קאפיטל מ"ח אין ירמיהו איז כולו א נבואה אויף מואב. אינעם טייל פאר אונז גייען מיר ווייטער פונעם משל מיט וועלכן דער נביא האט געעפנט - מואב איז ווי וויין וואס רוהט אויף אירע שמארץ, וואס איז נישט אויסגעגאסן געווארן פון כלי צו כלי און איז נישט געגאנגען אין גלות, און דערפאר איז זיין טעם פארבליבן אין אים און זיין ריח האט זיך נישט געביטן - און מען גייט אריבער צום גרויסן איבערקערעניש: דאס כלי שטייט אויסגעליידיגט צו ווערן, דער שלאך שטייט צעשפאלטן צו ווערן, און די שטארקע מלוכה שטייט צובראכן צו ווערן. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, לויט די ביאורים פונעם מלבי"ם, רש"י, רד"ק און מצודות.
לָכֵן הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם ה' וְשִׁלַּחְתִּי לוֹ צֹעִים וְצֵעֻהוּ, וְכֵלָיו יָרִיקוּ וְנִבְלֵיהֶם יְנַפֵּצוּ׃ (יב) - דערפאר, אט קומען טעג, זאגט דער אויבערשטער, און איך וועל שיקן צו אים אויסגיסער וואס וועלן אים אויסליידיגן, און זיינע כלים וועלן זיי אויסליידיגן, און זייערע קריג וועלן זיי צעברעכן.
זאגט דער אויבערשטער: אט קומען טעג און איך וועל שיקן צו אים "צועים" - אזעלכע וואס וועלן אים אויסליידיגן. אויב ביז איצט איז מואב געווען געגליכן צו וויין וואס האט גערוהט אויף אירע שמארץ און איז נישט אויסגעגאסן געווארן פון כלי צו כלי, פון יעצט אן וועלן זיי אויסגעליידיגט ווערן פון איין ארט צום צווייטן. "ונבליהם ינפצו" - רש"י טייטשט "ינפצו" ווי צעברעכן, בשעת דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער אז ינפצו מיינט אויסליידיגן, אזוי ווי דער לשון "ותער כדה", און אזוי אויך דער לשון אויף א מענטש וואס וויל מגרש זיין זיין ווייב אז זי איז "מנפצת לאשפה", וואס אויך דארט איז עס אן איידעלער אויסדרוק פאר דעם זעלבן געדאנק. אויף יעדן פאל ערקלערט דער רד"ק אז דא לאזט ער זיי וויסן אז עס וועלן קומען גולים און וועלן זיי פארטרייבן אין גלות - זיי אויסצוליידיגן פון איין פלאץ צום צווייטן, און אזוי ווי תרגום יונתן: "בזוזין ויבזוננון", אז עס וועלן קומען רויבער און וועלן זיי אויסרויבן. דער משל איז אז די בני מואב זענען עתיד צו גיין אין גלות.
דער מלבי"ם פארטיפט זיך אינעם משל. דער וויין, ווען ער איז פארמאכט און פארזיגלט, קען אין אים אנהייבן א פראצעס פון גערן, און אויב דאס כלי איז אינגאנצן פארמאכט - רייסט דער אינערליכער דרוק אים אויף. דערפאר פירן זיך מענטשן צו פארמאכן דעם וויין אין דער צייט פון גערן מיט א שטיק שטוף און נישט מיט א גאנצער פארשפארונג. און אזוי שטייט אין איוב: "הנה בטני כיין לא יפתח, כאובות חדשים יבקע" - וויין וואס איז נישט געעפנט געווארן, און די אובות, וואס זענען א מין שלייך, שפאלטן זיך צוליב דער גערונג אינעווייניג.
לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם אז "צועים וצעוהו" מיינט דאס קאכן פונעם וויין און זיין אינערליכער שטורעם - צועה, זועה, סועה און סוער, אלעס איז איין ענין: א שטורעם וואס שטורעמט אינעווייניג. דאס הייסט, דער הקב"ה זאגט דא נישט אז עס וועט קומען א שונא פון אינדרויסן און צעברעכן דעם קרוג, נאר אז עס וועלן זיין דרוקן אינעם כלי אליין אזוי ווי אין קאכעדיגן וויין. און דאס איז א משל אויף אינערליכע דרוקן: עס וועט זיך אנהייבן א גערונג אינעווייניג אין לאנד, עס וועט אויסברעכן א מרידה, און ס'וועט זיין חרב איש באחיו. און צוליב דער גערונג וועט דער שלאך צעשפאלטן ווערן און דער וויין אינעווייניג וועט זיך אויסגיסן - אזוי וועלן די שטעט פון מואב אויסגעליידיגט ווערן און חרוב ווערן.
וּבֹשׁ מוֹאָב מִכְּמוֹשׁ, כַּאֲשֶׁר בֹּשׁוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל מִבֵּית אֵל מִבְטֶחָם׃ (יג) - און מואב וועט זיך שעמען מיט כמוש, אזוי ווי בית ישראל האבן זיך געשעמט מיט בית אל זייער בטחון.
