט וועט זיין אַ מספד, ווייל מואב וועט צעבראָכן ווערן ווי אַ כלי וואָס מען דאַרף נישט מער האָבן, נאום ה'.

"איך חתה" - די בושה פון דער צורה פון מפלה

אֵיךְ חַתָּה הֵילִילוּ אֵיךְ הִפְנָה־עֹרֶף מוֹאָב בּוֹשׁ וְהָיָה מוֹאָב לִשְׂחֹק וְלִמְחִתָּה לְכׇל־סְבִיבָיו׃ - ווי איז ער צעבראכן געווארן, יאָמערט! ווי האט מואב אויסגעדרייט דעם רוקן מיט שאַנד, און מואב איז געווארן צום געלעכטער און צו שרעק פאר אלע זיינע ארומיגע.

מער פונעם בראך אליין, וועט מען שפאטן איבער דער צורה פונעם בראך, איבער דעם אופן וויאזוי ער איז צעבראכן געווארן. "נשבר", דעפינירט דער מלבי"ם, באַפס יד און שלא במלחמה. אויב א גיבור שלאגט זיך און שטארבט אין קאמף, ווערט דאס אנגערופן א טויט פון גבורה; אבער אויב ער איז אנטלאפן פונעם שלאכטפעלד און מען האט אים געטראפן פון הינטן בשעת'ן אנטלויפן - איז דאס א ביזיון. ווידעראום איינער וואס קעמפט און אינמיטן דעם שלאכט, צווישן דעם געקלינג פון די שווערדן, ווערט ער געטראפן - זאגט מען אויף אים אז ער האט געקעמפט ביז צום לעצטן טראפן בלוט. ביי די אומות העולם איז די זאך געווען זייער וויכטיג: אויף וועלכן אופן א מענטש שטארבט. מען זעט דאס ביי אבימלך, אז ווען א פרוי האט אראפגעווארפן אויף אים פון דער מויער א פלח רכב, א שטיק פון א מילשטיין, און האט צעשמעטערט זיין גולגולת, האט ער געבעטן פון זיין נער אז ער זאל אים דערשטעכן און טויטן - און פארוואס? כדי מען זאל נישט זאגן אז א פרוי האט אים געהרגעט. זעט מען דאך אז עס איז זייער וויכטיג געווען ביי זיי אויף וואספארא אופן א מענטש שטארבט: אויב ער שטארבט אין קאמף, איז דאס א מיתה פון גבורה; און אויב נישט, וועט מען שרייבן אין אלע קעפלאך אז ער איז געשטארבן מיט ביזיון.

דעריבער זאגט ער דא: א חלק פונעם ביזיון פון מואב איז "איך חתה" - וויאזוי זענען זיי צעבראכן געווארן; "הילילו" - אויף דעם וועט מען רעדן און יאמערן, איבער זייער פארשעמטן בראך. "איך הפנה עורף" - ווער עס דרייט אויס דעם רוקן איז דאך אנטלאפן פונעם שלאכטפעלד און האט זיך נישט געשלאגן, און דאס איז א גרויסע בושה. "והיה מואב לשחוק ולמחתה לכל סביביו": קודם וועט מען שפאטן פון זיי אז זיי זענען געווען ווי פרויען און שוואכלינגען, און "ולמחתה" - אז דורך דעם וועט מען דערקענען אז אלעס איז געווען בהשגחת ה', ווייל מואב איז דאך געווען א שטארקע אומה, און פארוואס פאלט זי פלוצלונג אויף אזא שפאלדיגן און פארשעמטן אופן?

כנשר ידאה - א מלחמה אין הארץ פונעם לאנד

כִּי־כֹה אָמַר יְהֹוָה הִנֵּה כַנֶּשֶׁר יִדְאֶה וּפָרַשׂ כְּנָפָיו אֶל־מוֹאָב׃ - ווארום אזוי האט גאט געזאגט: זע, ווי אן אדלער וועט ער שוועבן, און אויסשפרייטן זיינע פליגלען איבער מואב.

