מיר האָבן געהערט די גאוה פֿון מואב, זייער שטאָלץ, זיין הויכקייט, זיין גדולה, זיין גאוה און זיין הויכן הארצן. אַנטקעגן דעם וואָס ער האָט זיי פֿריער געזאָגט אַז זיי זאָלן פֿאַרלאָזן די שטעט און אַנטלויפֿן צום מדבר, וואָס דורך דעם וועלן זיי געראַטעוועט ווערן פֿון דעם שונא, זאָגט ער אָבער: מיר האָבן געהערט די גאוה פֿון מואב. עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס מען דאַרף אים ניט קיין עצות געבן, ער ווייסט אַלץ. ער פֿאַרשטייט אין אַלץ, ער איז אַ גרויסער חכם, ער איז גאה און גאון און גאוה און אַ הויכער הארצן. ער ווייסט אַלץ. איך האָב אײַך אַ מאָל דערציילט אַז איך האָב געזען אַז עמעצער האָט געמאַכט אַ פֿאָטאָמאָנטאַזש, אַ קאַריקאַטור, און אין דער קאַריקאַטור האָט ער אַרײַנגעשטעלט הער בראק, זכותו תגן עליו, דאָס איז אהוד ברק, און ער האָט אים געשטעלט אויף איין זײַט, און מען זעט ווי ער סודעט זיך מיט נאָך אַ געשטאַלט. די צווייטע געשטאַלט איז געווען ווידער בראק. און דאָרטן איז געשטאַנען: בראק און זיין יועץ. פֿאַרשטייט איר? דאָס איז עס, עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס ער איז דער יועץ פֿון זיך אַליין. גאה מואב, גאה מאוד. זאָגט דער נביא: איך האָב ניט מיט וועמען צו רעדן. איך רעד זיי אײַן זיי זאָלן אַרויסגיין, איך זאָג זיי אַנטלויפֿט, איך זאָג זיי איר האָט קיין שאַנס. אָבער אָט זעסטו, מיר האָבן געהערט די גאוה פֿון מואב, אַז צוליב זיין גדולה און זיין גאוה איז ער ניט אַנטלאָפֿן צום מדבר. פֿאַר וואָס? מיר זענען שטאַרק, מיר זענען גיבורים, מיר וועלן זיי קענען. זאָגט דער מלבי"ם, וואָס זענען דאָ די אויסדרוקן? גאון, גאה, גובהו, גאונו, גאוותו, רום ליבו. זאָגט דער מלבי"ם, גאון און גאוה זענען ניט קיין גלײַכבאַדײַטיקע אויסדרוקן. ווײַל גאוה איז אַ פֿאַרבילדעטע זאַך, דאָס איז דמיון. אַ מענטש שטאָלצירט זיך אין זיין הארצן, ער בילדט זיך אײַן אַז ער האָט אַ מעלה. דערקעגן, זאָגט דער מלבי"ם, גאון איז אמת. גאון מיינט אַז ער איז טאַקע העכער פֿון די אַנדערע. ער האָט אַ מעלה איבער די אַנדערע. גובה און גאון, זאָגט דער מלבי"ם, איינער געבערט דעם צווייטן. דורך דעם וואָס ער איז העכער פֿון זײַנע ברידער, טוט מען אים באַצייכענען מיט גאון. מען באַצייכנט אים מיט זיין גדולה, מיט זיין מעלה, וואָס איז טאַקע אַן אמתע מעלה איבער זײַנע ברידער. דער רום לבב, זאָגט דער מלבי"ם, איז די תולדה פֿון דער גאוה. אין דעם רגע וואָס אַ מענטש שטאָלצירט זיך, און מיר האָבן געזאָגט אַז גאוה איז דמיון, האָט ער אַ רום לבב. דורך דעם איז ער זיכער אַז ער ווייסט און ער איז דער פֿעיִקסטער און ער איז דער פֿאַרשטייער און ער איז דער משכיל און ער און ער און ער. הויך איז זיין הארצן צוליב זיין גאוה וואָס געפֿינט זיך אין זיין הארצן.
אני ידעתי נאום השם עברתו, ולא כן בדיו, לא כן עשו. אני ידעתי נאום השם עברתו. דאָס מיינט, אַז די שנאה וואָס מואב האָט געהאַט קעגן כלל ישראל, ווי מיר האָבן געזען אַז דאָס איז די סיבה וואָס דער אויבערשטער נעמט זיך פֿון זיי נקמה. זאָגט דער אויבערשטער: ידעתי נאום השם עברתו, איך האָב געוואוסט זיין שנאה קעגן אונדז. לא כן בדיו, לא כן עשו. לא כן עשו מיינט, זיי האָבן ניט אָפּגעצאָלט דעם זרע אברהם דעם ראוי'דיקן גמול. דאָך איז אברהם אבינו געגאַנגען מלחמה האַלטן פֿאַר לוט, לוט אײַער פֿאָטער צו ראַטעווען. אַלזאָ איז ראוי געווען אַז איר זאָלט האָבן הכרת הטוב. אָבער לא כן עשו. קום זע אַז זיי האָבן זיך ניט געפֿירט מיט הכרת הטוב קעגן דעם זרע אברהם, נאָר האָבן נאָך נאָכגעיאָגט בני ישראל און זיי נאָך געענגט. דער מלבי"ם דערקלערט: אני ידעתי נאום השם, די כוונה איז אַז דער דאָזיקער עונש איז פֿון מיר. א', ווײַל איך האָב געוואוסט זיין עברה און זיין כעס אויף ישראל. און דעריבער, על כן, ולא כן עשו. די כוונה איז זיי זענען ניט אַנטלאָפֿן. דאָס מיינט, ווײַל זיי האָבן אַ שנאה קעגן אונדז, און ווײַל די נבואה נעמען זיי פֿון אונדז, פֿונעם נביא ירמיהו, טאָ ממילא הערן זיי ניט צו וואָס מיר זאָגן. איך שלאָג זיי פֿאָר אַ גוטן פֿאָרשלאָג אַז עס לוינט זיי צו אַנטלויפֿן, אָבער זיין שנאה און זיין עברה און זיין כעס אויף ישראל לאָזן אים ניט צוהערן די גוטע עצות וואָס איך גיב אים. נאָך אַ זאַך, אני ידעתי את בדיו. וואָס איז בדיו? עס זענען דאָ דאָ דרײַ פירושים. איין פירוש דערקלערט דער מלבי"ם, דאָס זענען זיינע מחשבות. אַ קרובֿ'דיקער פירוש צו דעם איז דער רד"ק. דער רד"ק זאָגט זיינע ליגנס. פֿון דאָ, אַגבֿ, איז דער מקור פֿונעם אויסדרוק סיפורי בדים. עס האָט ניט קיין שײַכות מיט די בדים פֿון קליידער. בדים מיינט ווי אַ זאַך וואָס איז אויסגעטראַכט פֿון דעם מענטשנס מחשבות. דאָס מיינט סיפורי בדים. אַ אויסגעטראַכטע זאַך, אַ זאַך וואָס איז אַ ליגן. אַזוי אני ידעתי את בדיו ואת מחשבותיו. און ער טראַכט שלעכטס אין זיין הארצן און זיין מחשבה איז: איך וועל מצליח זיין צו באַזיגן דעם שונא, איך וועל אים קענען. און דעריבער אַנטלויפֿן זיי ניט. ווײַל אויב ביסטו זיכער אַז דו וועסט זיגן, פֿאַר וואָס זאָלסטו אַנטלויפֿן? רש"י איז אַ נאָך אַ פירוש. רש"י זאָגט אַז בדיו זענען זיינע גיבורים. אַזוי דערקלערט רש"י. לא כן בדיו, לא כן עשו. דאָס מיינט, זיי האָבן ניט צוריקגעצאָלט אַ גמול דעם זרע אברהם, נאָר ווי מיר האָבן פֿריער דערקלערט, נאָך אונדז געענגט.