דער תכלית פון דער זאך איז אז מואב וועט זיך שעמען מיט כמוש זיין אפגאט. די גרויסע בושה פון אן עובד עבודה זרה איז ווען ער זעט אז זיין אפגאט איז נישט געווען ביכולת אים צו ראטעווען. ער האט אים אפגעגעבן כבוד, אים געשפייזט, אים מכבד געווען, מקריב געווען פאר אים קרבנות - אמאל אפילו זיינע קינדער - און אט איז געקומען די שעה פון פראבע און די עבודה זרה האט נישט געטון איר ארבעט. דעמאלט פרעגט מען אים: וואו איז דיין גאט? "אבד עם כמוש". איר האט זיך פארלאזט אויף כמוש, און אט דער גאט איז פארוועלקט און פארדארבן געווארן, און גארנישט איז פון אים ארויסגעקומען.
"כאשר בושו בית ישראל מבית אל מבטחם" - אזוי ווי ישראל האבן זיך געשעמט פון די עגלים וואס זענען געווען אין בית אל, אויף וועלכע זיי האבן זיך פארלאזט און זיי געדינט, און זיי האבן געזען אז די זעלבע עגלים זענען מיט זיי אין גלות געגאנגען. אויך זיי האבן די שונאים מיטגענומען אין געפענגעניש, און דא זעט מען אז די אפגעטער אויף וועלכע מען האט זיך פארלאזט האבן גארנישט געהאלפן.
אֵיךְ תֹּאמְרוּ גִּבּוֹרִים אֲנָחְנוּ וְאַנְשֵׁי חַיִל לַמִּלְחָמָה׃ (יד) - ווי קענט איר זאגן העלדן זענען מיר, און אנשי חיל צום קריג?
ווי זאגט איר אז איר זענט שטארק ארויסצוגיין אין מלחמה? וואו איז אייער גבורה, וואו איז אייער כח? דער מלבי"ם ערקלערט די כפילות: א "גיבור" איז א גיבור פון נאטור, בעת א "איש חיל" איז א מענטש וואס איז אויסגעלערנט אין מלחמה-טאקטיקן. דאס הייסט איר טענה'ט צוויי זאכן: אז איר זענט גיבורים מצד אייער נאטור פון געבוירן אן, און אויך אז איר האט זיך טרענירט און געלערנט אין די בעסטע מיליטערישע אקאדעמיעס און איר זענט בקי אין אלע מלחמה-טאקטיקן. ווי קענט איר אזוי זאגן?
שֻׁדַּד מוֹאָב וְעָרֶיהָ עָלָה, וּמִבְחַר בַּחוּרָיו יָרְדוּ לַטָּבַח, נְאֻם הַמֶּלֶךְ ה' צְבָאוֹת שְׁמוֹ׃ (טו) - מואב איז פארוויסט געווארן און אויף אירע שטעט איז מען ארויפגעגאנגען, און דאס בעסטע פון אירע בחורים זענען אראפגעגאנגען צו דער שחיטה, זאגט דער מלך וואס ה' צבאות איז זיין נאמען.
אט זעט איר דאך אז אין אייך איז גארנישט פאראן קיין גבורה. דער מלבי"ם ערקלערט אז "ועריה עלה" באטייט "ועריה עלה לטבח", און דאס ווארט "לטבח" דינט פאר ביידע טיילן פונעם פסוק. און דא ליגט דער שפאט: א כלל איז אין דער תורת הלחימה, ביזן היינטיגן טאג, אז מ'קען נישט בלייבן פאסיוו. מ'קען אפשר איבערלעבן אין א מצב פון פארטיידיגונג, אבער נישט מנצח זיין. כדי צו זיגן מוז מען זיין אקטיוו, און דעריבער איז דער כלל ווען ס'איז פאראן אן אטאקירער אז מ'דארף "שטרעבן צו באגעגעניש", גלייך צוגיין צו אים. נישט זוכן א ווינקל און פון הינטער איר ארויסקוקן וואס ס'טוטיך - דערווייל וועט דער רוצח ווייטער הרג'נען. מ'מוז לויפן צו אים, אנקומען גלייך צו אים, און דעמאלט קען מען אים בייקומען. ווער ס'זוכט א באהעלטעניש און קוקט פון דארט ארויס - האט נישט קיין שום שאנס.
און לויט דעם פרעגט דער נביא: ווי איז מעגליך אז "עריה עלה לטבח"? אייערע גיבורים וואלטן דאך געדארפט ארויפגיין אויף דער מויער פונעם שונא און קעמפן קעגן אים, און דא איז געשען פונקט פארקערט: דער שונא איז געקומען און ארויפגעגאנגען אויף אייערע מויערן. נישט אזוי פירט זיך אויף א גיבור. דער גיבור זיצט נישט אויף זיין פלאץ און ווארט אויפן שונא, נאר גייט ארויס און אטאקירט. און דא איז דער שונא ארויפגעגאנגען אויף די שטעט פון מואב צו שחטן, און די מענטשן פון שטאט האבן זיך באהאלטן און זענען אנטלאפן אריין אין די שטעט.
