הקדמה: דער פלאץ פונעם קאפיטל
קאפיטל מ"ה איז א קורצער קאפיטל פון פינף פסוקים, און אין אים איז פאראן א באזונדערע נבואה וואס ירמיהו באקומט פון השי"ת - נישט אויף כלל ישראל און נישט אויף די מלכים, נאר אויף זיין תלמיד: ברוך בן נריה. כדי צו פארשטיין דעם קאפיטל דארף מען געדענקען וואס עס איז פארגעקומען פריער. אין די פריערדיגע קאפיטלעך האבן מיר געזען ווי אזוי די איבערגעבליבענע אין לאנד קומען צו ירמיהו און בעטן פון אים ער זאל דורש זיין דעם אויבערשטן און זיי זאגן וואס צו טון: צי צו בלייבן אין לאנד צי אראפגיין קיין מצרים. נאך צען טעג איז געקומען צו אים דאס ווארט פון השי"ת, און ירמיהו האט זיי איבערגעגעבן: בלייבט דא און גייט נישט קיין מצרים. אויב איר וועט בלייבן - וועט איר האבן א קיום; אויב איר וועט אראפגיין קיין מצרים - וועט איר נאר ליידן. זיי האבן נישט געפאלגט. אין קאפיטל מ"ג גייען זיי אראפ קיין מצרים, און אפילו ירמיהו'ן נעמען זיי מיט מיט געוואלד - פונקט ווי מען האט אים אריינגעווארפן בכפיה אין חצר המטרה (וואס איז געווען א בית הסוהר), אזוי אויך האבן זיי אים געצוואונגען אראפצוגיין קיין מצרים.
און אין מצרים אליין גייען זיי ווייטער אן צו דינען און מקטר זיין צו עבודה זרה און צו די געטשקעס פון מצרים - א גרויסער בזיון, ווייל מיר זענען דאך ארויס פון מצרים און ארויס פון איר עבודה זרה. ווי מען זאגט: עס איז נישט קיין חכמה ארויסצוגיין פון מצרים, נאר ארויסצונעמען מצרים פון זיך. זיי זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, אבער די אלע הנהגות פון מצרים זענען געבליבן אין זיי. ירמיהו איז זיי מוכיח און זאגט זיי: איר האט פארגעסן די אלע צרות וואס איר זענט אריבערגעגאנגען - און זיי הערן נישט צו זיין קול. ער איז מוכיח די פרויען, און זיי ענטפערן אים: צי האבן מיר דאס דען געטאן פון זיך אליין? עס איז דאך געווען לויט דעם באפעל פון אונזערע מענער. און נישט בלויז דאס, נאר זיי לייגן נאך צו, אז זינט זיי האבן אויפגעהערט צו מקטר זיין צו דער מלכת השמים און מנסך זיין פאר איר נסכים - האט זיי אלעס געפעלט און זיי זענען אומגעקומען בחרב וברעב. א שרעקליכע און ביטערע זאך: ווען מיר האבן געדינט עבודה זרה - איז אונז געווען גוט; ווען מיר האבן אויפגעהערט - איז אונז געווען שלעכט. דאס איז א גאנצע כפירה און א גוואלדיגע בלינדהייט, ווייל אלעס וואס זיי האבן געליטן איז דאך געקומען צוליב דער עבודה זרה אליין.
דערפאר האט ער זיי געזאגט: הערט דאס ווארט פון השי"ת, גאנץ יהודה וואס זיצט אין לאנד מצרים, איך וואך איבער זיי צום שלעכטן און נישט צום גוטן, און עס וועלן פארלענדט ווערן יעדער מאן פון יהודה, און בלויז ווייניג פליטים וועלן צוריקקומען. און ווער זענען די דאזיגע פליטים? ברוך בן נריה און נאך ווייניגע מענטשן, זיי זענען די וואס האבן זיך אומגעקערט. און א סימן און אות אז די ווערטער וועלן פארווירקליכט ווערן האט ער זיי געגעבן: "הנני נותן את פרעה חפרע מלך מצרים ביד אויביו וביד מבקשי נפשו" - און ווען דער דאזיגער אות וועט מקוים ווערן, וועט איר וויסן אז אלעס וואס איך האב געזאגט אויף אייך וועט מקוים ווערן.