על כן על מואב איליל, ולמואב כולו אזעק, אל אנשי קיר חרש יהגה. על כן על מואב איליל. היות ווי זיי אַנטלויפֿן ניט לויט דער עצה וואָס איך גיב זיי, טאָ על מואב איליל, וואָרעם עס איז קלאָר אַז מואב וועט פֿאַלן. אַלזאָ וואָס איז דאָ צו טאָן אין דעם מצבֿ? נאָר יללן, ווײַל דער סוף איז קלאָר און אַבסאָלוט. ולמואב כולו אזעק. אַז דו זאָלסט ניט מיינען אַז אפֿשר נאָר די גיבורים אָדער די מלחמה-לײַט, זאָגט ער דיר ניין, אַלע וועלן געהרגעט ווערן. ולמואב כולו אזעק. אל אנשי קיר חרש יהגה. וואָס איז אל אנשי קיר חרש יהגה? דער מלבי"ם ברענגט אַז מיר זעען אַז עס איז דאָ אַ פּאַראַלעלע נבואה דערצו אין ישעיהו. און דאָרטן געפֿינט זיך דאָס אין ישעיהו סימן ט"ו פסוק... אין סימן ט"ו דאָרטן, אין עטלעכע און עטלעכע פסוקים. ער ברענגט פֿון ישעיהו פרק ז', וואָס דאָרטן שטייט לאשישי קיר חרשת תהגו אך נכאים. דאָס הייסט מיר זעען קיר חרש יהגה און קיר חרשת תהגו. דאָס הייסט מיר זעען דאָ פּאַראַלעלע אויסדרוקן. וואָס איז די באַדײַטונג פֿון די זאַכן? זאָגט דער מלבי"ם, זיי האָבן געהאַט דאָרטן אין קיר חרש חרשת, זיי האָבן דאָרטן געהאַט אַ שפּיטאָל. עס זענען געווען די מענטשן וואָס זענען פֿאַרוואונדעט געוואָרן אין מלחמה, האָט מען זיי געבראַכט צו אַ אָרט וואָס האָט געהייסן קיר חרשת. און דאָס איז וואָס עס שטייט אַז ער זאָגט זיי, לאשישי ומבצרי קיר חרשת תהגו אך נכאים. דאָס מיינט, די נכאים, ווער זענען די נכאים? די צעבראָכענע, יענע וואָס זענען געפֿאַלן אין קרבֿ, וואוהין וועט איר זיי הגן? תהגו איז פֿון לשון ווי הגה. הגה איז אַראָפּנעמען פֿונעם אָרט, ווי הגו מן המסילה. דהיינו איר וועט זיי אַראָפּנעמען פֿונעם שלאַכטפֿעלד, וואוהין? צום שפּיטאָל וואָס איז געווען אין קיר חרשת, וואָס דאָס איז געווען דאָס אָרט וואוהין מען האָט געבראַכט אַלע פֿאַרוואונדעטע פֿונעם קרבֿ. אַלזאָ זאָגט ער, אָט קום זע אַז אל קיר אל אנשי קיר חרס יהגה. אל אנשי קיר חרס, אַהין וועט מען ברענגען אַלע מענטשן וואָס וועלן פֿאַרוואונדעט און געשעדיקט ווערן אין דעם קרבֿ אין וועלכן מואב וועט פֿאַלן. פּשוט גערעדט, ער זאָגט אָט זעט אַז דער סוף פֿון מואב איז נאָענט און זיין נזק איז גרויס, און מיט אַלץ דעם הערן זיך מואב ניט צו און אַנטלויפֿן ניט, נאָר עקשנען זיך צו בלײַבן אויף זייער אָרט. דער מלבי"ם שטעלט זיך אָפּ אויף אַ שינוי, אַז אין ישעיהו שטייט על כן ייליל מואב למואב. דהיינו ווער וועט וויינען אויף מואב? מואב אַליין. ייליל מואב למואב. און פֿאַר וואָס? ווײַל לויט דעם וואָס מיר האָבן איצט דערקלערט איז דאָס וואונדערלעך פֿאַרשטענדלעך, ווײַל ער איז אַליין שולדיק אין דעם וואָס ער איז ניט אַנטלאָפֿן. דאָך האָט מען דיר געראָטן צו אַנטלויפֿן און דו ביסט ניט אַנטלאָפֿן. אַלזאָ וועט ער יללן אויף זיך אַליין. אַלזאָ, היות ווי דער אויבערשטער האָט אים אַרויפֿגעטראָגן אַז ער זאָל ניט אַנטלויפֿן, יללט ער אויף אים אַז ער האָט גורם געווען די זאַך. על כן על מואב איליל ולמואב כולו אזעק. אַלזאָ לויט דעם מלבי"ם, זאָגט ירמיהו: איך וועל יללן אויף אים. און פֿאַר וואָס? ווײַל דאָס איז געקומען פֿונעם אויבערשטן דאָס וואָס ער איז ניט אַנטלאָפֿן. אַלזאָ אין ישעיהו זעען מיר אַז מואב וועט יללן אויף זיך אַליין, און דאָ בײַ אונדז יללט דער נביא אַליין אויף זיי, ווײַל אָט האָט דער אויבערשטער זיי געגעבן אַן עצה אין זייער הארצן ניט צו אַנטלויפֿן, כדי זיי זאָלן באַקומען דעם עונש וואָס קומט זיי.
אַלזאָ עס זענען דאָרטן געווען אָדער זינגערס לויט אַ געוויסן ריטעם אָדער עס איז געווען אַ פּויק וואָס האָט געפּויקט לויט אַ געוויסן ריטעם און דורך דעם האָט מען געהיט דעם ריטעם. אַלזאָ ווען מען האָט געטרעטן די קעלטערס האָט מען אויך געהאַט אַ ריטעם וואָס מען האָט געשריגן הידד הידד. אַלזאָ זאָגט ער דאָרטן, זיי וועלן ניט שרײַען הידד, זיי וועלן ניט שרײַען הידד הידד, ווײַל דער הידד איז ניט קיין הידד. וואָס מיינט ניט קיין הידד? דער הידד פֿון אַ בראָך איז אַנדערש פֿון דעם הידד פֿון שמחה. אַלזאָ זאָגט ער, דער הידד דאָרטן וועט ניט זיין אַ הידד פֿון שמחה, נאָר עס וועט זיין אַ הידד פֿון בראָך און יללה, מכיוון ווי מיר האָבן געזען אַז דאָך וועט דער שונא קומען און זיי שלאָגן, און מיר האָבן געזען אַז עס וועלן דאָרטן זיין פֿיל פֿאַרוואונדעטע און פֿיל הרוגים. אויב אַזוי, נאספה שמחה וגיל, זיי וועלן ניט האָבן דאָרטן קיין שמחה און גיל, און אויך די תבואה און אויך די קעלטערס וועלן זיי ניט מצליח זיין צו באַניצן ווי געהעריק, און אַדרבה, נאָך אָנשטאָט הידד וועלן זיי האָבן אַ הידד פֿון יגון און אַנחה.
מזעקת חשבון עד אלעלה עד יהץ נתנו קולם, עגלת שלישיה, כי גם מי נמרים למשמות יהיו. מזעקת חשבון, די כוונה איז, זיי האָבן געלאָזט הערן אַ קול פֿון געשריי ביז אלעלה און ביז יהץ, דאָס זענען נעמען פֿון מואב, נעמען פֿון שטעט. און אַזוי אויך נתנו קולם פֿון צוער און ביז חורונים. ווער זענען די וואָס האָבן געגעבן זייער קול? זאָגט ער דיר, עגלת שלישיה. וואָס איז עגלת שלישיה? עס זענען דאָ אין דעם עטלעכע דערקלערונגען. מיר וועלן דערקלערן די דערקלערונג פֿונעם מלבי"ם. דער מלבי"ם זאָגט אַז דאָס איז דער קרײַז פֿון די גיבורים. וואָס איז דער שײַכות שלישיה? ושלישים על כולו. שלישים מיינט די גיבורים פֿונעם קרבֿ. אַלזאָ שלישי מואב, עגלת שלישיה, דער קרײַז פֿון די גיבורים וואָס איז געווען דאָרטן אויפֿן שלאַכטפֿעלד, נתנו קולם. דהיינו, אויך די גיבורים וועלן שרײַען אַ געשריי פֿון בראָך און פֿאַלן. מזעקת חשבון, היות ווי חשבון האָט אָנגעהויבן צו שרײַען, ווײַל דער שונא איז קודם אָנגעקומען צו דער שטאָט חשבון, האָט זיך פֿון דאָרטן אָנגעהויבן דאָס געשריי און זיך פֿאַרשפּרייט מזעקת חשבון, איז אָנגעקומען ביז אלעלה, ביז יהץ און פֿון צוער ביז חורונים. און ווער? עגלת שלישיה, יענע וואָס זענען די שלישים על כולו. כי גם מי נמרים למשמות יהיו. וואָס איז מי נמרים? מי נמרים, דערקלערט דער מלבי"ם, איז דאָרטן געווען אַ גרויסער שיפֿן-ברעג וואָס האָט געדינט פֿאַר האַנדל, און אויך ער וועט ווערן למשמות. למשמות מיינט פֿון לשון שממה, דהיינו אויך ער וועט בטל ווערן, אויך ער וועט חרובֿ ווערן דורך דעם כוח פֿונעם שונא.
עס זענען דאָ דאָ נאָך פירושים אויף עגלת שלישיה. דער רד"ק דערקלערט אַז שלישיה איז גדולה. אָדער ער דערקלערט אַ בהמה פֿון דרײַ יאָר וואָס ווערט גערעכנט פֿאַר די בעסטע עגלה. אָדער דער רש"י דערקלערט עגלת שלישיה איז אַ שטאַרקע מדינה, יאָ, לויטן תרגום, איז די כוונה פֿון לשון גיבורים. און דאָס פּאַסט צום ביאור פֿונעם מלבי"ם וואָס דערקלערט ושלישים על כולו, אַז די כוונה איז גיבורים.
והשבתי למואב נאום השם מעלה במה ומקטיר לאלוהיו. איך וועל אָפּשטעלן פֿון מואב מעלה במה, אַ מענטש וואָס טוט אַרויפֿטראָגן אַ בהמה, אַ קרבן אויף דער במה. און איך וועל אויך אָפּשטעלן פֿון זיי מקטיר לאלוהיו, דעם וואָס טוט מקטיר זיין צו עבודה זרה.
על כן ליבי למואב כחלילים יהמה, וליבי אל אנשי קיר חרש כחלילים יהמה, על כן יתרת עשה אבדו. על כן ליבי למואב, דאָרטן מואב, ווי מיר האָבן געזאָגט, וועלן זיי געשלאָגן ווערן אין מלחמה, אַלזאָ מיין הארץ צו זיי. וליבי אל אנשי קיר חרש, דאָרטן דאָס אָרט וואו עס האָבן געלעגן די קראַנקע און די פֿאַרוואונדעטע, און אויך אויף זיי מיין הארץ, אויך אויף זיי יהמה מיין הארץ. כחלילים. כחלילים, אין זייער צײַט האָט מען געבראַכט צו לוויות, האָט מען געבראַכט חלילים. דאָס הייסט, ווי עס זענען געווען מקוננות וואָס מען האָט זיי געדונגען, אַזוי זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געבלאָזן אויף אַ חליל און זיי געבראַכט צו דער לוויה, און זיי האָבן געשפּילט אַלערליי ליריקאַלע ניגונים, אַזעלכע ניגונים וואָס וועלן זיי מאַכן אָנהייבן צו וויינען, ניגונים וואָס וועלן דערוועקן דעם עם צו צער אויפֿן פּטירה פֿונעם ניפֿטר. אַלזאָ דאָס איז כחלילים יהמה. ווי חלילים וואָס די דאָזיקע חלילים האָט מען געבראַכט צו דער אבֿלות, אַזוי אויך מיין הארץ צו מואב אויף דעם טויט פֿון די מענטשן פֿון מואב און אויף זייער פֿאַרוואונדונג, דאָס זענען די אנשי קיר חרש ווי דער מלבי"ם דערקלערט, וואָס דאָס איז אַן אָרט וואָס האָט געהייסן חרשת, וואָס דאָס איז דאָס אָרט וואו עס איז געווען זייער שפּיטאָל וואוהין מען האָט אַהינגעפֿירט אַלע פֿאַרוואונדעטע.