"ומבחר בחוריו ירדו לטבח" - דער סדר פון דער וועלט איז אז די גיבורים גייען ארויף אויף דער מויער פון דער שטאט צו קעמפן, און די פשוט'ע שטאט-לייט גייען אראפ און באהאלטן זיך. און דא האט זיך אלעס איבערגעדרייט: די מענטשן פון די שטעט זענען ארויפגעגאנגען אויף די פעסטונגען און זענען געווארן א שחיטה, און די גיבורים האבן אפילו נישט פרובירט ארויפצוגיין און טאן עפעס, נאר "ירדו לטבח" - זיי זענען אראפגעגאנגען גע'שחט'ן צו ווערן.
קָרוֹב אֵיד מוֹאָב לָבוֹא, וְרָעָתוֹ מִהֲרָה מְאֹד׃ (טז) - נאנט איז דער בראך פון מואב צו קומען, און זיין אומגליק איילט זיך זייער.
"איד" באדייט א בראך, ווי אין לשון "כי קרוב יום אידם". נאנט איז דער בראך פון מואב. און זאלסט נישט זאגן אז כאטש ס'איז נאנט וועט עס זיך פארשלעפן - דעריבער שטייט "ורעתו מהרה מאד". דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק: "קרוב" איז פארקערט פון ווייט, און דאס גייט אן סיי אין פלאץ (ער איז נאנט צו דיר צוויי מעטער) און סיי אין צייט (עס קומט נענטער די צייט פון דער גאולה). "מהר" ווידער איז פארקערט פון זיך פארזוימען. עס קען זיין אז די צייט איז נאנט, אבער ווען עס קומט קומט עס שטייטליך, און עס קען זיין אז די צייט איז ווייט, אבער ווען עס קומט קומט עס מיט א שנעלקייט. און דא זענען געזאגט געווארן ביידע זאכן: קרוב איד מואב לבוא סיי מצד דער צייט און סיי מצד דעם פלאץ - דער שונא שטייט שוין הינטער דער טיר - און אויך ווען ער וועט קומען וועט ער זיך נישט פארזוימען, נאר ער וועט קומען מיט כח און מיט א שנעלקייט.
נֻדוּ לוֹ כָּל סְבִיבָיו וְכֹל יֹדְעֵי שְׁמוֹ, אִמְרוּ אֵיכָה נִשְׁבַּר מַטֵּה עֹז מַקֵּל תִּפְאָרָה׃ (יז) - טרייסט אים און באקלאגט אים אלע זיינע ארומיגע און יעדער וואס קען זיין נאמען, זאגט: ווי איז צובראכן געווארן דער שטעקן פון כח, דער שטעקן פון פראכט!
דאס לשון "נודו" איז מלשון שאקלען מיטן קאפ, א לשון פון קלאגן און באדויערן, אזוי ווי "אל תנוד לו". און דער מצודת דוד שרייבט: דער סדר פון איינעם וואס הערט איבערן פארלוסט פון א וויכטיגע זאך איז צו שאקלען מיטן קאפ, צו באוועגן דעם קאפ רעכטס און לינקס. דער נביא זאגט: שוין יעצט, נאך איידער עס איז צובראכן געווארן, "נודו לו" - באקלאגט אים, ווייל דער נביא זעט דאך די זאכן קלאר פאר די אויגן, און דער בראך פון מואב איז גאר נאנט.
"מטה עוז מקל תפארה" - דער מלבי"ם ערקלערט אז דער "מטה" צייכנט אלעמאל אן מלכות און הערשאפט, בעת דער "מקל" צייכנט אן שמייסן און שלאגן. און ווען דער מטה איז נישט קיין מטה עוז נאר בלויז תפארה, און די הערשאפט רעדט און פירט מיט א שטעקן פון כח און הארטקייט, איז דאס נישט קיין גוטע זאך. אבער ביי מואב איז די מלכות געווען מעכטיג מצד זיך אליין.
און לאמיר ברענגען א משל צו פארשטיין די זאך. צומאל שטעלט זיך אויף א הערשער וואס ער פארמאגט נישט באמת קיין מלוכה, נאר ער איז א געפערליכער און גאר א געוואלדטאטיגער מיליטערישער פירער וואס האט איבערגענומען די רעגירונג מיט כוח, ווי קאדאפי וכדומה. אויף דעם קען מען נישט זאגן "מטה עוז", ווייל א מטה באטייט א ממשלה, און ער פארמאגט נישט קיין שטארקע און פעסטע ממשלה. וואס יא פארמאגט ער? א "מקל עוז" - ער ווייסט ווי אזוי צו שלאגן, און ווער עס פיפסט קעגן דעם מושל נעמט מען אים אראפ דעם קאפ. דאס שלאגן איז שטארק, אבער די ממשלה אליין איז שוואך. ווידער אין א לאנד ווי אמעריקע איז דא א מטה עוז: די רעגירונג מצד עצמה איז שטארק און באפעסטיגט.