דער שונא, דאס איז נבוכדנצר, וועט פליען ווי אן אדלער און קומען זיי פארלענדן. און דער מלבי"ם זאגט אז עס ליגט דא אויך אן ארויסזאג איבער דעם מהות פון דער מלחמה: א שונא וואס קומט מלחמה האלטן קעגן א מדינה, דער שווערסטער חלק ביי אים איז דורכצוגיין די ביצורים ביים גרעניץ, און נאכדעם וואס ער איז זיי אריבער איז דאס ווייטערדיגע פיל גרינגער, ווייל דער עיקר פון דער ארטילעריע און די פעסטונגען געפינען זיך ביים גרעניץ. און דא זע א וואונדער: "כנשר ידאה ופרש כנפיו אל מואב" - ער איז ענליך צו אן אדלער וואס שוועבט און שפרייט אויס זיינע פליגלען אינמיטן לאנד. געווענליך איז פאראן אן אפהאלט ביי די גרעניצן און עס נעמט א לאנגע צייט זיך צו באהערשן איבער די ביצורים, אבער דא איז ער ווי אן אדלער וואס האט פון פאראויס אויסגעשפרייט זיינע פליגלען גלייך אויף מואב, אויפן צענטער פונעם לאנד.

און וואס איז דער חילוק צווישן "ידאה" און "יעוף"? זאגט דער מלבי"ם: "לעוף" באדייט אויף א געווענליכן אופן, און "לדאות" מיינט מיט א שנעלקייט. היינט פירט מען זיך צו ערקלערן אז דער חילוק איז, ווען דער פויגל באוועגט נישט די פליגלען הייסט עס ער דואה, און ווען ער פלאטערט מיט די פליגלען הייסט עס ער פליט; אבער דער מלבי"ם טיילט עס אנדערש: דאָס דאיָה צייגט אויף שנעלקייט, און דאָס פליען צייגט אויף פליען בנחת.

נִלְכְּדָה הַקְּרִיּוֹת וְהַמְּצָדוֹת נִתְפָּשָׂה וְהָיָה לֵב גִּבּוֹרֵי מוֹאָב בַּיּוֹם הַהוּא כְּלֵב אִשָּׁה מְצֵרָה׃ - איינגענומען געווארן זענען די שטעט און די פעסטונגען זענען פארכאפט געווארן, און דאס הארץ פון די גיבורים פון מואב וועט זיין אין יענעם טאג ווי דאס הארץ פון א פרוי אין געבורטס-וועען.

די קריות זענען א באפעסטיגטער ארט, און די מצדות זענען אויך א באפעסטיגטער ארט, א פעסטונג, און זי איז אויך פארכאפט געווארן. "והיה לב גיבורי מואב ביום ההוא כלב אישה מצרה" - פון איין זייט אן אישה, וואס שוין מצד עצמה איז זי שוואך, און בפרט א מצרה, וואס געפינט זיך אין א צרה; דאס איז דאך א שבר על גבי שבר. און דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז אויף א פרוי ווען זי איז אין גרעסטן דראנג, "בעת אשר תחיל וילדה", ווי א פרוי וואס קניט צו געבערן בעת אירע וועען, וואס דאס איז די צייט פונעם גרעסטן ווייטאג.

און גיט אכט אויפן אויסדרוק וואס פאדערט א פארשטאנד: "נלכדה הקריות" - לכאורה וואלט מען געדארפט זאגן "נלכדו הקריות" בלשון רבים. זאגט דער מלבי"ם אז ער האט גענוצט א לשון יחיד אויף רבים, ווייל די קריות נעמען אריין אסאך שטעט, און זיין כוונה איז צו זאגן אז עס איז איינגענומען געווארן יעדע איינציגע שטאָט פון די קריות, יעדע באזונדער איז איינגענומען געווארן. און רש"י היט זיך פון דער שוועריקייט און טייטשט אז "הקריות" איז דער נאמען פון דער שטאָט, און ממילא שטימט עס הערליך: עס איז איינגענומען געווארן די שטאָט קריות, און דעריבער שטייט עס בלשון נקבה, ווייל "עיר" איז לשון נקבה.