על כן יתרת עשה אבדו. וואָס איז יתרת עשה אבדו? דערקלערט דער מלבי"ם, אבדו יתרת עשה. דער רווח וואָס זיי האָבן געהאַט, דער גאַנצער עשירות פֿון דער מדינה וואָס איז געווען, וואָס הייסט יתרת, זיי האָבן געהאַט בקיצור אין חשבון אַ זייער גרויסע יתרה, אבדו. דער גאַנצער גרויסער הון וואָס זיי האָבן צונויפֿגעזאַמלט, אַלץ איז פֿאַרלוירן געגאַנגען פֿון זיי. רש"י ניין, וואָס דערקלערט ער? יתרת עשה, די כוונה אויף וואָס גאוה האָט געטאָן, אבדו. יתרת, דאָס איז יותרת הכבד, דאָס איז יותרת הכבוד, יאָ? יתרת איז פֿון לשון יתר, אַ יתרה'דיקע גאוה איז געווען אין זיי, און דאָס איז וואָס האָט געבראַכט צו זייער אונטערגאַנג. וואָרעם אויב עס וואָלט אין זיי געווען אַ ביסל צניעות און ענווה, וואָלטן זיי צוגעהערט צו דער גאַנצער עצה פֿונעם נביא וואָס האָט זיי געראָטן צו אַנטלויפֿן, און זיי וואָלטן אַנטלאָפֿן און זייער נפֿש געראַטעוועט. אָבער זיי האָבן ניט צוגעהערט, און היות ווי אַזוי, אבדו.
אפֿשר אין שײַכות מיטן דאָזיקן פסוק וועל איך דערמאָנען זאַכן וואָס מיר האָבן דערמאָנט אין איינעם פֿון די רעיונות פֿאַר פרשת השבוע, מיר האָבן דערוועגן גערעדט אויף סוכות. כלל ישראל אויף סוכות זענען מקריב 70 פֿאַרן פֿאַר די אומות. אַזוי שטייט, אַז מיר האָבן 70 קרבנות און דאָס איז אַנטקעגן 70 אומות. די פֿאַרן, עס שטייט אַז כלל ישראל זאָגן: רבונו של עולם, זע, מיר זענען מקריב אויף זיי 70 פֿאַרן און זיי האָבן אונדז פֿײַנט. ניט בצדק. מיר זענען מקריב פֿאַרן אויף אײַך פֿאַר שלום פֿון די אומות, טאָ פֿאַר וואָס האָבן די אומות אונדז פֿײַנט? לכאורה איז דאָס ניט פֿאַרשטענדלעך, וואָרעם ווער עס לייגט מערק, די 70 פֿאַרן ווערן ווייניקער און ווייניקער. און וואָס איז דער ענין פֿון ווערן ווייניקער? דאָך אין דעם ערשטן טאָג האָבן מיר 13, און אין דעם זיבעטן טאָג האָבן מיר זיבן. רש"י זאָגט אַז דאָס איז אַ סימן פֿון כליה. די פֿאַרמינערונג איז אַ סימן פֿון כליה. אַלזאָ מיר זענען מקריב פֿאַרן אָבער אַנטקעגן די אומות, אָבער מיר סימנען וואָס? כליה. אַלזאָ וואָס ווילן כלל ישראל? פֿאַר וואָס האָבן די אומות אונדז פֿײַנט? עמעצער וואָס סימנט אויף זיי אַ סימן פֿון כליה, וואָס ווילסטו אַז זיי זאָלן אים ליב האָבן? אַלזאָ דו זאָגסט איך בין מקריב 70 פֿאַרן, האָסט מקריב געווען 70 פֿאַרן, אָבער האָסט דערמיט געסימנט אַ סימן פֿון כליה, טאָ ווילסטו אַז זיי זאָלן דיך ליב האָבן? וואָס איז דער פשט אין דעם?
אמת, מען דאַרף וויסן, דער הייליקער באשעפֿער וויל ניט די כליה פֿון קיין אומה. און אויב דער אויבערשטער וואָלט זי געוואָלט, וואָלט דער אויבערשטער דאָס געזאָגט. און עס איז דאָ נאָר איין אומה אויף וועלכער עס איז געזאָגט אַז עס איז דאָ אַ מצוה זי אויסצוראָטן, און כל זמן מען וועט ניט טאָן אַזוי, איז דער אויבערשטער ניט שלם. און אויך דאָס, זיי האָבן דאָס קונה געווען בצדק און ביושר. עס איז ניט געטאָן געוואָרן פֿון פֿריער, וואָרעם דער אויבערשטער האָט ניט בשעת מעשה באשאַפֿן עפּעס כדי עס אויסצוראָטן. דער אויבערשטער האָט זיי באשאַפֿן כדי זיי זאָלן זיך אויפֿהאַלטן, אָבער זיי האָבן פֿאַרדאָרבן זייערע מעשים, און נאָך דעם זאָגט דער אויבערשטער מלחמה להשם בעמלק מדור דור. דאָס האָט זיך אָנגעהויבן דערפֿון וואָס עמלק האָט באַשלאָסן אַז ער האָט אַ מלחמה מיטן אויבערשטן, און דעמאָלט ממילא האָט דער אויבערשטער אַ מלחמה מיט עמלק. אָבער דער אויבערשטער איז ניט פֿאַראינטערעסירט אין דער אויסראָטונג פֿון קיין אומה. און דער ראיה, אַז אַפֿילו איידער עס איז בכלל געווען אַ מציאות פֿון אַ כלל עם ישראל, ווען עס איז נאָר געווען אַ מציאות פֿון נח און דור המבול, האָט דער הייליקער באשעפֿער געשיקט נח כדי נח זאָל רעדן מיט די מענטשן פֿון דור המבול און זיי מוכיח זיין, כדי דער אויבערשטער זאָל ניט ברענגען אַ כליה. דער אויבערשטער איז ניט פֿאַראינטערעסירט אין דעם טויט פֿונעם מת, אויך ווען עס גייט אַ רייד וועגן אַ גוי. אברהם אבינו, דער איש החסד, גייט און איז מליץ יושר פֿאַר גמורע רשעים וואָס זענען די מענטשן פֿון סדום. און דער הייליקער באשעפֿער זאָגט אים ניט איך וויל זייער כליה. ניין. דער הייליקער באשעפֿער זאָגט אפֿשר, אפֿשר וועסטו זאָגן עפּעס אַ לימוד זכות וואָס דורך אים וועלן די מענטשן פֿון סדום בלײַבן. דער אויבערשטער וויל ניט די כליה פֿון קיין אומה.
און אַזוי זעען מיר אויך בײַ אונדז. דאָס זענען מפורש'דיקע פסוקים, ליבי למואב יזעק. רש"י זאָגט, די נבֿיאים פֿון ישראל זענען ניט ווי די נבֿיאים פֿון די אומות העולם. בלעם האָט געבעטן אויסצוראָטן ישראל אויף גאָרנישט. דהיינו, מיר האָבן אים גאָרנישט געטאָן. אָבער עס איז דאָ אַ פֿאַרווײַל בײַ די אומות מלחמה צו האַלטן קעגן ישראל, פֿײַנט צו האָבן ישראל, צו וועלן אויסראָטן ישראל. אָבער דערקעגן, זאָגט רש"י, די נבֿיאים פֿון ישראל קלאָגן אויף די פורענות וואָס קומט אויף די אומות. די נבֿיאים פֿון ישראל פֿאַרקערט, זיי קלאָגן נאָך. ליבי למואב כחלילים יהמה, ווי מיר האָבן איצט געלייענט, וליבי אל אנשי קיר חרש כחלילים יהמה. דהיינו, נאָך אויסדרוקן צום אויבערשטן, על כן על מואב איליל, ולמואב כולו אזעק, אל אנשי קיר חרש יהגה, מבכי יעזר אבכה לך הגפן שבמה און אַזוי ווײַטער. מיר זעען אַלזאָ אַז דער געטלעכער רצון איז אַז די גויים זאָלן זיך אויפֿהאַלטן. דער הייליקער באשעפֿער וויל ניט די אויסראָטונג פֿון די גויים. און דאָס איז די סיבה וואָס מיר זענען מקריב קרבנות פֿאַר שלום פֿון די אומות, וואָרעם באמת וויל דער הייליקער באשעפֿער ניט זייער אויסראָטונג.