פסוק א: פארוואס ווערט איבערגעגעבן די נבואה צו ברוך בן נריה
הַדָּבָר אֲשֶׁר דִּבֶּר יִרְמְיָהוּ הַנָּבִיא אֶל־בָּרוּךְ בֶּן־נֵרִיָּה בְּכָתְבוֹ אֶת־הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה עַל־סֵפֶר מִפִּי יִרְמְיָהוּ בַּשָּׁנָה הָרְבִעִית לִיהוֹיָקִים בֶּן־יֹאשִׁיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה לֵאמֹר׃ - דאס ווארט וואס ירמיהו הנביא האט גערעדט צו ברוך בן נריה, ווען ער האט אנגעשריבן די דאזיגע ווערטער אויף א ספר פון ירמיהו'ס מויל, אין דעם פערטן יאר פון יהויקים בן יאשיהו מלך יהודה, אזוי צו זאגן.
ברוך בן נריה איז נישט חנמאל דער פעטערס זון פון ירמיהו, נאר פון די תלמידים פון ירמיהו הנביא. ער פלעגט פארשרייבן די נבואות פון זיין מויל און זיך לערנען נבואה, און עס שטייט אויף אים אז ער האט זיך באקלאגט - ווייל ער האט זייער געוואלט זוכה זיין צו נבואה. און דא זאל מען געדענקען וואס מיר האבן פריער געזען: ווען ירמיהו האט איבערגעגעבן פארן פאלק די הוראה פון השי"ת צו בלייבן אין לאנד, האט עס נישט געפאלן אין זייערע אויגן, און וואס האבן זיי געזאגט? אז ברוך בן נריה איז דער וואס רעדט אים איין צו זאגן אזוי. און פארוואס זאל ברוך אים איינרעדן? האבן זיי געזאגט: ברוך בן נריה טרענירט זיך אין נבואה, און שוין יארן לאנג בעט ער זוכה צו זיין דערצו, און ער ווייסט דאך אז קיין נבואה ווערט צום ערשט נישט געגעבן נאר אין ארץ הקודש - דערפאר וויל ער נישט מיר זאלן אראפגיין קיין מצרים, און ער רעדט איין זיין רבי'ן ירמיהו צו בלייבן דא.
דעריבער קומט דא די נבואה און זאגט זיי: זאלט איר וויסן אז די זאך האט גארנישט קיין שייכות מיט ברוך בן נריה, ווייל עס איז פאראן א באזונדערע נבואה וואס איז איבערגעגעבן געווארן פאר ברוך אליין - אז ער וועט נישט זוכה זיין צו נבואה. און פארוואס - וועלן מיר זען ווייטער אינעם קאפיטל.
פסוקים ב-ג: די תרעומות פון ברוך
כֹּה־אָמַר יְהוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל עָלֶיךָ בָּרוּךְ׃ - אזוי האט געזאגט השי"ת, דער גאט פון ישראל, אויף דיר ברוך:
אָמַרְתָּ אוֹי־נָא לִי כִּי־יָסַף יְהוָה יָגוֹן עַל־מַכְאֹבִי יָגַעְתִּי בְּאַנְחָתִי וּמְנוּחָה לֹא מָצָאתִי׃ - דו האסט געזאגט: וויי איז מיר דאך, ווייל דער אויבערשטער האט צוגעלייגט טרויער צו מיין ווייטאג, איך בין מיד געווארן פון מיין זיפצן, און קיין רוה האב איך נישט געפונען.
ברוך בן נריה האט זיך באקלאגט דערויף וואס ער איז נישט זוכה געווען צו קיין נבואה. ער פלעגט זאגן: מיט וואס בין איך אנדערש פון אלע אנדערע תלמידים פון די נביאים? יהושע האט משמש געווען משה'ן און האט זוכה געווען צו נבואה און השי"ת האט גערעדט מיט אים; אלישע האט משמש געווען אליהו'ן און האט זוכה געווען צו נבואה און אויף אים האט גערוהט רוח הקודש; און פארוואס בין איך אנדערש? דאס איז "אוי נא לי כי יסף ה' יגון על מכאובי" - נישט גענוג אלע צרות, נאר איך בענק זיך אזוי שטארק צו זוכה זיין צו א קשר אלוקי און איך בין נישט זוכה.
און דאָס איז אויך "יָגַעְתִּי בְּאַנְחָתִי וּמְנוּחָה לֹא מָצָאתִי", ווײַל די נבואה ווערט אָנגערופֿן מנוחה. און אַזוי זאָגן חז"ל: קיין מנוחה איז נישט נאָר נבואה, ווי עס שטייט "וַתָּנַח עֲלֵיהֶם הָרוּחַ" - בײַ אלדד ומידד; און עס שטייט "וְנָחָה עָלָיו רוּחַ ה', רוּחַ חָכְמָה וּבִינָה"; און עס שטייט "נָחָה רוּחַ אֵלִיָּהוּ עַל אֱלִישָׁע". דאָס הייסט: ס'איז נישט גענוג די אַלע צרות, נאָר אַפֿילו צו קיין מנוחה - צו נבואה - האָב איך נישט זוכה געווען; ווען איך וואָלט כאָטש זוכה געווען צו נבואה, וואָלט איך זוכה געווען צו אַ געוויסן קשר אלוקי.