"ונשמד מואב מעם" - ביז ער וועט אפילו מער נישט דערמאנט ווערן אלס א פאלק

וְנִשְׁמַד מוֹאָב מֵעָם כִּי עַל־יְהֹוָה הִגְדִּיל׃ - און מואב וועט פארטיליגט ווערן פון זיין א פאלק, ווייל קעגן דעם אויבערשטן האט ער זיך גרויסגעהאלטן.

זאגט דער מלבי"ם: א פאלק וואס איז געפאלן אין א מלחמה, בלייבט נאך פון אים א זכר אין די קומענדיגע דורות - עס איז געווען אזא פאלק, און אין דער היסטאריע געדענקט מען אים און וואס עס האט מיט אים פאסירט. און טאקע עס איז באקאנט אין דער היסטאריע איבער אסאך פעלקער וואס זענען געווען און זענען מער נישטא, און כמעט אלע פעלקער וואס ווערן דערמאנט אין דער תורה עקזיסטירן היינט נישט אלס אן אומה מיט זייער נאמען וואס שטייט אין דער תורה. אבער דא, היות זיי זענען געפאלן ווי פרויען, וועט די מציאות זיין אז מען וועט זיי גארנישט רעכענען פאר א פאלק, און אפילו אין דער היסטאריע וועט מען נישט געדענקען אז עס איז געווען אזא פאלק, מואב. כל זמן מען האט געקעמפט, זאגט מען: דא איז געווען א פאלק וואס האט מלחמה געהאלטן; אבער וויבאלד זיי זענען פארטיליגט געווארן מיט אזא לייכטקייט - "ונשמד מואב מעם", וועט קיינער אפילו נישט געדענקען אז עס איז געווען א פאלק וואס הייסט מואב.

פחד ופחת ופח - א פאסטקע אן קיין שום אויסוועג

פַּחַד וָפַחַת וָפָח עָלֶיךָ יוֹשֵׁב מוֹאָב נְאֻם־יְהֹוָה׃ - שרעק, און א גרוב, און א פאסטקע איז אויף דיר, באוואוינער פון מואב, זאגט דער אויבערשטער.

רש"י ערקלערט צוויי שווערע זאכן, פחד און פחת, וואס זענען אנגעהאנגען איינס אינעם צווייטן: דער שרעק מאכט אים אנטלויפן, און דער פחת (דער גרוב) איז דער ארט וואס איז אנגעגרייט ער זאל דערין אריינפאלן. דאס הייסט מען גרייט אן א פאסטקע פאר אים און מען דערשרעקט אים כדי ער זאל אנטלויפן, און ער פאלט אריין גלייך אין דער פאסטקע. און דער מלבי"ם לייגט עס אויס ווי אזוי דאס ווערט געטאן למעשה: כדי צו כאפן חיות פלעגט מען גראבן א גרויסן פחת, דאס הייסט א טיפן גרוב אין דער ערד, אז ווען די חיה קומט אהין זאל זי אריינפאלן אין דעם. און אויפן מויל פונעם גרוב פלעגט מען לייגן א פח יקוש, א פאסטקע, אז אויב די חיה וועט פרובירן ארויסצוקריכן זאל דארט זיין עפעס וואס כאפט איר און זי זאל נישט קענען ארויסגיין - א פח יקוש, א נעץ וואס וועט ווערן א מוקש פאר איר. און כדי זי זאל אהין אריינפאלן, פלעגט מען שיקן הינט וואס זאלן איר דערשרעקן און פארטרייבן צום זעלבן פלאץ; זי פאלט אריין אינעם פחת, פרובירט ארויסצוגיין - און ווערט געכאפט אינעם פח.