הא, אויב אַזוי וועסטו פֿרעגן, טאָ פֿאַר וואָס ווערן מיר ווייניקער און ווייניקער? אין אָנהייב 70 און דערנאָך ווערט יעדן טאָג ווייניקער? פֿאַר וואָס ווערן מיר ווייניקער? דער תשובה איז, ניט כדי זיי צו פֿאַרלירן, נאָר כדי זיי צו פֿאַרלירן פֿון אונדזער הארצן. דאָס איז אין אמתן אַרײַן דער ציל. דאָס הייסט, כל זמן דער גוי איז אויף זיין אָרט און ישראל אויף זייער אָרט, כל זמן עס זענען ניטאָ קיין השפעות פֿון דער הנהגה פֿונעם גוי אויף כלל ישראל, האָט דער גוי אַ תפֿקיד. אַלזאָ ווי איך האָב ניט פֿײַנט קעץ און הינט, האָב איך אויך ניט פֿײַנט די גויים. דער אויבערשטער האָט באשאַפֿן אַ קאַץ, ער וויל זי אין דער וועלט. זאָגט דער אר"י ז"ל, עס איז ניטאָ קיין רשות פֿאַר אַ מענטש צו הרגענען קיין באַשעפֿעניש אין דער וועלט. עס איז ניטאָ קיין רשות, סײַדן דאָס באַשעפֿעניש איז מזיק אָדער עס איז דאָ אַ סיבה. אָבער אַ מענטש גייט אין גאַס, זעט אַ טאַראַקאַן וואָס גייט זיך פֿאַר זיך לתומו, אַז אפֿשר וועט זיך עמעצער דערשרעקן, גייט ער און טרעט אויף אים. פֿאַר וואָס? זאָגט דער אר"י ז"ל, דער אויבערשטער האָט אים געגעבן לעבן, פֿאַר וואָס הרגסטו אים? אויב דאָס איז עפּעס וואָס איז מזיק פֿאַר דיר, עפּעס וואָס שרעקט אין שטוב, ניט אָנגענעם, ניחא. אָבער אויב דאָס איז ניט אַזאַ זאַך, טאָר אַ מענטש ניט הרגענען קיין באַשעפֿעניש. אויב דער אויבערשטער האָט אים באשאַפֿן, האָט ער אַ תפֿקיד אין דער בריאה, דער אויבערשטער וויל אים. אויך ניט אָפּצורײַסן בלעטער אָדער סתם צעברעכן אַ בוים, אויך אויב דאָס איז אַ עץ סרק. אויך אויב דאָס איז אַ עץ סרק, האָט אים דער אויבערשטער באשאַפֿן. אויב האָסט ניט קיין, אויב האָסט אַ צורך, ביטע. אָבער אויב האָסט ניט קיין שום צורך, סתם צו משחית זיין, אָפּצושנײַדן אַ צווײַג, פֿאַר וואָס צו מאַכן אַ פגם אין דער בריאה וואָס דער הייליקער באשעפֿער האָט באשאַפֿן ווען דאָס איז ניט צו אַ ציל און צורך? אַלזאָ אויב אַזוי אויף בעלי חיים, על אחת כמה וכמה אויף גויים, וואָס האָבן טאַקע אַ בהמישע נפֿש, אָבער די תורה זאָגט אַז זיי האָבן אַ נפֿש, אַז זיי האָבן אַ הישארות הנפֿש, דאָס איז אַנדערש פֿון אַ בעל חי. אַ בעל חי קען ניט זיין אַ ייִד, דערקעגן אַ גוי אויב ער וועט זיך מגייר זיין קען ער ווערן אַ ישראל. אַזוי אַז למעשה זעען מיר אַז דער אויבערשטער האָט אַ רצון אַז עס זאָלן זיין גויים אין דער וועלט, אָבער ער האָט ניט קיין רצון אַז זיי זאָלן האָבן אַ השפעה אויף אונדז. און אויב עס איז דאָ אַ השפעה פֿונעם גוי אויף אונדז, מודיע די תורה שוין, והיו לשיכים בעיניכם ולצנינים בצידיכם, אַלע יענע וואָס איר וועט דאָ איבערלאָזן ווען איר וועט קומען כובש זיין דאָס לאַנד. און אַגבֿ, אויך די גויים וואָס זענען דאָ געווען בעת דעם כיבוש הארץ, אויך אויף זיי האָט די תורה געזאָגט לא תחיה כל נשמה, נאָך דעם וואָס יהושע האָט געשיקט דרײַ דיוטגמאות, די כוונה איז ער האָט זיי געשיקט בריוו, ווער עס וויל משלים זיין זאָל משלים זיין, אָבער ער זאָל זיך אויסרוימען פֿונעם לאַנד. און ווער עס האָט ניט מסכים געווען, קעגן אים איז געווען מלחמה. אָבער דער אויבערשטער האָט ניט קיין רצון אין דער אויסראָטונג פֿון די גויים, און אויך לעתיד לבוא. עס שטייט ניט אַז לעתיד לבוא וועלן די גויים אויסגעראָטן ווערן, עס שטייט ניט. עס שטייט אַז מיר וועלן האָבן אַ שליטה איבער די אומות, אָבער עס שטייט ניט אַז זיי וועלן אויסגעראָטן ווערן. און עס שטייט ועמדו זרים ורעו צאנכם. דאָס יאָ, זיי וועלן משלים זיין זייער תפֿקיד אין דער וועלט, און דער תפֿקיד פֿונעם גוי איז צו זיין אַ באַדינער פֿאַר קדושה. דהיינו, כלל ישראל זענען בני אל עליון, און דעם גויס תפֿקיד וועט זיין צו דינען כלל ישראל, און דעמאָלט דורך דעם וועט ער משלים זיין זיין תפֿקיד אין דער וועלט.
און ווי עס איז באַוואוסט, מיר האָבן אַ מאָל דערוועגן גערעדט באַריכות, אַז דאָס איז אין אמתן אַרײַן דער תפֿקיד וואָס יצחק האָט אויסגעטיילט פֿאַר עשו, און דעריבער האָט ער געוואָלט געבן דווקא אים די ברכות, וואָרעם ער האָט אין אים געזען איינעם וואָס איז מסוגל צו כאַפּן אַ ציד, צו ברענגען, און אויב אַזוי וועט ער שפּײַזן יעקב, און יעקב וועט קענען זיצן בשלווה, וועט זיין אַ בבחינת יושב אוהלים. און דעריבער די סיבה, דאָס איז די סיבה וואָס ער בענטשט נאָר גשמיות'דיקע ברכות, טל השמיים, משמני הארץ, דגן ותירוש, נאָר גשמיות'דיקע ברכות. פֿאַר וואָס? מכיוון ווי דאָס איז עשו. ער איז געווען זיכער אַז ער בענטשט עשו, און ער גיט אים כלים ווי אַזוי טאַקע צו האַלטן יעקב, ווי צו שטיצן יעקב. אָבער ווײַל יצחק, ווי מיר האָבן דעמאָלט גערעדט, איז געווען אין עולמות עליונים, ער האָט שוין געלעבט, ער איז שוין געווען בלינד, און שוין רופֿט דער אויבערשטער זיין נאָמען אויף אים, דאָס הייסט אַז ער איז שוין אויף אַ מדרגה ווי ער וואָלט שוין אַוועקגעגאַנגען און בטל געוואָרן פֿון דער וועלט, דאָס הייסט אַז ער זעט שוין די זאַכן ווי לעתיד לבוא, אַלזאָ האָט ער געזען דעם לעתיד לבוא. אָבער זיין ווײַב רבקה האָט נאָך דאָ געלעבט, און האָט געוואוסט אַז אויב יעקב וועט דאַרפֿן זיך אָנשפּאַרן אויפֿן טיש פֿון עשו, וועט ער אויסגיין פֿון הונגער, אויב עשו וועט אים ניט הרגענען פֿריער. אַלזאָ אַזוי אַז למעשה קען מען זיך ניט פֿאַרלאָזן אויף עשו, און דעריבער האָט זי זיך געזאָרגט אַז יעקב זאָל באַקומען די ברכות. אָבער אויף יעדן פֿאַל, וואָס זעען מיר? אַז עשו האָט אַ תפֿקיד, און הײַנט צו טאָג פֿילט ער אים ניט אויס, און לעתיד לבוא וועט ער אים אויספֿילן.
און דאָס איז אַגבֿ די סיבה אויך וואָס עס שטייט אַז ווען דער הייליקער באשעפֿער זאָגט כל מי שפעל עם אל יבוא וייטול שכרו, און ווער זענען די ערשטע וואָס קומען? אומות העולם. און וואָס זאָגן זיי? מיר האָבן געבויט בריקן, מיר האָבן געבויט באָדשטובן, און אַזוי ווײַטער אויף דעם דרך, און אַלץ האָבן מיר נאָר געטאָן פֿאַר ישראל. פֿאַר וואָס זאָגן זיי דאָס? וואָרעם לעתיד לבוא, זאָגט דער רב מבריסק, וועט זיך אַרויסווײַזן אַז באמת אַלץ וואָס די אומות האָבן דאָ געטאָן איז געווען פֿאַר כלל ישראל. אַלץ וואָס זיי האָבן געטאָן. אויב זיי האָבן דערפֿונדן אַ טעלעפֿאָן, איז דאָס כדי עס זאָל זיין אַ קול הלשון, און מען זאָל קענען הערן שמועסן אויפֿן טעלעפֿאָן און אַלץ וואָס זיי האָבן געטאָן פֿאַר ישראל. זיי ווייסן דאָס איצט ניט, אָבער לעתיד לבוא וועט זיך דאָס אַרויסווײַזן. און דעמאָלט וועלן זיי קומען און זאָגן, אַה, אָט, מיר האָבן משלים געווען אונדזער תפֿקיד. אונדזער תפֿקיד איז געווען צו העלפֿן דעם האַנט פֿון ישראל צו לערנען תורה, אָט, די פֿירמע סאַמסונג קומט אָן, אונדז קומט אַ שכר. מיר האָבן דערפֿונדן נאָקיע, וואָס, מיר האָבן דערפֿונדן, מיר האָבן דערפֿונדן פּלאַפֿאָן, נו, טאָ אונדז קומט אַ שכר. אָבער דער הייליקער באשעפֿער וועט לאַכן, פֿאַר וואָס? וואָרעם באמת האָבן זיי דערויף ניט געמיינט. אָבער אויף יעדן פֿאַל, וואָס יאָ פֿאַרשטייען מיר? מיר פֿאַרשטייען אַז דעמאָלט וועלן זיי פֿאַרשטיין זייער תפֿקיד אין דער וועלט. און ווען זיי וועלן פֿאַרשטיין זייער תפֿקיד אין דער וועלט, וועלן זיי טראַכטן, נו, טאָ אונדז קומט אַ שכר.