און גיט אכטונג אויפן כלל: ווען די מלכות איז שטארק, דארף זי נישט קיין מקל עוז, און דער שטעקן איז נאר לתפארת. ווייל ווען דארף א מענטש אנקומען צו געוואלדטאטן? יעדער קינד אין חדר ווייסט אז דער מלמד וואס נוצט געוואלד איז דער שוואכער מלמד. דער וואס פארמאגט כוח און פירערשאפט מאכט די כיתה שטיל אן הייבן א האנט און אן שרייען. דער אבער וואס פארמאגט נישט קיין ממשלה, שרייט ער און סטראשעט א גאנצן צייט. דער עצם כסדר'דיגער באדארף צו געוואלדצייג באווייזט אויף קטנות. שוואכע רעגירונגען מוזן אנקומען צו געוואלדטאטן, ווייל אויב נישט, ביי יעדער קליינער נאכלאזונג מאכט דאס פאלק צרות.
קומט אויס אז דער ריכטיגער וועג איז "מטה עוז ומקל תפארה": די רעגירונג איז שטארק און געשטעלט מצד עצמה, און דער שטעקן איז נישט מער ווי פאר שיינקייט און כבוד, און מען דארף נישט כסדר שלאגן. דעריבער אין רוב מסודר'דיגע לענדער איז נישט פאראן קיין טויט-שטראף און קיין פייניגונגען. ווידער דער מצב פון "מטה תפארה ומקל עוז" איז גאר שלעכט - די רעגירונג איז בלויז א מאריאנעטן-רעגירונג, און זי פארמאגט נישט קיין כוח נאר דורך געוואלדטאטן, און פאר יעדן קליינעם ריר היריכ'ט מען אויס מענטשן. אין מואב איז געווען א מטה עוז און א מקל תפארה, און דעריבער שרייט מען: איכה נשבר? ווי אזוי איז צובראכן געווארן א ממשלה וואס איז געווען געבויט כראוי, מיט אלע די דאזיגע מעלות?
רְדִי מִכָּבוֹד וּשְׁבִי בַצָּמָא, יֹשֶׁבֶת בַּת דִּיבוֹן, כִּי שֹׁדֵד מוֹאָב עָלָה בָךְ שִׁחֵת מִבְצָרָיִךְ׃ (יח) - נידער אראפ פונעם כבוד און זיץ אין דארשט, באוואוינערין פון בת דיבון, ווייל דער פארלעצער פון מואב איז ארויפגעגאנגען אויף דיר, ער האט פארדארבן דיינע פעסטונגען.
נידער אראפ פונעם כבוד אין וואס דו ביסט פריער געווען, יענער כבוד פון א מטה עוז און א מקל תפארה, א כבוד וואס ס'האט גארנישט געפעלט דערפון. "ושבי בצמא" - דאס איז די גלות, ווי דער לשון "צחי צמא", ווייל די וואס גייען אין גלות זענען ווייט פון די קוואלן פון זייער לאנד, פונעם וואסער און פונעם עסן, און דעריבער ווערט די גלות שטענדיג באשריבן מיט הונגער און דארשט. "כי שודד מואב עלה בך" - דער שונא איז געקומען און האט אויסגערויבט דאס גאנצע לאנד מואב, און אויך פארדארבן דיינע פעסטונגען: די פעסטונגען אויף וועלכע דו האסט זיך פארלאזט האבן דיך נישט געקענט ראטעווען. און דער מלבי"ם טייטשט אז יושבת בת דיבון איז די קומענדיגע שטופע, אז נאכדעם וואס דער שונא האט איינגענומען מואב איז ער ווייטער געגאנגען צו בת דיבון און פארניכטעט אירע פעסטונגען.
אֶל דֶּרֶךְ עִמְדִי וְצַפִּי יוֹשֶׁבֶת עֲרוֹעֵר, שַׁאֲלִי נָס וְנִמְלָטָה, אִמְרִי מַה נִּהְיָתָה׃ (יט) - שטעל זיך אויפן וועג און קוק ארויס, באוואוינערין פון ערוער, פרעג דעם אנטלאפענעם און די אנטרונענע, זאג וואס איז געשען.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ערוער איז געזעסן ביים עק פונעם מדבר, ווי מיר האבן פריער געזען "כערוער במדבר", א שטאט ווייט פונעם ישוב. דעריבער זאגט ער צו איר זיך צו שטעלן ביים קרייצוועג, און דארט וועט זי קענען הערן די נייעס. ווי אזוי? יעצט זענען דא מענטשן וואס אנטלויפן און ראטעווען זיך, און זיי גייען אדורך דעם וועג. דו, וואס זיצט אינעם מדבר, ווייסט נישט וואס עס טוט זיך, דעריבער שטעל זיך אויפן וועג און הער פון די אנטלאפענע וואס עס איז איבערגעגאנגען אויף זיי, וואס קיין ערוער אליין איז קיינער נישט אנגעקומען פון מואב, און מען האט געדארפט אפשטעלן אויפן וועג און נאכפרעגן.