און טייל זאָגן אַז זײַן בקשה איז געווען וועגן אַ גאָר אַנדערער זאַך: ער האָט געזען די פֿילע צרות וואָס קומען אויף עם ישראל, און ער האָט געבעטן פֿונעם אויבערשטן ער זאָל זיי מוחל זײַן און נישט ברענגען אויף זיי די פורעניותן. און לויט דעם פֿירוש זענען די דאָזיקע פּסוקים בכלל נישט געזאָגט געוואָרן אויף נבואה, נאָר אויף דער בקשה פֿאַר מחילה פֿאַר ישראל און אויף זייער צוריקקער צו זייער לאַנד. "אוֹי נָא לִי כִּי יָסַף ה' יָגוֹן עַל מַכְאֹבִי, יָגַעְתִּי בְּאַנְחָתִי וּמְנוּחָה לֹא מָצָאתִי" - אויף וואָס? אויפֿן מצב פֿון עם ישראל אין גלות. און דער הקב"ה ענטפֿערט אים כּבֿיכול: אַ שאָד דיר צו מתפּלל זײַן אויף דעם, ווײַל דאָס איז אַ גזירה וואָס גייט נישט צוריק, און כּל זמן זיי וועלן נישט טאָן קיין תּשובֿה האָב איך נישט אין פּלאַן זיי צוריקצוברענגען.
פּסוק ד: די זאַך איז נישט תּלוי אין דיר נאָר אין דער צײַט
כֹּה תֹּאמַר אֵלָיו כֹּה אָמַר יְהוָה הִנֵּה אֲשֶׁר־בָּנִיתִי אֲנִי הֹרֵס וְאֵת אֲשֶׁר־נָטַעְתִּי אֲנִי נֹתֵשׁ וְאֶת־כָּל־הָאָרֶץ הִיא׃ - אַזוי זאָלסטו זאָגן צו אים, אַזוי האָט ה' געזאָגט: אָט דאָס וואָס איך האָב געבויט ברעך איך אונטער, און דאָס וואָס איך האָב געפֿלאַנצט רײַס איך אויס, און דאָס גייט אויפֿן גאַנצן לאַנד.
זאָגט אים דער הקב"ה: די יעצטיקע צײַט איז נישט פּאַסיק פֿאַר קיין נבואה. דו מיינסט אַז דו ביסט נישט ראוי צו נבואה מצד זיך אַליין, און דערפֿאַר טוסטו זיך זאָרגן און קרעכצן - אָבער די זאַך איז בכלל נישט תּלוי אין דיר, נאָר אין דער צײַט. די צײַט יעצט איז נישט פּאַסיק פֿאַר נבואה, צוליב די רשעי הדור. און ווי ס'איז באַקאַנט פֿון חז"ל, דער גאַנצער זכות פֿונעם גרויסן מענטש צו נבואה איז נאָר בזכות פֿונעם דור; ווען דער דור האָט נישט קיין זכותים - איז נישטאָ קיין זכות צו נבואה.
און דאָס איז דער טײַטש פֿון "אֲשֶׁר בָּנִיתִי אֲנִי הֹרֵס": ווען עס איז פֿאַראַן אַ בנין, איז פֿאַראַן אַן ענין אויפֿצובויען אויך די נביאים; אָבער ווען איך ברעך אונטער און רײַס אויס און שיק זיי אין גלות - וואָס איז דער ענין פֿון די נביאים יעצט? די גאַנצע מעלה פֿונעם נביא איז דאָך נאָר צוליב עם ישראל. און אַזוי געפֿינען מיר בײַ משה רבנו: ווען די ייִדן האָבן געזינדיקט ביים עגל, האָט ה' צו אים געזאָגט "לֶךְ רֵד כִּי שִׁחֵת עַמְּךָ", און חז"ל האָבן געדאַרשנט - גיי אַראָפּ פֿון דײַן גדולה, וואָס די גאַנצע גדולה וואָס איך האָב דיר געגעבן איז בלויז געווען פֿאַר זייערטוועגן. די גאַנצע נבואה וואָס די נביאים זאָגן פֿאָראויס איז בזכות פֿון ישראל. ביז איצט זענען נאָך געווען זכותים פֿאַר עם ישראל, אָבער איצט, אינעם פֿולשטענדיקן גלות, זענען די זכותים בטל געוואָרן.