אַלזאָ למעשה אויב אַזוי לאָמיר מסכם זיין, מיר האָבן ניט קיין רצון אויסצוראָטן די גויים. אונדזער רצון איז אַז די גויים זאָלן אויספֿילן זייער תפֿקיד אין דער וועלט. און אויסצופֿילן זייער תפֿקיד אין דער וועלט מיינט ניט צו זיין אַ ראש פֿאַר כפירה, נאָר צו זיין אונטערטעניק פֿאַר די עובדי השם, פֿאַר די צדיקים, פֿאַר כלל ישראל, וואָרעם בנים אתם להשם אלוהיכם, און צו טאָן אַלץ וואָס איז נייטיק כדי צו ברענגען כלל ישראל צו דער השלמה פֿון זייער תפֿקיד אין דער וועלט. דאָס איז דער ציל וואָס מיר ווערן ווייניקער און ווייניקער מיטן קרבן. מיר ווערן ווייניקער און ווייניקער כדי צו בטל מאַכן אַ פֿאַרמינערונג פֿון וואָס? פֿון דער השפעה פֿונעם נכרי אויף אונדז. ניט פֿונעם נכרי. דער נכרי זאָל בלײַבן, עס איז ניט מזיק פֿאַר מיר אַז עס זענען דאָ אַ מיליאַרד כינעזער אויפֿן צווייטן עק וועלט. און אויב זיי וועלן זיין עובדי השם, אַדרבה, וועלן מיר זיך מער פֿרייען. אָבער וואָס מיר דאַרפֿן פֿאַרשטיין איז אַז אין אמתן אַרײַן זענען מיר ניט פֿאַראינטערעסירט אין זייער אויסראָטונג, נאָר אונדזער גאַנצער רצון איז כדי מיר זאָלן קענען דינען דעם אויבערשטן מתוך נחת און שלווה. און אין דעם רגע וואָס דער גוי דערפֿינדט אַלע מאָל נײַע זאַכן צו דערווײַטערן אונדז פֿון זיין עבודה יתברך, דערפֿינדט אַלערליי אייפֿאָנס און אַלערליי דערפֿינדונגען און אַלערליי וועגן ווי אַזוי צו דערווײַטערן אונדז פֿון זיין עבודה יתברך, אויף דעם האָבן מיר אַ טענה. אַלזאָ מיר ווילן אַז עס זאָל זיך פֿאַרמינערן די השפעה פֿונעם גוי אויף אונדז, און ניט חס ושלום אַז די אומות זאָלן אויסגעראָטן ווערן, אין דעם האָבן מיר ניט קיין ענין.
מען מוז אונטערשטרײַכן אַז מיט אַלץ דעם, עס איז דאָ אַ ביאור פֿונעם רד"ק און פֿונעם תרגום יונתן, וואָס זיי דערקלערן דאָס וואָס עס שטייט אַז ליבי למואב כחלילים יהמה, ליבי אל אנשי קיר חרש כחלילים יהמה, אַז דאָס איז ניט דאָס וואָרט פֿונעם נביא, נאָר דער נביא דאָ באַשרײַבט וואָס עס איז אין דעם הארצן פֿון מואב. דער תרגום זאָגט, על כן בליבהון מואבאי ככינורא המן. דעריבער אין דעם הארצן פֿון די מואבים ברומען זיי ווי אַ כינור. אַלזאָ דאָס איז ניט דאָס הארץ פֿונעם נביא, נאָר דאָס איז דאָס הארץ פֿון די מואבים. וליבהון על אינש כרך תוקפהון כזמרא בובן דוה. דהיינו זייער הארץ איז דווי ווי אַ זמר פֿון בייטשלען. אָבער נאָך אַ מאָל, ווער? דאָס הארץ פֿון די מואבים. אָבער מיר האָבן דערקלערט לויט זיין פשוט, אַז די באַשרײַבונג דאָ איז אַ באַשרײַבונג וואָס רעדט וועגן דעם נביא אַליין, ליבי למואב יהמה, זאָגט דער נביא אַליין.
כי כל ראש קורחה, וכל זקן גרועה, על כל ידיים גדודות, ועל מותניים שק. כי כל ראש קורחה. זייער וועג איז געווען, ווען זיי האָבן אבֿל געזעסן, האָבן זיי אויסגעריסן די האָר פֿון זייערע קעפּ. אַלזאָ זאָגט ער כל ראש קורחה, וואָרעם מענטשן וואָס רײַסן אויס די האָר פֿון זייערע קעפּ צוליב פֿיל צער און אבֿל. דאָס הייסט אַז אַלע וועלן זיין אבֿלים, דאָס הייסט אַז דער טויט וועט טרעפֿן אין יעדן הויז. וכל זקן גרועה. די באָרד איז די תפארת פֿונעם פּנים, זאָגט דער רד"ק. און ווען אַ מענטש גאָלט די באָרד, טוט ער אין אמתן אַרײַן אַראָפּנעמען די תפארת פֿון זיין פּנים. און ווי מיר האָבן געזען אָפּגעגאָלטע בערד און צעריסענע קליידער, דאָס איז געווען אַן אויסדרוק פֿאַר אַ מצבֿ אין וועלכן זיי האָבן געוואָלט ווײַזן אבֿלות. ער זאָגט, ער האָט ניט געזאָגט כל זקן מגולחת, וואָרעם מגולח פֿיל מאָל קען זיין אַז דאָס איז געגאָלט פֿאַר שיינקייט. ער זאָגט כל זקן גרועה. גרועה מיינט פֿון לשון נגרע ממנו, אָבער דאָס איז אַ לשון פֿון גנאי. וכל ידיים גדודות ועל מותניים שק. וואָס איז כל ידיים גדודות? גדודות איז ווי לא תתגודדו. וואָס זיי פֿלעגן טאָן לאות אבֿלות, זיי פֿלעגן זיך קראַצן, זיך קראַצן די הענט, זיך קראַצן דאָס פּנים, לא תתגודדו. אַלזאָ זאָגט ער כל ידיים גדודות לאות אבֿל, ועל מותניים שק, ווען זיי זענען געווען אין צער און אין אבֿלות, פֿלעגן זיי לייגן אַ זאַק אויף זייערע לענדן. אַלזאָ הייסט דאָס ועל מותניים שק, דהיינו ביז אַזוי גרויס וועט זיין די אבֿלות בײַ מואב.
על כל גגות מואב וברחובותיה כלו מספד, כי שברתי את מואב ככלי אין חפץ בו נאום השם. על כל גגות מואב, דהיינו דער מספד וועט זיין באַגלייכט. ווען זיי ווילן אויסדריקן וואָס עס גייט איבער זיי, אויב דאָס איז אַ שמחה, פֿלעגן זיי אַרויפֿגיין אויף די דעכער און מריע זיין תרועות שמחה. און אויב דאָס איז אַן אבֿל, פֿלעגן זיי אַרויפֿגיין אויף די דעכער און שרײַען תרועות אבֿל. זיי האָבן ניט געהאַט, זיי זענען ניט געווען אַ חשבון אויף אַ הודעות-נעץ אין וועלכער מען טוט אַריבערגעבן אַ הודעה צו טויזנט אַבאָנענטן און זיי מודיע זיין אַז פּלוני איז געשטאָרבן, אָדער וואָס, ווייס ניט וואָס, מען טוט מפֿרסם זיין עפּעס אַ זאַך אין די מעדיע. אַלזאָ ווען עמעצער האָט געוואָלט מודיע זיין עפּעס, גייט ער אַרויף אויפֿן דאַך און שרײַט. על כל גגות מואב וברחובותיה כלו מספד. כי שברתי את מואב ככלי אין חפץ בו. כלו מספד, אין יעדן אָרט וועט זיין אַ הספד, וואָרעם מואב וועט צעבראָכן ווערן ווי אַ כלי אין וועלכן עס איז ניטאָ קיין צורך, נאום השם.