און נאך ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן "נס" און "נמלטה": דער זכר אנטלויפט (נס), און די נקבה ווערט געראטעוועט (נמלטה). "להימלט" באטייט געראטעוועט ווערן, וואס ווי חז"ל זאגן "אשה כלי זיינה עליה" - אירע כלי מלחמה זענען אויף איר. דער שונא וויל נאטירליך נישט הרג'ענען די פרוי, נאר איר צונעמען פאר א רויב, ווי דער לשון "רחם רחמתים לראש גבר", וואס מען פלעגט נעמען די פרויען אלס דינסטן און פילגשים. קומט אויס אז די פרוי איז געווען מער באשיצט, און דעריבער ווערט ביי איר געזאגט א לשון פון הצלה - נמלטה. ווידער די מענער פלעגט מען הרג'ענען, דעריבער שטייט ביי זיי א לשון פון אנטלויפן - נס. "שאלי נס" דאס זענען די מענער, "ונמלטה" דאס זענען די פרויען.
הֹבִישׁ מוֹאָב כִּי חַתָּה, הֵילִילוּ וּזְעָקוּ, הַגִּידוּ בְאַרְנוֹן כִּי שֻׁדַּד מוֹאָב׃ (כ) - פארשעמט איז מואב ווייל זי איז געבראכן געווארן, יאמערט און שרייט, דערציילט אין ארנון אז מואב איז פארלעצט געווארן.
און ווען דו וועסט פרעגן, וועלן זיי דיר זאגן: "הביש מואב כי חתה" - חתה איז לשון שבר, צובראכנקייט, און צוליב דעם בראך קומט די בושה. און דעריבער יאמערט און שרייט, און פארשפרייט די זאך: "הגידו בארנון כי שודד מואב". ארנון איז געווען ביים גרעניץ פון מואב, און וויבאלד מואב איז חרוב געווארן - איז שוין דא א געפאר אויף ארנון וואס זיצט אויף זייער גרעניץ.
וּמִשְׁפָּט בָּא אֶל אֶרֶץ הַמִּישֹׁר, אֶל חֹלוֹן וְאֶל יַהְצָה וְעַל מֵיפָעַת׃ (כא) - און א משפט איז געקומען אויפ'ן לאנד פונעם מישור (דעם פלאכן טאל), אויף חולון און אויף יהצה און אויף מיפעת.
נאכדעם וואס דער שונא האט איינגענומען די פעסטונגען און מנצח געווען אין דער מלחמה, האבן זיי זיך געזעצט אויף א משפט - אזוי ווי דער לשון "עשו משפט", אז מען זעצט זיך דן זיין - צו באשליסן וועלכע ערטער מען זאל חרוב מאכן אינעם קומענדיגן שטאפל. און דער משפט איז געקומען אויף די שטעט פון ארץ המישור: חולון, יהצה און מיפעת. און עס איז אינטערעסאנט אז חולון ווערט דערמאנט אין די פסוקים אלס א שטאט אין ארץ מואב, און מען דארף זיך פארטראכטן וויאזוי זי איז געקומען צו אונז אויף א באזוך. ווארום געווענליך האט מען זיך געמוטשעט צו רופן שטעט נאך די תנ"כ'ישע ערטער אין יענעם ראיאן: טעלז-סטאן האט מען נישט איינגעשטימט צו רופן מיט דעם נאמען, און מען קען זען אז דער אויפשריפט איז "קרית יערים", ווייל זייערע פארשונגען האבן געוויזן אז אמאל האט דער ראיאן געהייסן קרית יערים; און בית שמש געפינט זיך מער-ווייניגער אין דער געגנט פון תנ"כ'ישן בית שמש, און אזוי ווייטער. עכ"פ אין די פסוקים איז חולון פון די שטעט פון מואב.
וְעַל דִּיבוֹן וְעַל נְבוֹ וְעַל בֵּית דִּבְלָתָיִם׃ וְעַל קִרְיָתַיִם וְעַל בֵּית גָּמוּל וְעַל בֵּית מְעוֹן׃ וְעַל קְרִיּוֹת וְעַל בָּצְרָה וְעַל כָּל עָרֵי אֶרֶץ מוֹאָב הָרְחֹקוֹת וְהַקְּרֹבוֹת׃ (כב-כד) - און אויף דיבון און אויף נבו און אויף בית דבלתים: און אויף קריתים און אויף בית גמול און אויף בית מעון: און אויף קריות און אויף בצרה, און אויף אלע שטעט פון לאנד מואב, די ווייטע און די נאנטע.
אלע די זענען אריינגערעכנט געווארן אין יענעם "משפט" וואס די שונאים האבן געמאכט און באשלאסן צו קומען אויף זיי. "קריות" איז דער נאמען פון א שטאט. "הרחוקות והקרובות" - די ווייטע זענען די וואס געפינען זיך אויפ'ן גרעניץ, און די נאנטע זענען די אינעווייניג אינמיטן לאנד. און דער מצודת דוד טייטשט אז די ווייטע און די נאנטע זענען לויט זייער ווייטקייט פון ארנון: די וואס זענען ווייט פון ארנון און די וואס זענען נאנט צו אים.