און בעצם קומט ער אים זאָגן: זאָלסט וויסן אַז די נבואה קומט נישט כּדי צו משלים זײַן די נפֿש פֿונעם נביא און אים מאַכן מער דערהויבן, נאָר זי איז איבערגעגעבן געוואָרן פֿאַרן כּלל. און דער אמת איז אַז דער רמב"ם זאָגט נישט אינגאַנצן אַזוי - ער צעטיילט עטלעכע סאָרטן נבואות. וויפֿל נביאים זענען געווען בײַ עם ישראל? אַ מיליאָן און צוויי הונדערט טויזנט נביאים. און דאָך איז בלויז פֿון אַכט און פֿערציק נביאים און זיבן נביאות פֿאַרשריבן געוואָרן זייער נבואה לדורות, ווײַל זיי זענען געווען נוגע לדורות; און עס זענען פֿאַראַן פֿיל נביאים וואָס האָבן מקבל געווען נבואה צו דער השלמת נפֿש זייערער, ווי די ווערטער פֿונעם רמב"ם. אָבער דאָ מיינט דער אויבערשטער צו זאָגן פֿאַר ברוכ'ן: דו ווילסט נבואה - זאָלסטו וויסן אַז די זאַך איז נישט תּלוי אין דיר נאָר אינעם פֿאָלק, און וויבאַלד דאָס פֿאָלק איז נישט ראוי, ממילא ביסטו נישט זוכה. און ווי דער מדרש זאָגט: אויב ס'איז נישטאָ קיין כּרם - צו וואָס טויג אַ גדר? אויב ס'איז נישטאָ קיין צאן - צו וואָס טויג אַ רועה? ממילא איז בײַ דיר יעצט די נבואה איבעריק.
און ענלעך צו דעם געפֿינען מיר אין דער גמרא, אַז ס'איז אַרויסגעגאַנגען אַ בת קול אין בית המדרש און האָט געזאָגט: עס איז פֿאַראַן דאָ אַ מענטש וואָס ס'איז ראוי די שכינה זאָל רוען אויף אים, נאָר זײַן דור איז נישט ראוי דערצו. און דאָס איז געזאָגט געוואָרן אויף הלל הזקן, און אַזוי אויך אויף שמואל הקטן - ראוי איז ער צו נבואה, נאָר דער דור איז נישט ראוי. און דאָס איז פּינקטלעך וואָס מען זאָגט דאָ צו ברוך בן נריה.
פּסוק ה: "וְאַתָּה תְּבַקֶּשׁ־לְךָ גְדֹלוֹת"
וְאַתָּה תְּבַקֶּשׁ־לְךָ גְדֹלוֹת אַל־תְּבַקֵּשׁ כִּי הִנְנִי מֵבִיא רָעָה עַל־כָּל־בָּשָׂר נְאֻם־יְהוָה וְנָתַתִּי לְךָ אֶת־נַפְשְׁךָ לְשָׁלָל עַל כָּל־הַמְּקֹמוֹת אֲשֶׁר תֵּלֶךְ־שָׁם׃ - און דו זוכסט דיר גרויסע זאַכן? זוך נישט! וואָס אָט ברענג איך אַ שלעכטס אויף יעדן מענטש, זאָגט ה', און איך וועל דיר געבן דײַן נפֿש פֿאַר אַ רויב אין אַלע ערטער וואו דו וועסט אַהינגיין.
"גדולות" - די כוונה איז אויף נבואה, ווי דער לשון פֿונעם פּסוק "סַפְּרָה נָּא לִי אֵת כָּל הַגְּדֹלוֹת אֲשֶׁר עָשָׂה אֱלִישָׁע", וואָס די כוונה איז אויף וואָס ער האָט געטאָן בכּוח פֿון דער נבואה. זאָגט אים ה': זוך נישט, ווײַל אָט ברענג איך אַ רעה אויף יעדן באַשעפֿעניש. און אויב דו וועסט פֿרעגן: פֿונדעסטוועגן, וואָס וועט זײַן מיט מיר? - "וְנָתַתִּי לְךָ אֶת נַפְשְׁךָ לְשָׁלָל עַל כָּל הַמְּקֹמוֹת אֲשֶׁר תֵּלֶךְ שָׁם". זאָג אַ דאַנק וואָס דײַן נפֿש וועט דיר געגעבן ווערן פֿאַר אַ רויב, און דאָס אַליין איז שוין גענוג; און דו זוכסט נאָך גרויסע זאַכן און ווילסט נבואה? נישט דו ביסט נישט ראוי, נאָר דער דור איז נישט ראוי, און דערפֿאַר וועסטו איצט נישט זוכה זײַן צו נבואה.