איך חתה הילילו, איך הפנה עורף מואב בוש, והיה מואב לשחוק ולמחתה לכל סביביו. איך חתה הילילו. דאָס הייסט, מער פֿונעם בראָך, וועט מען לאַכן אויף דער צורה פֿונעם בראָך, אויפֿן אופֿן אין וועלכן ער איז צעבראָכן געוואָרן. צעבראָכן, דעפֿינירט דער מלבי"ם, אָן אַ האַנט און ניט אין אַ מלחמה. דאָס הייסט, אויב עס איז אַ מצבֿ אַז אַ גיבור האַלט מלחמה און שטאַרבט אין קרבֿ, איז דאָס גערופֿן געוואָרן מות גיבורים. אָבער אויב ער איז אַנטלאָפֿן פֿונעם שלאַכטפֿעלד און עמעצער האָט אים געגעבן אַ קויל אין רוקן, איז דאָס אַ מות נמושות. דאָס איז אַ ביזיון, דו ביסט אַנטלאָפֿן פֿונעם קרבֿ און מען האָט דיך געהרגעט אין בעת דעם אַנטלויף. דערקעגן, אויב אַ מענטש האַלט מלחמה און אין בעת דעם קרבֿ, אין דעם קלאַנג פֿון די שווערדן האָט מען אים געשעדיקט, נו גוט, ער האָט מלחמה געהאַלטן מות גיבורים, ער האָט געקעמפֿט, ווי מען זאָגט, ביז דעם לעצטן טראָפּן בלוט. בײַ די אומות איז די דאָזיקע זאַך געווען זייער זייער וויכטיק, אין וואָס פֿאַר אַ צורה אַ מענטש שטאַרבט. מען זעט דאָס בײַ אבֿימלך, אַז ווען אַ פֿרוי איבער דער מויער האָט אַראָפּגעוואָרפֿן אַ שטיקל רײַסשטיין, די כוונה איז אַ טייל פֿון אַ מיל, און האָט אים געטראָפֿן און צעדרוקט זיין מוח, ווערט דאָרטן געבראַכט אַז ער האָט געבעטן מען זאָל אים הרגענען, ער האָט געבעטן פֿון אַ מאַן פֿון זיין נער אַז ער זאָל אים שעדיקן. און פֿאַר וואָס? אַז מען זאָל ניט זאָגן אַ פֿרוי האָט אים געהרגעט. מיר זעען אַז עס איז זיי געווען זייער וויכטיק אויך אין וואָס פֿאַר אַ צורה אַ מענטש שטאַרבט. אַז אויב אַ מענטש שטאַרבט אין אַ קרבֿ, איז דאָס אַזאַ מיתה-צורה פֿון גבֿורה. אָבער אויב ניט, וועט מען דערנאָך אין אַלע צײַטונג-קעפּלעך אויף אים שרײַבן אַז ער איז געשטאָרבן אין ביזיון. אַלזאָ דאָ זאָגט ער, אַ טייל פֿונעם ביזיון פֿון מואב איז איך חתה. ווי זיי זענען צעבראָכן געוואָרן. הילילו, אויף דעם וועט מען רעדן און יללן אויף זייער צעבראָכנקייט וואָס איז געווען אַזוי פֿאַרשעמט. איך הפנה עורף. דהיינו, ווען דו ווענדסט דעם רוקן, הייסט דאָס אַז דו ביסט אַנטלאָפֿן פֿונעם שלאַכטפֿעלד, הייסט דאָס אַז דו האָסט ניט מלחמה געהאַלטן. און דעמאָלט האָט ער געווענדט דעם רוקן, און דאָס איז אַ גרויסע בושה. הפנה עורף מואב בוש. והיה מואב לשחוק ולמחתה לכל סביביו. א', מען וועט אויף זיי לאַכן, אַז זיי זענען געווען ווי פֿרויען און שוואַכע, ולמחתה, דורך דעם וועלן זיי דערקענען אַז אַלץ איז געווען אין דער השגחה פֿונעם אויבערשטן. דער בראָך פֿון מואב איז געווען אין דער השגחה פֿונעם אויבערשטן, וואָרעם מואב וואָס איז געווען אַ שטאַרקע אומה, ווי אַזוי אַזוי מיט אַ מאָל פֿאַלט זי אין אַזאַ פֿאַרשעמטער צורה?
כי כה אמר השם, הנה כנשר ידאה ופרש כנפיו אל מואב. כי כה אמר השם, אָט ווי אַן אָדלער וועט שוועבן דער שונא, ער וועט פֿליען ווי אַן אָדלער און קומען און זיי פֿאַרלענדן. דער שונא איז נבוכדנצר. און דער שונא ווי אַן אָדלער וועט שוועבן, זאָגט דער מלבי"ם, דאָס זאָגט אויך וועגן דעם כאַראַקטער פֿון זיין מלחמה. דער שונא בדרך כלל ווען ער קומט מלחמה האַלטן קעגן אַ מדינה, איז דער שווערער טייל דורכצוגיין די באַפֿעסטיקונגען פֿון די גרענעצן. נאָך דעם וואָס דו ביסט דורכגעגאַנגען די באַפֿעסטיקונגען פֿון די גרענעצן, האָט נאצר געטראַכט אַז ער איז שוין אין תל אביב נאָך צוויי שעה, יאָ? וואָרעם פֿון דאָרטן איז שוין זייער גרינג צו האַלטן ווײַטער. אָבער דעם עיקר פֿון דער אַרטילעריע און די באַפֿעסטיקונגען מאַכט מען אין דער גרענעץ. דאָ זאָגט ער, זע וואָס פֿאַר אַ וואונדער-זאַך. הנה כנשר ידאה ופרש כנפיו אל מואב. דאָ איז ער ענלעך צו אַן אָדלער וואָס שוועבט און שפּרייט אויס זיינע פֿליגל אין מיטן דער מדינה. בדרך כלל איז דאָ אַ פֿאַרהאַלטונג בײַ די גרענעצן, דאָרטן נעמט עס פֿיל צײַט ביז מען איז מצליח מלחמה צו האַלטן קעגן די באַפֿעסטיקונגען. ער זאָגט, און דאָ איז ער ווי אַן אָדלער וואָס פֿון פֿריער האָט ער שוין אויסגעשפּרייט זיינע פֿליגל גלײַך אויף מואב, דהיינו אויפֿן צענטער פֿון דער מדינה. און אָט זעסטו אַז די דאָזיקע זאַך איז געווען, אַז נלכדה הקריות והמצדות נתפשה, און דאָס הארץ פֿון די גיבורים פֿון מואב אין יענעם טאָג איז געווען ווי דאָס הארץ פֿון אַ פֿרוי אין ווייען.
פֿריער האָבן מיר געזען אַז עס שטייט כנשר ידאה ופרש כנפיו אל מואב. אַלזאָ זעען מיר אַז עס איז דאָ אַן אויסדרוק פֿון שוועבן. און אויף דער אַנדערער זײַט, אויף דער אַנדערער זײַט איז דאָ אַן אויסדרוק פֿון פֿליען. וואָס איז דער חילוק צווישן שוועבן און פֿליען? זאָגט דער מלבי"ם, פֿליען איז אויף אַ געוויינטלעכן אופֿן, און שוועבן מיינט מיט גיכקייט. דאָס איז דער חילוק. הײַנט דערקלערן מיר אַז דער חילוק צווישן שוועבן און פֿליען איז, אַז ווען די טויב מאַכט ניט קיין באַוועגונגען מיט אירע פֿליגל שוועבט זי, און ווען זי פֿאָכעט מיט אירע פֿליגל פֿליט זי. אָבער דער מלבי"ם זאָגט אַז דער חילוק איז אַן אַנדערער. דער חילוק איז אַז די שוועבונג ווײַזט אויף גיכקייט, און דער פֿלי ווײַזט אויף אַ פֿלי מיט נחת. נלכדה הקריות והמצדות נתפשה. הקריות איז אַן אָרט וואָס איז געווען באַפֿעסטיקט, און המצדות, מצדות איז אויך אַן אָרט וואָס איז באַפֿעסטיקט, אַ פֿעסטונג, איז זי אויך נתפש געוואָרן. והיה לב גיבורי מואב ביום ההוא כלב אישה מצרה. דאָס הארץ פֿון די גיבורים פֿון מואב וועט זיין ווי דאָס הארץ פֿון אַ פֿרוי אין ווייען. וואָס פֿון איין זײַט, פֿון דער זײַט וואָס זי איז אַ פֿרוי, איז דאָס שוין אַ סיבה פֿון זיך אַליין אַז זי זאָל זיין שוואַך אין כוח, און בפֿרט אַ מצרה, מכיוון ווי זי געפֿינט זיך אין אַ צרה. אַלזאָ סײַ אַ פֿרוי און סײַ אין אַ צרה, דאָס איז אַ בראָך אויף אַ בראָך. דער רד"ק דערקלערט אַז מצרה, אישה מצרה, מען רעדט וועגן דער פֿרוי מצרה, וואָס איז זי, וואָס איז די צײַט אין וועלכער די פֿרוי געפֿינט זיך אין דעם מצבֿ פֿון דער גרעסטער מצרה? ווען איז זי דער מערסט מצרה? בעת אשר תחיל וילדה. זאָגט דער רד"ק, אויף דעם רעדט מען דאָ. וואָס מיר האָבן געזאָגט אַז די גיבורים פֿון מואב וועלן זיין ווי דאָס הארץ פֿון אַ פֿרוי מצרה, ווי אַ פֿרוי וואָס רײַסט זיך צו קימפּעטן, און דעמאָלט איז זי אין בעת אירע ווייען, וואָס דאָס איז די צײַט פֿונעם גרעסטן ווייטיק. לייגט מערק, עס איז דאָ אַן אויסדרוק וואָס איז אַ ביסל טעון הבנה. נלכדה הקריות. לכאורה האָט מען געדאַרפֿט זאָגן נלכדו הקריות. פֿאַר וואָס זאָגט ער נלכדה הקריות? זאָגט דער מלבי"ם אַז ער האָט גענומען אַ לשון יחיד אויף רבים, מכיוון ווי די קריות כולל'ט פֿיל שטעט. אַלזאָ ווײַל אַזוי זאָגט ער, נלכדו כל ערי הקריות, דעריבער זאָגט ער נלכדה הקריות, עס איז נתפש געוואָרן יעדע שטאָט און שטאָט פֿון די קריות, יעדע איינע איז נתפש געוואָרן. אַלזאָ הגם אַז קריות איז פֿיל שטעט, אָבער איך רעד וועגן יעדער שטאָט און שטאָט, אַלזאָ נלכדה יעדע שטאָט און שטאָט פֿון די קריות. רש"י האָט זיך אָפּגעהיט פֿון דער דאָזיקער קשיא, און דעריבער דערקלערט רש"י אַז קריות איז דער נאָמען פֿון דער שטאָט. אַלזאָ ממילא איז וואונדערלעך פֿאַרשטענדלעך, נלכדה די שטאָט קריות. אַלזאָ דעריבער האָט ער געשריבן אַ לשון נקבה, וואָרעם אַ שטאָט איז נקבה.