הַנָּס מִפְּנֵי הַפַּחַד יִפֹּל אֶל־הַפַּחַת וְהָעֹלֶה מִן־הַפַּחַת יִלָּכֵד בַּפָּח כִּי־אָבִיא אֵלֶיהָ אֶל־מוֹאָב שְׁנַת פְּקֻדָּתָם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - דער וואס אנטלויפט פונעם שרעק וועט אריינפאלן אינעם גרוב, און דער וואס קריכט ארויף פונעם גרוב וועט געכאפט ווערן אין דער פאסטקע, ווארום איך וועל ברענגען אויף איר, אויף מואב, דאס יאר פון זייער רעכענונג, זאגט דער אויבערשטער.

דער וואס וועט אנטלויפן פונעם שרעק, אזוי ווי יענע חיה וואס די הינט יאגן נאך, וועט אריינפאלן אינעם פחת, אין דעם גרוב וואס איז אנגעגרייט זיי צו כאפן; און ווען ער וועט פרובירן ארויפצוקריכן, וועט די פאסטקע אים פארכאפן און נישט לאזן ארויסגיין. אזוי האט דער הקב"ה אנגעגרייט די פאסטקע אויף אן אופן אז עס איז נישטא קיין שום מעגליכקייט ארויסצוקומען דערפון. "כי אביא אליה אל מואב" - וואס איז די כפילות? זאגט דער מלבי"ם: אזוי ווי עס שטייט "אליה לירושלים", אז ווען מען וויל זאגן אז די זאך איז ספעציעל באשטימט פאר דעם, זאגט מען "אליה" און מען דערמאנט אויך דעם נאמען. "אליה אל מואב" - א באזונדערע מנה וואס דער הקב"ה האט ספעציעל צוגעגרייט פאר מואב. "שנת פקודתם" - דאס יאר אין וועלכן דער הקב"ה וועט פוקד זיין אויף זיי די רעה וואס קומט זיי צו באקומען.

בצל חשבון - דאס פייער וואס האט פארציט פון דער פאה ביזן קודקוד

בְּצֵל חֶשְׁבּוֹן עָמְדוּ מִכֹּחַ נָסִים כִּי־אֵשׁ יָצָא מֵחֶשְׁבּוֹן וְלֶהָבָה מִבֵּין סִיחוֹן וַתֹּאכַל פְּאַת מוֹאָב וְקׇדְקֹד בְּנֵי שָׁאוֹן׃ - אינעם שאטן פון חשבון האבן זיך די אנטלאפענע אפגעשטעלט צוליב שוואכקייט פון כוח, ווייל א פייער איז ארויס פון חשבון און א פלאם פון צווישן סיחון, און זי האט פארצערט די עקן פון מואב און דעם שפיץ קאפ פון די בני שאון.

די נסים, די וואס זענען אנטלאפן פון דער מלחמה - ווארום דער גאנצער באשרייבונג דא איז א שילדערונג פון א מפלה - קומען אינעם שאטן פון חשבון, זיי ווילן זיך באשיצן אין דער מויער און אין דער פעסטונג פון חשבון וואס איז געווען א באפעסטיגטע שטאט. אבער דארט קומט דער שונא מיט כוח, און "עמדו מכח נסים": צוליב דעם כוח פון די שונאים האבן זיי אויפגעהערט צו אנטלויפן. דאס הייסט מען דארף ליינען "בצל חשבון עמדו מכח" - און ווער? די נסים; פון דעם כוח פונעם שונא וואס איז געקומען מיט זיין פולער מאכט, ווען די אנטלאפענע זענען אנגעקומען קיין חשבון האבן זיי זיך אפגעשטעלט, ווייל דער שונא האט זיי שוין דארט דערגרייכט.