פֿאַרוואָס מיר שפּרינגען איבער צום לעצטן קאַפּיטל
פון קאפיטל מ"ו און ווייטער קומען נבואות אויף די פעלקער, און מיר האבן זיך געמאכט א מנהג צו לערנען דא בעיקר די סיפורישע ענינים: די השתלשלות המאורעות וואס זענען אריבער אויף ירמיהו, ווי מען האט אים אריינגעווארפן אין חצר המטרה, וואס ער האט גערעדט מיט די מלכים, און וועלכע נבואות ער האט זיי איבערגעגעבן. די נבואות אויף די פעלקער זענען געשריבן מיט שווערע לשונות און מיט אויסדרוקן וואס זענען אונז נישט באקאנט אין לשון הקודש וואס מען רעדט, און מיר האבן נישט געזען קיין נוץ אריינצוגיין אין דעם. ווער עס וויל מאכן א בגרות אין תנ"ך - זאל דאס לערנען; מיר וועלן ענדערש ווייטער גיין, ווייל מיר האבן נאך נביאים פאר זיך און אויך ספר דניאל וואס מיר וועלן וועלן לערנען. דעריבער גייען מיר אריבער צום לעצטן קאפיטל פון ספר, פרק נ"ב, וואס באהאנדלט דעם חורבן און איז מקביל צו וואס מיר האבן געלערנט ביים סוף פון ספר מלכים. און כאטש מיר האבן עס שוין געלערנט, וועלן מיר עס איבערחזרן - ערשטנס, ווייל זאכן וואס זענען דארט געזאגט געווארן בקיצור קומען דא באריכות; און צווייטנס, ווייל מיר שטייען נאנט צו שבעה עשר בתמוז, און די זאכן פאסן צו דער יעצטיגער צייט.
צדקיהו: "בן עשרים ואחת שנה במולכו"
"בן עשרים ואחת שנה צדקיהו במלכו ואחת עשרה שנה מלך בירושלם ושם אמו חמוטל בת ירמיהו מלבנה" - נישט פון ענתות נאר פון לבנה, און דאס איז נישט ירמיהו הנביא. און פארוואס דערמאנט דער פסוק אז ער איז געווען איין און צוואנציג יאר אלט? כדי צו מלמד זכות זיין אויף אים, ווייל די גמרא זאגט דאך אז צדקיהו איז געווען א צדיק און זיין דור איז געווען רשעים, און דער חידוש איז וויאזוי ער האט נישט מחזיר בתשובה געווען זיין דור. דעריבער פאנגט דער פסוק אן און זאגט דיר: צדקיהו איז געווען יונג ווען ער איז געווארן קעניג, און ער האט נישט געהאט צופיל כח. א יונגערמאן פון איין און צוואנציג יאר וואס פאנגט אן צו קעניגן, און קעגן אים שטייען מענטשן פון זעכציג יאר וואס פירן שוין דאס פאלק ביים נאז צו עבודה זרה און צו די אלע נארישקייטן - איז דאך זייער שווער אנהייבן עפעס צו ענדערן.
און פארוואס דערמאנט דער פסוק דעם נאמען פון דער מוטער? ווייל דער עיקר חינוך וואס דער זון באקומט אינדערהיים איז פון דער מאמען. די מאמע געפינט זיך מיט אים, און דער פאטער - ער איז דאך דער מלך, ער איז פארנומען מיט די צרכי ציבור און ער האט נישט קיין צייט זיך אפצוגעבן מיט אים. (און פון איין ענין צום צווייטן: ביי די תימנים מאכט מען א "מי שברך" פאר א מאנספארשוין מיטן נאמען פונעם פאטער און פאר א פרוי מיטן נאמען פון דער מוטער, און אזוי איז אויך ראוי צו זאגן פאר ספרדים, און אזוי אויך ביי השכבות.) און דאס איז וואס שלמה המלך זאגט "בן חכם ישמח אב ובן כסיל תוגת אמו": ווען דער זון איז א חכם, נעמט אים דער טאטע מיט זיך איבעראל, און מען זאגט אים וואס פאר א קלוגן און געלונגענעם זון דו פארמאגסט - און אלע שבחים קומען צום טאטן; די מאמע ווייסט אפילו נישט דערפון נאר אויב דער טאטע קומט און דערציילט. אבער ווען דער זון איז א כסיל, וואו שטופט אים דער טאטע אוועק? צו דער מאמען: נעם אים, איך דארף אים נישט, ער זאל נישט קומען מיט מיר און מיר מאכן בזיונות, זאל ער בלייבן ביי דיר - און ווער ליידט פון אים? די מאמע. "בן כסיל תוגת אמו" - די טרויער און דער צער זענען פון דער מאמען. און ביי וועמען געפינען מיר אז זיין מוטער האט אים מוסר געווען און דערמיט אים מתקן געווען? ביי שלמה המלך, וואס זיין מוטער האט אים געשלאגן מיט איר שוך, ווי עס שטייט "אשר יסרתו אמו".