ונשמד מואב מעם, כי על השם הגדיל. ונשמד מואב מעם, זאָגט דער מלבי"ם, דער עם וואָס איז געפֿאַלן אין מלחמה, האָט נאָך אַן עפּעס אַ זכר אין די קומענדיקע דורות. עס איז געווען אַזאַ עם, טאָ אויף יעדן פֿאַל אין דער היסטאָריע געדענקט מען, עס איז געווען אַ עם, וואָס איז מיט אים געשען? נשמד. און הײַנט איז באַוואוסט אין דער היסטאָריע וועגן אַלערליי עמים וואָס זענען געווען און זענען ניטאָ. און פֿיל פֿון די עמים וואָס דערשײַנען, כמעט אַלע עמים וואָס דערשײַנען אין דער תורה, האַלטן שוין ניט אויף ווי אַן אומה ווי זיי זענען דערמאָנט אין דער תורה. זיי זענען נשמד מעם, זייער נאָמען איז שוין ניט דערמאָנט און ניט באַקאַנט ווי אַ נאָמען פֿון אַ עם. ער זאָגט, דאָס איז ווען עס איז געווען אַ עם. אָבער דאָ, היות ווי זיי זענען געפֿאַלן ווי פֿרויען, היות ווי זיי זענען געפֿאַלן ווי פֿרויען, וועט די מציאות זיין אַז זיי וועלן בכלל ניט גערעכנט ווערן פֿאַר אַ עם. דאָס הייסט, אויך אין דער היסטאָריע וועט מען ניט געדענקען אַז עס איז געווען אַזאַ עם מואב. כל זמן דו האַלטסט מלחמה, זאָג איך עס איז דאָ געווען אַ עם, ער האָט מלחמה געהאַלטן. אָבער אין דעם רגע וואָס זיי זענען אויסגעראָטן געוואָרן מיט אַזאַ גרינגקייט, אַלזאָ נשמד מואב מעם, קיינער וועט אויך ניט געדענקען אַז עס איז געווען אַזאַ עם וואָס האָט געהייסן מואב. פחד ופחת ופח עליך יושב מואב נאום השם. פחד ופחת ופח. וואָס זענען די דאָזיקע דרײַ זאַכן? רש"י דערקלערט צוויי שווערע זאַכן, פחד ופחת, איינע אויף דער אַנדערער, תליא דא בשני, אַז דער פחד איז גורם אַז ער זאָל אַנטלויפֿן, און דער פחת איז דאָס אָרט וואו ער איז גרייט צו פֿאַלן. דהיינו, מען גרייט אים אַ מלכודת, מען שרעקט אים כדי ער זאָל אַנטלויפֿן, און ער פֿאַלט אַרײַן אין דער מלכודת. און דער מלבי"ם דערקלערט ווי דאָס איז אין אמתן אַרײַן געטאָן געוואָרן. זאָגט דער מלבי"ם, כדי צו כאַפּן חיות, וואָס פֿלעגט מען טאָן? מען פֿלעגט אויסגראָבן אַ גרויסן פחת. וואָס איז אַ פחת? דאָס איז אַ גרוב. אַ גרויסע גרוב פֿלעגט מען אויסגראָבן אין דער ערד, אַז די חיה ווען זי וועט אָנקומען אַהין, וועט זי פֿאַלן. אויפֿן פחת פֿלעגט מען לייגן אַ פח יקוש. וואָס מיינט דאָס? אַז אויב די חיה וועט וועלן אַרויסגיין, וועט דאָרטן זיין עפּעס וואָס וועט זי כאַפּן און זי וועט ניט קענען אַנטלויפֿן, ניט קענען אַרויסגיין. פח יקוש, די כוונה אַ פּאַסטקע אין וועלכער זי וועט זיך פֿאַרפֿאַנגען, אַ פּאַסטקע וואָס וועט איר זיין פֿאַר אַ מוקש. כדי זי זאָל אַהין פֿאַלן, פֿלעגט מען שיקן הינט. די הינט פֿלעגן זי שרעקן, און דורך דעם וואָס מען פֿלעגט זי שרעקן, זי אַנטלויפֿן מאַכן און זי אַרײַנטרײַבן צו יענעם אָרט, פֿאַלט זי אין פחת, פּרוּווט אַרויסגיין און ווערט געכאַפּט אין פח. און דאָס איז וואָס הייסט פחד ופחת ופח עליך יושב מואב נאום השם. אַזוי וועט אויך זיין אויף דיר, דער הייליקער באשעפֿער האָט דיר, וואָס הייסט, אָנגעגרייט די מלכודת אין אַזאַ צורה אַז עס איז ניטאָ קיין מעגלעכקייט אַרויסצוגיין. דער וואָס אַנטלויפֿט פֿאַרן פחד וועט פֿאַלן אין פחת, און דער וואָס גייט אַרויף פֿונעם פחת וועט געכאַפּט ווערן אין פח, כי אביא אליה אל מואב שנת פקודתם נאום השם. ווער עס וועט אַנטלויפֿן פֿאַרן פחד, ווי מיר האָבן געזאָגט, ווי די הינט וואָס פֿלעגן נאָכיאָגן די חיה, וועט פֿאַלן אין פחת, אין דער גרוב וואָס מען האָט אָנגעגרייט כדי זיי צו כאַפּן. און ווען זי וועט פּרוּוון אַרויפֿצוגיין, דאָרטן איז זיי געווען אַ מלכודת וואָס כאַפּט זי, און דער וואָס גייט אַרויף פֿונעם פחת ווערט געכאַפּט אין פח. אַלזאָ די מלכודת איז די וואָס וועט אים כאַפּן און וועט אים ניט לאָזן, וועט אים ניט דערמעגלעכן אַרויסצוגיין. כי אביא אליה אל מואב שנת פקודתם נאום השם. כי אביא אליה אל מואב, וואָס איז אליה אל מואב? האָסט געזאָגט כי אביא אל מואב, וואָס איז אביא אליה אָדער כי אביא אליה, דאָס איז אביא אל מואב, וואָס איז די כפֿילות? אַלזאָ זאָגט דער מלבי"ם, ווי עס שטייט אליה לירושלים, דאָס הייסט ווען מען וויל זאָגן אַז די זאַך וועט זיין ספּעציעל צו דעם, זאָגט מען אליה און מען דערמאָנט אויך דעם נאָמען. אליה אל מואב, דאָס וועט זיין וואָס הייסט אַ ספּעציעלע פּאָרציע וואָס דער הייליקער באשעפֿער האָט אָנגעגרייט אויף אַ ייחודיקן אופֿן פֿאַר מואב. שנת פקודתם נאום השם, דאָס איז דאָס יאָר אין וועלכן דער הייליקער באשעפֿער וועט אויף זיי פוקד זיין די רעה וואָס איז ראוי אויף זיי צו קומען, שנת פקודתם.