"כי אש יצא מחשבון" - דאס איז א באקאנטע מליצה, "כי אש יצאה מחשבון להבה מקרית סיחון", דער אלטער משל: פון חשבון איז ארויסגעגאנגען א ברענענדיג פייער, דאס איז דער שונא וואס האט דארט פארכאפט די אנטלאפענע, און פון צווישן סיחון איז ארויס א פלאם וואס ברענט ווייט, און פון דארט איז דער שונא געקומען. "ותאכל פאת מואב" - פאה מיינט די עקן, אזוי ווי פאת הראש (די עקן פונעם קאפ); דאס פייער האט זיך אנגעכאפט אין די פאות פונעם קאפ און האט אויך פארצערט דעם קודקוד (דעם שפיץ קאפ). און ווער איז דער קודקוד? "וקדקד בני שאון" - דאס פייער איז געווארן אלץ שטארקער און האט זיך פארשפרייט ביז עס האט פארצערט דעם קודקוד פון בני שאון, דאס זענען די איינוואוינער פון די גרויסע שטעט. און פארוואס ווערן די גרויסע שטעט אנגערופן "שאון"? ווייל אין זיי איז פאראן א גרויסער שאון, א קול פון טומל און גערודער. קומט אויס אז דאס פייער וואס איז געקומען פון צווישן סיחון האט ערשט פארצערט די פאת מואב וואס איז אין די עקן, און דערנאך האט עס פארברענט ביזן קודקוד פון די גרויסע שטעט, בני שאון.

אוֹי־לְךָ מוֹאָב אָבַד עַם־כְּמוֹשׁ כִּי־לֻקְּחוּ בָנֶיךָ בַּשֶּׁבִי וּבְנֹתֶיךָ בַּשִּׁבְיָה׃ - וויי צו דיר מואב, פארלוירן איז דאס פאלק פון כּמוש, ווארום דיינע זין זענען גענומען געווארן אין געפאנגענשאפט און דיינע טעכטער אין דער געפענגעניש.

וויי צו דיר מואב, וואָרעם אָט איצט איז אונטערגעגאַנגען דאָס פֿאָלק וואָס דינט צו כּמוש - כּמוש איז געווען דער עבודה זרה פֿון מואב. "כי לוקחו בניך בשבי ובנותיך בשביה": דײַנע זין זענען אַנטלאָפֿן ווי פּליטים, און איצט גייען זיי אויך אין געפֿאַנגענשאַפֿט פֿאַרן שונא.

"ושבתי שבות מואב באחרית הימים"

וְשַׁבְתִּי שְׁבוּת־מוֹאָב בְּאַחֲרִית הַיָּמִים נְאֻם־יְהֹוָה עַד־הֵנָּה מִשְׁפַּט מוֹאָב׃ - און איך וועל אומקערן די געפֿאַנגענשאַפֿט פֿון מואב אין די לעצטע טעג, זאָגט דער אויבערשטער, ביז אַהער איז דער משפּט פֿון מואב.

זאָגט דער רד"ק: פֿון דעם וואָס עס שטייט דאָ "באחרית הימים", פֿאַרשטייען מיר אַז מען רעדט פֿון אַ צוקונפֿטיגער נבואה, בײַ ביאת המשיח. און אַזוי וועלן מיר זען ווײַטער לגבי בני עמון, "ואחרי כן אשיב שבות בני עמון", וואָס דאָס איז אויך אויף לעתיד לבוא. און אַזוי שטייט אויך אין דער נבואה פֿון צפֿניה (פּרק ב'): "שמעתי חרפת מואב וגידופי בני עמון אשר חרפו את עמי ויגדילו על גבולם. לכן חי אני נאום ה' צבאות אלוהי ישראל, כי מואב כסדום תהיה ובני עמון כעמורה, ממשק חרול ומכרה מלח ושממה עד עולם, שארית עמי יבוזום ויתר גוי ינחלום. זאת להם תחת גאונם, כי חרפו ויגדילו על עם ה' צבאות. נורא ה' עליהם, כי רזה את כל אלוהי הארץ, וישתחוו לו איש ממקומו כל איי הגויים". זעט מען דאָך אַז דער עונש קומט אויף "כי על ה' הגדיל", און ווען וועט דאָס זײַן? "וישתחוו לו איש ממקומו כל איי הגויים" - אין די ימות המשיח, ווען פֿון אַלע אומות וועלן זיך דאָ צונויפֿקומען און זאָגן "לכו ונעלה אל בית ה'" און מיר וועלן זיך בוקן פֿאַר אים, און טויזנטער וועלן אָנכאַפּן דעם פֿליגל פֿון אַ ייִדישן מאַן און אים זאָגן: נעם אונדז מיט זיך צום בית ה', לאָמיר גיין זיך בוקן פֿאַר ה' אלוהינו. פֿון דאַנען דערווײַזט דער רד"ק אַז די נבואה "ושבתי שבות מואב באחרית הימים" רעדט וועגן אחרית הימים בײַם קץ הימים, און נישט וועגן נאָך עטלעכע יאָר.