נִגְדְּעָה קֶרֶן מוֹאָב וּזְרֹעוֹ נִשְׁבָּרָה, נְאֻם ה'׃ (כה) - אפגעהאקט געווארן איז די קרן (די הערשאפט און שטאלץ) פון מואב, און זיין ארעם איז צעבראכן געווארן, זאגט דער אויבערשטער.
"קרן מואב" מיינט די מלכות פון מואב. און פארוואס ווערט די מלכות אנגערופן "קרן" (א הארן)? דער דאזיגער אויסדרוק קומט פאר אסאך מאל אין תנ"ך און אויך אין אונזערע תפילות, און ווען מען פארשטייט דעם יסוד ווערט פארענטפערט דער פשט אין אלע ערטער. דער הארן איז דער העכסטער גליד אינעם קערפער פון א בהמה, און דערפאר ווערט די מלכות אנגערופן קרן, ווייל זי שטייט העכער פון אלעם, הויך און הערשט איבער'ן גאנצן פאלק. און אזוי בעטן מיר "תרום קרננו", און אזוי אויך "וירם קרן משיחו" - די מלכות פון זיין משיח. און נאך אן הסבר: די אויפגאבע פונעם הארן איז צו קעמפן און שטעכן (לנגח), און ווען מען וויל ארויסברענגען א שטארקע מלכות וואס הערשט איבער אלע פעלקער, זאגט מען אז זייער קרן האט זיך געהויבן, ווי דער לשון "רמה קרני בה'" - איך האב א קרן צו שטעכן מיינע שונאים. קומט אויס אז דער קרן דרוקט אויס צוויי זאכן: הויכקייט און מלכות, און דעם כח צו שטויסן די שונאים. און דא: זייער מלכות איז אפגעהאקט געווארן, און זייער מאכט איז אפגעשניטן געווארן.
"וזרועו נשברה" - דער ארעם מיינט די שרים און די סאלדאטן, וואס זיי זענען דער ארעם פונעם קעניג און האנדלען פון זיין כח. יונתן האט געטייטשט "שלטוניהון איתברו", דאס הייסט זייער הערשאפט איז צעבראכן געווארן, און דער פשט איז זייערע שרים און וויכטיגע לייט. און דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז אויף זייערע סאלדאטן און פעסטונגען.
הַשְׁכִּירֻהוּ כִּי עַל ה' הִגְדִּיל, וְסָפַק מוֹאָב בְּקִיאוֹ, וְהָיָה לִשְׂחֹק גַּם הוּא׃ (כו) - מאכט אים שיכור, ווייל קעגן דעם אויבערשטן האט ער זיך גרויס געהאלטן, און מואב וועט זיך קייקלען אין זיין געברעכץ, און ער וועט אויך זיין צו שפאט.
"השכירוהו" קומט פונעם לשון פון שכרות: גיט אים דעם כוס התרעלה (דעם ביטערן בעכער פון שטראף) ער זאל עס אויסטרינקען ביז'ן סוף. "כי על ה' הגדיל" - דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז ווי עס שטייט אין צפניה "שמעתי חרפת מואב". און דער רד"ק לייגט צו: ווען זיי האבן געזען די צרה פון כלל ישראל האבן זיי אויפגעריסן זייער מויל אויף זיי און אויפ'ן אויבערשטן, זאגנדיג אז ער קען זיי שוין נישט ראטעווען. די מואבים זענען געשטאנען פון דער זייט און זיך געפרייט מיט אונזער אונטערגאנג, און געזאגט: עס איז אויס מיט זיי, דער אויבערשטער קען זיי שוין נישט ראטעווען. און מיר געפינען אז מואב זענען געווען שלעכטע שכנים, זיי פלעגן רופן די שונאים און זאגן פאר זיי, קומט און שלאגט ישראל; און ווען די שונאים האבן מורא געהאט, האבן זיי זיי בארואיגט: איר האט גארנישט וואס צו זארגן, עס איז דא ביי זיי עבודה זרה, זיי האבן געזינדיגט און דער אויבערשטער האט זיי פארלאזט, קומט און שלאגט. און ווי דער תרגום זאגט: "ארי על עמא דה' התרברבו", און אזוי שטייט אויך "חרפו ויגדילו על עם ה' צבאות". קומט אויס אז מואב האבן אונז געפייניגט, זיך געפרייט מיט אונזערע צרות און צוגעזען מען זאל אונז שלאגן, און זיי זענען ראוי צו אלעס וואס דער נביא זאגט נבואה אויף זיי.