"ויעש הרע בעיני ה'" - און וויאזוי שטימט דאס
"ויעש הרע בעיני ה' ככל אשר עשה יהויקים". מען דארף וויסן אז דא רעדט זיך נישט פון שלעכטס וואס ער אליין האט געטאן, נאר אין צוויי זאכן: איינס - וואס ער האט נישט מוחה געווען אינעם פאלק; און דאס צווייטע - וואס ער האט נישט אויסגעהערט דעם קול פונעם נביא, וואס ווען דער נביא האט אים געזאגט רעבעלאווע נישט קעגן נבוכדנצר ווייל ער איז געווארן געקרוינט פון השי"ת, האט ער אים נישט געפאלגט. און דאס וואס עס שטייט "כי על אף ה' היתה בירושלם וביהודה עד השליכו אותם מעל פניו וימרד צדקיהו במלך בבל" - מיינט עס אז צוליב דעם וואס דער אויבערשטער האט געצערנט אויף זיי, האט ער כביכול גורם געווען אז זיי זאלן מרד זיין אין נבוכדנצר כדי זיי זאלן באשטראפט ווערן, און ער האט זיי געברענגט דערצו.
עשרה בטבת: דער אנהויב פונעם באלאגערונג
"ויהי בשנה התשיעית למלכו בחדש העשירי בעשור לחדש בא נבוכדראצר מלך בבל הוא וכל חילו על ירושלם ויחנו עליה ויבנו עליה דיק סביב". דער צענטער חודש איז טבת, און אינעם צענטן טאג פונעם חודש - דאס איז עשרה בטבת. דאס איז דאך א מפורש'ער פסוק אז אין עשרה בטבת האט זיך אנגעהויבן די באלאגערונג. "ותבא העיר במצור עד עשתי עשרה שנה למלך צדקיהו" - פונעם ניינטן יאר ביזן עלפטן יאר, דריי און א האלב יאר פון א באלאגערונג.
און חז"ל זאגן א געוואלדיגע זאך: דריי און א האלב יאר פלעגט נבוזראדן ארומרינגלען ירושלים יעדן טאג און ער האט עס נישט געקענט אייננעמען, און וויבאלד ער האט נישט געקענט, האט ער געוואלט צוריקגיין. האט דער אויבערשטער אריינגעלייגט אין זיין הארץ און ער האט אנגעהויבן מעסטן די מויער. און דער מדרש דערציילט א וואונדערליכע זאך: די יעניגע סאלדאטן וואס זענען געשטאנען ארום דער מויער פלעגן אריינקלאפן א נאגל אין דער מויער און ארויפהענגען דערויף זייערע מאנטלען. איין טאג זאגט איינער פון זיי: קוקט וואס פאר א מאדנע זאך - צוויי וואכן צוריק האב איך דא אנגעהאנגען און דער מאנטל איז געווען געהאנגען אין דער לופטן, און יעצט גרייכט דער מאנטל שוין די ערד, און דער נאגל האט זיך נישט גערירט! נאר וואס דען, די מויער זינקט איין. און זי פלעגט איינזינקען יעדן טאג צוויי און א האלב טפחים, ביז זי איז אינגאנצן איינגעזונקען געווארן, און אזוי ווי זי איז אינגאנצן איינגעזונקען געווארן זענען די שונאים אריין קיין ירושלים. און אויף יענער שעה ווערט געזאגט "לא האמינו מלכי ארץ וכל יושבי תבל כי יבא צר ואויב בשערי ירושלם".
און נאך ליגט אין דעם א רמז: פונקט ווי די מויער איז געגאנגען און איינגעזונקען, אזוי אויך כלל ישראל פון א מאראלישן שטאנדפונקט איז געגאנגען און איינגעזונקען און געפאלן נידעריגער און נידעריגער. און אזוי געפינען מיר אויך ביים חורבן בית שני, אז ווען זיי זענען אנגעקומען צום בית המקדש האבן זיך די טירן געעפנט פון זיך אליין - מרמז צו זיין אויף דער מאראלישער ירידה, אז כביכול מיר אליין האבן געעפנט די טירן זיי זאלן קומען און אריינגיין און חרוב מאכן דעם בית המקדש.