בצל חשבון עמדו מכוח נסים, כי אש יצאה מחשבון ולהבה מבין סיחון, ותאכל פאת מואב וקודקוד בני שאון. בצל חשבון עמדו מכוח נסים. ווען די אַנטלאָפֿענע, יענע וואָס זענען אַנטלאָפֿן פֿונעם קרבֿ, ווי מיר האָבן געזען אַז ער באַשרײַבט דאָ אַ מפלה, ווען די אַנטלאָפֿענע קומען אין דעם שאָטן פֿון חשבון, ווילן זיי זיך באַשיצן אין דער מויער און אין דער פֿעסטונג פֿון חשבון, אַז חשבון איז געווען אַ באַפֿעסטיקטע שטאָט. דאָרטן קומט דער שונא מיט כוח, ביז די אַנטלאָפֿענע האָבן זיך אָפּגעשטעלט מכוח, די כוונה דורך דעם כוח פֿון די שונאים האָבן זיי אויפֿגעהערט צו אַנטלויפֿן. און דאָס איז וואָס ער זאָגט, בצל חשבון עמדו מכוח, פּסיק, נסים. פֿונעם כוח פֿונעם שונא וואָס איז געקומען מיט דער גאַנצער שטאַרקייט, ווען די אַנטלאָפֿענע זענען אָנגעקומען צו חשבון האָבן זיי זיך אָפּגעשטעלט, וואָרעם דער שונא האָט זיי דאָרטן שוין דערגרייכט. כי אש יצאה מחשבון, דאָס איז אַ מליצה וואָס איז אונדז באַקאַנט, אש יצאה מחשבון להבה מקרית סיחון, דאָס איז וואָס ער זאָגט דאָ, כי אש יצאה מחשבון ולהבה מבין סיחון. דאָס איז דער משל הקדמוני אַז פֿון חשבון איז אַרויסגעגאַנגען אַ ברענענדיקע פֿײַער, וואָס דאָס איז אין אמתן אַרײַן דער שונא וואָס האָט דאָרטן געכאַפּט די אַנטלאָפֿענע ווי מיר האָבן געזאָגט, און פֿון בין סיחון איז אַרויסגעגאַנגען אַ פֿלאַם, די פֿלאַם ברענט אויף דער ווײַט. פֿון דאָרטן איז געקומען דער שונא, ותאכל פאת מואב. פאת מיינט די עקן, ווי פאת הראש. דהיינו, די פֿײַער האָט זיך אָנגעכאַפּט אין דער עק פֿונעם קאָפּ, האָט אויך אויפֿגעגעסן דעם קודקוד. און ווער איז דער קודקוד? וקודקוד בני שאון. קודקוד בני שאון, אויך אַהין איז אָנגעקומען די פֿײַער נאָך דעם וואָס זי האָט אויפֿגעגעסן די פאת מואב, איז די פֿײַער געגאַנגען און האָט זיך צעפֿלאַמט און פֿאַרשפּרייט ביז זי האָט אויפֿגעגעסן דעם קודקוד פֿון די בני שאון, וואָס צו זיי זענען די קינדער פֿון די גרויסע שטעט. און פֿאַר וואָס זענען די גרויסע שטעט גערופֿן שאון? מכיוון ווי דאָרטן איז דאָ אַ פֿיל שאון און אַ קול המולה. אַלזאָ די פֿײַער וואָס איז געקומען פֿון בין סיחון האָט אויפֿגעגעסן די פאת מואב אין די עקן, און דערנאָך פֿאַרברענט ביזן קודקוד פֿון די גרויסע שטעט, בני שאון. אוי לך מואב, אבד עם כמוש, כי לוקחו בניך בשבי ובנותיך בשביה. אוי לך מואב, אַז אָט איצט איז אבד דער עם וואָס דינען צו כמוש. כמוש איז געווען דער אלוה פֿון מואב. אַלזאָ אוי לך מואב, דער עם וואָס דינט כמוש. כי לוקחו בניך בשבי ובנותיך בשביה. דיינע זין זענען אַוועקגעגאַנגען פליטים, און איצט גייען אויך זיי אין שבי פֿאַרן צר. ושבתי שבות מואב באחרית הימים נאום השם, עד הנה משפט מואב. ושבתי שבות מואב, זאָגט דער רד"ק, ווײַל עס שטייט דאָ באחרית הימים נאום השם, פֿאַרשטייען מיר אַז מען רעדט וועגן אַ צוקונפֿטיקער נבואה, מען רעדט דאָ וועגן ביאת המשיח. און אַזוי אויך זעען מיר אין המשך, שבות בני עמון. אחרי כן אשיב שבות בני עמון, אויך דאָס וועט זיין לעתיד. און אַזוי אויך דערשײַנט אין דער נבואה פֿון צפניה. צפניה פרק ב' פסוק ח', שמעתי חרפת מואב וגידופי בני עמון אשר חירפו את עמי ויגדילו על גבולם, לכן חי אני נאום השם צבאות אלוהי ישראל, כי מואב כסדום תהיה ובני עמון כעמורה, ממשק חרול ומכרה מלח ושממה עד עולם, שארית עמי יבוזום ויתר גוי גויי ינחלום. זאת להם תחת גאונם, כי חירפו ויגדילו על עם השם צבאות. זאָגט דער אויבערשטער, דאָס איז אַן עונש פֿאַר זיי, אַזוי זאָגט צפניה, אויף דעם וואָס זיי האָבן חירף געווען און זיך געגרויסט אויף עם השם צבאות. נורא השם עליהם, כי רזה את כל אלוהי הארץ, וישתחוו לו איש ממקומו כל איי הגויים. דו זעסט פֿון דאָ, אַז על השם הגדיל, דאָס וועט זיין זיין עונש. און ווען וועט דאָס זיין? וישתחוו לו איש ממקומו כל איי הגויים. ווען וועט דאָס זיין? אין ימות המשיח. אַז אין ימות המשיח שטייט אַז זיי וועלן אַהער קומען, מען וועט זיי צונויפֿקלײַבן, זיי וועלן זיך צונויפֿקלײַבן אַהער פֿון אַלע אומות, און אַלע וועלן זאָגן און אויסזאָגן קומט און לאָמיר אַרויפֿגיין צום בית השם, און לאָמיר זיך משתחווה זיין, און מיר וועלן זיך משתחווה זיין צו אים, און זיי וועלן זיך אָנכאַפּן אין דעם כנף פֿון אַ ייִדישן מאַן, טויזנטער וועלן זיך אָנכאַפּן אין דעם כנף פֿון אַ ייִדישן מאַן און וועלן אים זאָגן נעם אונדז מיט דיר צום בית השם כדי מיר זאָלן גיין און זיך משתחווה זיין פֿאַר השם אלוהינו. אַלזאָ אָט זעסטו פֿון דאָ, מוכיח דער רד"ק, אַז די דאָזיקע נבואה, ושבתי שבות מואב באחרית הימים, רעדט וועגן אחרית הימים פֿון קץ הימים, און מען רעדט דאָ ניט וועגן אין נאָך עטלעכע יאָר. פֿרעגט דער רד"ק, אָבער דאָך זענען די אומות פֿאַרמישט געוואָרן? לכאורה, טאָ ווי אַזוי וועלן מיר קענען מקיים זיין דאָס ושבתי שבות מואב? ווער איז הײַנט אַן אויטענטישער מואבי? מיר האָבן הײַנט ניט קיין מעגלעכקייט צו וויסן. ווער, יענע וואָס זיצן אין ירדן? דאָס איז דער ראַיאָן פֿון ארץ מואב, אָבער קען איך וויסן אַז יעדער ירדני איז אַ מואבי? און הגם אַז זיי זענען פֿאַרמישט געוואָרן מיט די אומות, זאָגט דער רד"ק, קען זייער זיין אַז זיי זענען צעשפּרייט געוואָרן אין אַ צעשפּרייטונג וואָס איז נאָענט צו דאָרטן. דאָס הייסט, אויך אויב מיר זענען צעשפּרייט געוואָרן, אָבער מיר זענען וואָס הייסט קל"ב, קרוב לבית. אַלזאָ זיי זענען צעשפּרייט אין אומות וואָס זענען נאָענט. אַלזאָ ושבתי שבות מואב, זיי וועלן זיך דערנעענטערן, זיי וועלן זיך צוריקקערן צו זייער לאַנד. און אויך אַז זיי זענען פֿאַרמישט געוואָרן מיט די אומות, קען זייער זיין, זאָגט ער, אַז הגם זיי זענען פֿאַרמישט געוואָרן, איז זיי נאָך געבליבן אַ זכר. די כוונה, עס זענען נאָך דאָ אַזעלכע וואָס זענען אויטענטישע מואבים, הגם מיר ווייסן זיי ניט, אָבער אויף זיי זאָגט צו דער כתוב אַז זיי וועלן אין דער צוקונפֿט זיך צוריקקערן. און באחרית הימים, זאָגט דער רד"ק, וועט זיך צוריקקערן יעדע אומה און אומה און וועט זיך צוריקקערן אין איר לאַנד, און אַלע וועלן זיין אונטער דער ממשלה פֿון ישראל. די כוונה איז ניט די ממשלה פֿון ישראל, יאָ, אין דעם זין פֿון הײַנט, נאָר די כוונה אונטער דער ממשלה פֿון מלך המשיח. ווי ער זאָגט, אדום ומואב משלוח ידם, ובני עמון משמעתם. אדום ומואב, זיי וועלן זיין משלוח ידם. ווען מיר וועלן וועלן שיקן עמעצן, וועט דער מואבי גלײַך זיין דאָ שטייענדיק צו דיין דינסט. ער וועט דיר זאָגן וואָס ווילסטו? DHL? מיר זענען צו דעם דינסט פֿון כלל ישראל. וואָס ווילט איר? אַ שיק-דינסט? צו דער גאַנצער וועלט. וואָס איר וועט וועלן. משלוח ידם, ובני עמון משמעתם. וועסט דאַרפֿן עמעצן וואָס זאָל דיר טאָן עפּעס, בני עמון, זיי וועלן זיך צוהערן צו דיר און גלײַך טאָן אַלץ וואָס דו צּווייסט. אָבער דערפֿאַר, רבותי, דאַרף מען קודם כל אַז מיר זאָלן טאָן וואָס דער אויבערשטער וויל. און דעמאָלט דערנאָך וועט זיין דער קומענדיקער שטאַפּל. אָבער אַ מענטש וויל ניט טאָן וואָס דער אויבערשטער וויל, און דערנאָך ריכט ער זיך אַז די גויים זאָלן טאָן וואָס ער וויל, ווער האָט געזאָגט אַז ער וועט דאָרטן בכלל זיין? מיר רעדן וועגן דער צוקונפֿטיקער תקופה פֿון ביאת המשיח, און צו ביאת המשיח וועלן יענע וואָס וועלן אויפֿשטיין, דאָס זענען נאָר יענע וואָס האָבן באמת געטאָן רצון השם. דער אויבערשטער זאָל אונדז מזכה זיין צו זיין פֿון זייער חלק. לאָמיר לייגן מערק אַז ער זאָגט עד הנה משפט מואב. דערקלערט דער רד"ק, ווײַל ער האָט מאריך געווען אין דעם סיפור פֿון דער רעה, האָט ער געזאָגט עד הנה. ווײַל נאָך דעם וואָס מען האָט מאריך געווען אין דברים, זאָגט ער דאָס איז עס, ביז דאָ, דאָ האָבן מיר געענדיקט. דער מלבי"ם דערקלערט, אַז היות ווי אין דער נבואה פֿון בני עמון אין המשך וועלן מיר זען אַז מען וועט חרובֿ מאַכן עי און חשבון, וואָס זענען שטעט פֿון מואב, און ער זאָגט דיר דאָרטן, דאָס איז דער משפט פֿון די בני עמון. דערקעגן דאָ, רעדן מיר וועגן דעם משפט פֿון מואב פֿון זיין אייגענער זײַט, ניט פֿאַר אַנדערע. אַלזאָ דער משפט זייערער ווען זיי זענען פֿאַרבונדן מיט די בני עמון, וועט נאָך האַלטן ווײַטער. אָבער דער משפט פֿון די בני מואב אַליין, איז דאָס ביז דאָ. דעריבער אונטערשטרײַכט ער, עד הנה משפט מואב.