"וספק מואב בקיאו" - דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז ווי דער שטייגער פון א שיכור וואס האט געטרונקען צופיל און ער וואלגערט זיך און דרייט זיך איבער פון איין זייט אויף דער צווייטער אינעווייניג אין זיין אייגן געברעכץ, און "ספק" איז אזוי ווי ספיקת כפים (קלאפן האנט מיט האנט), א לשון פון דביקות, אזוי ווי מען קלעבט צו איין האנט צו דער צווייטער, און אזוי קלעבט ער זיך אן אין זיין געברעכץ און קייקלט זיך דערין.
און דער מלבי"ם טייטשט אנדערש: "ספק" איז מלשון ספק און ספקות. דער שיכור האט א ספק - איין מינוט, דאס וואס איך האב אויסגעבראכן איז געברעכץ אדער וויין? און וויבאלד ער איז נישט זיכער, פארזוכט ער עס כדי זיך צו פֿאַרזיכערן, און ער טרינקט צוריק אויס, ה' יצילנו, דאס וואס ער האט אויסגעבראכן, ווי א הונט וואס קערט זיך אום צו זיין געברעכץ, און יעדער לאכט פון אים אפ. און וואס איז די מליצה דערפון? פונקט ווי דער שיכור טרינקט צוריק דאס וואס ער האט אויסגעבראכן, אזוי איז מיט עם מואב וואס וועט גיין אין גלות פון זיין לאנד: נאכדעם וואס זיי זענען פאריאגט געווארן זענען געווען צווישן זיי יחידים וואס האבן אנגעהויבן צוריקצוקומען, און זייער צוריקקער האט גורם געווען אז דער שונא איז געקומען און זיי פאריאגט אין גלות נאכאמאל - איז דאס דאך ווי איינער וואס האט איינגעשלונגען און ווידער אויסגעבראכן. דאס איז דער טייטש פון "וספק בקיאו": ער האט דאס צוריק אויסגעטרונקען און עס אויסגעבראכן א צווייט מאל. און דערפאר "והיה לשחוק" - מען לאכט פון אים און מען באשעמט אים: איז דיר דען נישט געווען גענוג וואס דו האסט געכאפט איין מאל קלעפ, ביסטו צוריקגעקומען אהין כדי צו כאפן א צווייט מאל?
וְאִם לוֹא הַשְּׂחֹק הָיָה לְךָ יִשְׂרָאֵל, אִם בְּגַנָּבִים נִמְצָא, כִּי מִדֵּי דְבָרֶיךָ בּוֹ תִּתְנוֹדָד׃ (כז) - צי איז דען נישט ישראל געווען ביי דיר א שפאט, צי איז ער צווישן גנבים געפונען געווארן, אז יעדעס מאל דו רעדסט וועגן אים שאקלסטו זיך פון געלעכטער?
צי האסטו דען, מואב, נישט אפגעלאכט פון כלל ישראל? ווען ישראל איז אריבערגעגאנגען דעם מציאות פון גלות, זענען א טייל פון זיי צוריקגעקומען צו זייער לאנד, און זיי זענען געקומען ווי א גנב וואס גראבט אונטער הייזער אין דער פינצטערניש, באהאלטענערהייט - ווייל מען קען דאך נישט אינגאנצן פארשליסן די גרענעצן - און אזוי זענען זיי צוריקגעקומען באהאלטן צו זייער לאנד. און דאס איז דער טייטש "אם בגנבים נמצא". "כי מדי דבריך בו תתנודד" - דו פלעגסט רעדן וועגן אים און לאכן פון אים, און א מענטש וואס לאכט וואקלט זיך און פלאצט פאר געלעכטער. דו האסט געזען אז ישראל האבן פרובירט צוריקצוקומען ווי יחידים און מען האט זיי ווידער פאריאגט אין גלות, און דו האסט אפגעלאכט. דעריבער, צום סוף, וועט דער אויבערשטער לאכן פון דיר, און אלע וועלן לאכן פון דיין פאל.
און רש"י טייטשט אז "תתנודד" דא איז נישט מלשון שאקלען זיך פון געלעכטער, נאר מלשון זינגען און שפרינגען פון פרייד (התרוננות): ווען דו פלעגסט רעדן וועגן אים פלעגסטו זיך פרייען און טאנצן איבער זיין פאל, און דערפאר וועסטו באשטראפט ווערן מיט "תתנודד" אינעם זין פון וואנדערן (נדודים) און גלות - דעריבער וועסטו גיין אין גלות.
עִזְבוּ עָרִים וְשִׁכְנוּ בַסֶּלַע יֹשְׁבֵי מוֹאָב, וִהְיוּ כְיוֹנָה תְּקַנֵּן בְּעֶבְרֵי פִי פָחַת׃ (כח) - פארלאזט שטעט און רוט אינעם פעלז, איר איינוואוינער פון מואב, און זייט ווי א טויב וואס נעסטעט ביים ראנד פונעם מויל פונעם גרוב.
פארלאזט אייערע שטעט, אזוי ווי עס ווערט נבואה געזאגט אויף זיי אז זיי וועלן גיין אין גלות, און וואוינט אינעם פעלז - אן ארט וואס דארט זענען פאראן שפאלטונגען וואו די טויבן וואוינען. און אינעם ביאור פון "כיונה תקנן בעברי פי פחת" זענען פאראן עטליכע מהלכים.