דאס דורכברעכן די שטאט און די אנטלויפונג פון צדקיהו
"בחדש הרביעי בתשעה לחדש ויחזק הרעב בעיר ולא היה לחם לעם הארץ". דער פערטער חודש איז תמוז - ניסן, אייר, סיון, תמוז. און דא שטייט אז די שטאט איז דורכגעבראכן געווארן אינעם ניינטן טאג פונעם חודש, בעת חז"ל זאגן אז זי איז דורכגעבראכן געווארן אין שבעה עשר בתמוז, און אויף דעם האט מען קובע געווען דעם תענית. און דער ירושלמי פארענטפערט דאס: קלקול חשבונות היה שם - פון גרויס צרות און צומישעניש האט מען נישט ריכטיג געהאלטן דעם חשבון. און בעצם זענען ביידע תאריכים ריכטיג, און יעדער תאריך איז באדייטנד פון אן אנדערן שטאנדפונקט; מיר האבן שוין גערעדט דערפון באריכות אויפן ארט, און ווער עס וויל קען זען אינעם "מעם לועז" וואס איז מאריך אין דעם.
עס קומט אויס דער סדר פון די געשעענישן: אין עשרה בטבת פונעם ניינטן יאר האט זיך אנגעהויבן דער מצור; נאך דריי און א האלב יאר, אין י"ז בתמוז, האבן זיי באוויזן צו שפאלטן די שטאט; און אין תשעה באב פון יענעם יאר איז נשרף געווארן דער בית המקדש.
"ותבקע העיר וכל אנשי המלחמה יברחו ויצאו מהעיר לילה דרך שער בין החמתים אשר על גן המלך וכשדים על העיר סביב וילכו דרך הערבה". און ווי אזוי זענען זיי ארויסגעגאנגען? דורך א מחילה - א מערה וואס צדקיהו האט געהאט פון אינעווייניג אין פאלאץ; נישט די פאלעסטינער האבן אויסגעטראפן די מנהרות, ער האט געהאט אן אנטלויף-וועג. "וירדפו חיל כשדים אחרי המלך וישיגו את צדקיהו בערבת ירחו וכל חילו נפצו מעליו" - ער איז געבליבן אליין, און ווי עס שטייט "כל רדפיה השיגוה בין המצרים". און ווי אזוי האבן זיי באוויזן אים צו כאפן? זאגן חז"ל אז הקב"ה האט אנגעגרייט א הערש, און די מענטשן פון נבוזראדן זענען נאכגעלאפן דעם הערש, און פלוצלונג האט זיך פאר זייערע אויגן באוויזן צדקיהו מיט זיין גאנצן חיל. זיין חיל איז אנטלאפן, און די בבלים האבן אלעס איבערגעלאזט און זענען נאכגעלאפן נאך אים, ווייל ער איז געווען דער הויפט און וויכטיגסטער פאנג - וויבאלד ער איז געווען דער וואס האט מורד געווען אינעם מלך.
דער משפט פון צדקיהו אין רבלתה
"ויתפשו את המלך ויעלו אתו אל מלך בבל רבלתה בארץ חמת וידבר אתו משפטים". רבלתה איז אנטיוכיא, אינעם געגנט פון לבנון, אין די הרי הלבנון, און דארט איז געזעסן נבוכדנצר. נבוכדנצר איז גארנישט אריינגעקומען קיין ארץ ישראל, ווייל ער האט מורא געהאט, און ער האט אהערגעשיקט נבוזראדן רב טבחים - און דערפאר טרעפן מיר אין די פסוקים נבוזראדן און נישט נבוכדנצר. און "וידבר אתו משפטים" באדייט אז ער האט גערעדט צו אים שווערע, הארבע ווערטער: ווי אזוי האט ער זיך געוואגט צו קעניגן און מורד זיין אין אים.
און די שטראף וואס ער האט אים געגעבן איז געווען שרעקליך און שוידערליך: "וישחט מלך בבל את בני צדקיהו לעיניו" - פאר זיינע אויגן ממש, "וגם את כל שרי יהודה שחט ברבלתה". און ער האט זיך נישט באגנוגנט מיט דעם, נאר "ואת עיני צדקיהו עור ויאסרהו בנחשתים ויביאהו מלך בבל בבלה ויתנהו בית הפקדות עד יום מותו". "בית הפקודות" - א פלאץ וואו מ'האט פארהאלטן מענטשן, דאס הייסט א תפיסה (בית כלא). און "עד יום מותו" - ביז צום טאג פון נבוכדנצר'ס טויט, ווייל מיר וועלן זען ווייטער אז אויל מרודך זיין זון האט אים ארויסגענומען פון תפיסה, אים געזעצט אויף א בכבוד'יגן פלאץ, גוטס געטאן מיט אים און געזארגט פאר זיין עסן.