פֿרעגט דער רד"ק: מען האָט דאָך פֿאַרמישט אַלע אומות (נתבלבלו האומות), ווי אַזוי וועט זיך דען אויספֿירן "ושבתי שבות מואב"? ווער איז הײַנט אַן אמת'ער מואבי? מיר האָבן דאָך נישט קיין שום מעגלעכקייט דאָס צו וויסן. די וואָס זיצן אין ירדן? כאָטש דאָס איז דער שטח פֿון לאַנד מואב, אָבער צי קען מען וויסן אַז יעדער ירדנער איז אַ מואבי? און דער רד"ק ענטפֿערט: כאָטש זיי האָבן זיך פֿאַרמישט צווישן די פֿעלקער, איז זייער מעגלעך אַז זיי האָבן זיך צעשפּרייט אין דער נאָענט פֿון דאָרט - דאָס הייסט, אַפֿילו אויב זיי האָבן זיך צעוואָרפֿן, זענען זיי געבליבן נאָענט צו זייער היים, פֿאַנאַנדערגעטיילט אין די דערבײַיִגע לענדער, און "ושבתי שבות מואב" מיינט אַז זיי וועלן זיך דערנענטערן און זיך אומקערן צו זייער לאַנד. און דערצו, כאָטש זיי האָבן זיך פֿאַרמישט צווישן די אומות, איז נאָך אַלץ פֿאַרבליבן פֿון זיי אַ זכר, דאָס הייסט עס זענען נאָך פֿאַראַן אמת'ע מואבים, און כאָטש מיר ווייסן נישט ווער זיי זענען, זאָגט דער כּתוב צו אויף זיי אַז זיי וועלן זיך אומקערן. און באחרית הימים, זאָגט דער רד"ק, וועט יעדע איינציגע אומה זיך אומקערן צו איר לאַנד, און אַלע וועלן זײַן אונטער דער ממשלה פֿון כּלל ישראל - און מען מיינט נישט חלילה די ממשלה פֿון ישׂראל ווי הײַנט, נאָר די ממשלה פֿון מלך המשיח, אַזוי ווי עס שטייט "אדום ומואב משלוח ידם ובני עמון משמעתם". ווען מען וועט וועלן שיקן עמעצן, וועט דער מואבי גלײַך שטיין צו דײַן דינסט און זאָגן: וואָס דאַרפֿסטו? שליחות איבער דער גאָרער וועלט? אַלץ פֿאַר דער דינסט פֿון עם ישראל. "ובני עמון משמעתם" - וועסט דאַרפֿן עמעצן זאָל דיר עפּעס טאָן, וועלן בני עמון דיר פֿאָלגן און גלײַך טאָן אַלץ וואָס דו באַפֿעלסט.