רש"י ברענגט אן הסבר וואס ער האט געהערט: ווען א טייך גייט איבער זיינע ברעגן אדער פליסט מיט א שטארקייט, עסט ער אפ דעם ברעג פון אונטן, און דער אויבערשטער ברעג בלייבט ארויסשטעקן העכער דאס וואסער, און עס ווערט ווי א דעכעלע פון ביידע זייטן. און ווען דאס וואסער לאזט זיך אראפ, נעסטן דארט די טויבן אונטן אין יענער גרוב. "פחת" איז דער ארט וואס איז פארמינערט און אויסגעשאלט געווארן, וואס דאס פליסן פונעם וואסער פון אונטן האט דאס אויסגעהוילט, און דאס איז דער טייטש פון "עברי פי פחת". און ווען דער ווינטער קומט און דער טייך ווערט ווידער פול, שווענקט ער אויס די ערטער וואו די טויב נעסטעט און זי וואנדערט אוועק פון דארט - ווי א טויב וואס נעסטעט ביי די זייטן פונעם מויל פונעם גרוב און וואנדערט צוליב דעם וואס דאס וואסער שטייגט. און רש"י שרייבט: אזוי האב איך געהערט. נאר יונתן האט נישט אזוי געטייטשט, נאר: "כיונה דשבקא פום שובכא ונחתא ושריא בארעית גובא" - ווי א טויב וואס פארלאזט דאס מויל פונעם טויבנשלאג, און גייט אראפ און וואוינט אינעם גרונט פונעם גרוב.
דער רד"ק ערקלערט: פחת איז א גרוב, א קאנאל, א גראבונג, א טיפע גרוב, אזוי ווי דער לשון "כי כרו שוחה" און "כרו פחת". די טויב וויל נישט אז מען זאל צוקומען צו איר נעסט, און דערפאר זוכט זי אן ארט וואו מען קען נישט צוקומען, און דאס איז אן ארט וואס פאר אים געפינט זיך א פחת. זי מאכט איר נעסט אויף דער אנדערער זייט פונעם מויל פונעם גרוב, כדי דער גרוב זאל מאכן שווער פאר ווער עס וויל צונעמען איר נעסט - אז ער זאל קודם מוזן איבערשפרינגען דעם טיפן און ברייטן גרוב, און ער קען נישט. און אזוי איז זי באשיצט פון אירע שונאים.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "עברי פי פחת" איז אן ארט וואס האט צוויי זייטן, אז אויב דער שונא קומט פון איין זייט אנטלויפט די טויב צו דער צווייטער זייט, און ווען ער קומט פון דער צווייטער זייט אנטלויפט זי צו דער ערשטער זייט - א טיפע גראבונג וואו די טויב קען אנטלויפן פון איין זייט צו דער אנדערער.
אין די דאזיגע פסוקים ווערט איבערגעקערט דער גאנצער בטחון פון מואב. דער וויין וואס רוט אויף זיינע שמרים וועט גערודערט ווערן פון אינעווייניג ביז דער פלאש וועט פלאצן - א רעוואלט און א ברידער-קריג וועלן אויסליידיגן די שטעט; כמוש זיין עבודה זרה וועט אים פארשעמען פונקט ווי ישראל האבן זיך געשעמט מיט די עגלים פון בית אל; די טענות פון גבורה און טרענירונג שטעלן זיך ארויס אלס ליידיג, ווייל דער שונא איז דער וואס איז ארויפגעגאנגען אויף די מויערן און די אויסגעוועלטע בחורים זענען אראפגעפירט געווארן צום שחיטה; דער ברוך איז נאנט סיי אין פלאץ און סיי אין צייט און ער איילט זיך אויך צו קומען; די מלוכה וואס איז געווען א מטה עוז און א מקל תפארה איז אפגעהאקט געווארן ווי א הארן און צעבראכן געווארן ווי אן ארעם; און מואב, וואס האט אויפגעהויבן זיין מויל קעגן דעם אויבערשטן און זיך געפרייט מיט דער צרה פון ישראל, וועט אויסשלינגען די ביטערע כוס תרעלה און וועט זיין צום געלעכטער, ער קערט זיך אום צו זיין געברעכץ און גייט אין גלות איינמאל נאכ'ן צווייטן, ביז זיינע איינוואוינער וועלן פארלאזן שטעט און וועלן נעסטן אין די שפאלטונגען פון די פעלזן ווי א טויב וואס אנטלויפט פון א יעגער. און פון דא נעמט מען ארויס א גרויסן מוסר-השכל: עס איז נישטא קיין עכטע שטארקייט אין געוואלדטאטן און אין געשרייען, און נישטא קיין בטחון אין אן עבודה זרה און אין א פעסטונג - נאר אין אן אמת'ער ממשלה און אין בטחון אינעם אויבערשטן אליין.