אָבער פֿאַר דעם, רבותי, דאַרף מען קודם כּל אַז מיר זאָלן טאָן דאָס וואָס דער אויבערשטער וויל, און ערשט דערנאָך וועט קומען די ווײַטערדיקע מדרגה. אַ מענטש וואָס וויל נישט טאָן דעם רצון ה', און דערנאָך ריכט ער זיך אַז די גוים זאָלן טאָן זײַן רצון - ווער זאָגט אַז ער וועט בכלל דאָרטן זײַן? מיר רעדן דאָך פֿון דער צוקונפֿטיגער תּקופֿה פֿון ביאת המשיח, און צו ביאת המשיח וועלן אויפֿשטיין נאָר די וואָס האָבן באמת געטאָן דעם רצון ה'. דער אויבערשטער זאָל אונדז מזכּה זײַן צו זײַן פֿון זייער חלק.

און צום סוף, "עד הנה משפט מואב". דערקלערט דער רד"ק: וויבאַלד ער האָט מאריך געווען אין דערציילן די שלעכטס, זאָגט ער "עד הנה" - ווי דער שטייגער אַז נאָך אַ לאַנגער ריידע זאָגט מען: דאָס איז עס, ביז אַהער האָבן מיר געענדיקט. און דער מלבי"ם דערקלערט, אַז אין דער נבואה פֿון בני עמון ווײַטער וועלן מיר זען אַז מען וועט חרוב מאַכן עי און חשבון, וואָס דאָס זענען שטעט פֿון מואב, און דאָרט שטייט אַז דאָס איז דער משפּט פֿון בני עמון; אָבער דאָ רעדט מען פֿונעם משפּט פֿון מואב מצד זיך אַליין און נישט צוליב אַנדערע. זייער משפּט צוזאַמען מיט בני עמון וועט זיך נאָך ציִען ווײַטער, אָבער דער משפּט פֿון בני מואב אַליין - איז ביז אַהער. דערפֿאַר באַטאָנט דער כּתוב: "עד הנה משפט מואב".

צום סך-הכּל:

אונדזער קאַפּיטל לערנט אונדז אַז די גאווה פֿון מואב איז דאָס וואָס האָט אים אונטערגעבראַכט: דער נביא האָט אים געראָטן צו אַנטלויפֿן, אָבער דער גאון, די גאווה און די גרויסהאַלטערישקייט האָבן אים צוריקגעהאַלטן פֿון צוהערן, און זײַן כּעס און שׂנאה צו ישׂראל האָבן פֿאַרשטאָפּט זײַנע אויערן פֿון אַ גוטן ראָט. פֿון דאַנען און ווײַטער באַשרײַבט דער נביא די מפלה מיט אַלע פּרטים: אַ געשריי פֿון חשבון ביז חורנים, דאָס פֿאַרשטומען פֿון דער שׂמחה און די ווײַנפּרעסן, די ביטול פֿון די במות, אַבלות אין יעדן הויז, אַ יאָמער אויף די דעכער, די בושה פֿון אַנטלויפֿן פֿונעם קאַמף, אַ נשר וואָס שפּרייט אויס זײַנע פֿליגל איבערן האַרצן פֿונעם לאַנד, און אַ פּאַסטקע פֿון פחד ופחת ופח וואָס מען קען פֿון איר נישט אַרויס. און אין דעם אַלעס אַנטפּלעקט זיך אַ באַזונדערע פּנים פֿון דער נבואה פֿון ישׂראל: "לבי למואב כחלילים יהמה" - די נביאים פֿון ישׂראל זענען נישט ווי די נביאים פֿון די אומות, נאָר זיי קלאָגן אויף דער פּורעניות וואָס קומט אויף די גוים, ווײַל דער הקב"ה וויל נישט דעם אונטערגאַנג פֿון קיין שום פֿאָלק, נאָר אַז זיי זאָלן אויספֿילן זייער תּפֿקיד און נישט האָבן קיין השפּעה אויף אונדז. און דערפֿאַר שליסט דער כּתוב מיט דער צוזאָג: "ושבתי שבות מואב באחרית הימים" - אַז אויך זיי וועלן זיך אומקערן צו זייער לאַנד און וועלן זײַן אונטער דער ממשלה פֿון מלך המשיח, אָבער בתנאי אַז מיר זאָלן קודם טאָן דעם רצון ה'.