תשעה באב: שריפת הבית
"ובחדש החמישי בעשור לחדש היא שנת תשע עשרה שנה למלך נבוכדראצר מלך בבל בא נבוזראדן רב טבחים עמד לפני מלך בבל בירושלם". דער פינפטער חודש איז מנחם אב, און דעמאלט קומט נבוזראדן און שטעלט זיך אין ירושלים. "וישרף את בית ה' ואת בית המלך ואת כל בתי ירושלם ואת כל בית הגדול שרף באש" - דאס איז דער מקור צו וואס עס איז געשען אין תשעה באב.
און אויב שטייט "בעשור לחודש" (אום צענטן טאג אינעם חודש), ווי אזוי זאגן מיר אז עס איז געווען אין ניינטן? זאגן חז"ל: דער אנהויב פון דער שריפה איז געווען אין ניינטן (תשעה באב), און דער עיקר שריפת בית אלוקינו איז געווען אינעם צענטן. נאר אזוי ווי אתחלתא דפורענותא (דער אנהויב פון דער צרה) איז די שווערסטע זאך, דערפאר גייט מען נאכן אנהויב און מ'באשטימט דעם תענית אינעם ניינטן. און מיט דעם אלעם פירן מיר זיך אין צענטן נישט צו עסן קיין פלייש ביז חצות היום - ווייל דער עיקר פון שריפת בית אלוקינו איז דאך געווען אינעם צענטן.
"ואת כל בית הגדול שרף באש" - און עס איז דאך שוין געזאגט געווארן אז ער האט פארברענט בית ה', וואס איז דאס "בית הגדול"? זאגן חז"ל: די צענטערן פון תורה און תפילה, די בתי מדרשות און בתי כנסיות, יעדער פלאץ וואס מען האדעוועט דארט תורה און תפילה - דאס אלעס האט ער פארברענט מיט פייער. "ואת כל חמות ירושלם סביב נתצו כל חיל כשדים אשר את רב טבחים" - כדי ס'זאל זיי נישט בלייבן קיין שום האפענונג, זענען זיי געגאנגען און צעקלאפט אלע מויערן וואס זענען נאך געבליבן העכער דער ערד, זיי זאלן נישט טראכטן אפשר וועלן מיר זיך קענען שטארקן אין דער צוקונפט.
ווער איז פארוגלט געווארן און ווער איז געבליבן
"ומדלות העם ואת יתר העם הנשארים בעיר ואת הנפלים אשר נפלו אל מלך בבל ואת יתר האמון הגלה נבוזראדן רב טבחים" - "הנופלים" זענען די וואס זענען געגאנגען זיך אונטערגעבן צום מלך בבל און זאגן אז זיי שליסן שלום מיט אים, און אפילו זיי האט ער אויך מגלה געווען; און "יתר האמון" איז דער איבריגער עולם (דאס איבריגע פאלק). "ומדלות הארץ השאיר נבוזראדן רב טבחים לכרמים וליגבים" - נאר די ארעמסטע פונעם לאנד, וואס עס איז נישט געווען קיין שום חשש אז זיי וועלן מורד זיין אין אים, האט ער איבערגעלאזט צו באארבעטן די וויינגערטנער און די פעלדער כדי דאס לאנד זאל נישט ווערן קיין שממה; און די אלע איבריגע האט ער מגלה געווען.
די כלי הבית וואס זענען גענומען געווארן קיין בבל
"ואת עמודי הנחשת אשר לבית ה' ואת המכנות ואת ים הנחשת אשר בבית ה' שברו כשדים וישאו את כל נחשתם בבלה". די צוויי קופערנע זיילן זענען יכין און בועז; די מכונות זענען די כיורות ווי מיר האבן געלערנט; און דאס ים הנחושת - א ריזיגע קופערנע וואנע וואו מען פלעגט וואשן די הענט און פיס. און וויבאלד עס איז געווען אזוי ריזיג און מען האט עס נישט געקענט טראגן אזוי ווי עס איז, האבן זיי עס צובראכן און גענומען די שטיקער, ווייל קופער איז געווען א טייערער מאטריאל, און זיי האבן עס געבראכט קיין בבל. און אויף די דאזיגע זיילן האט ירמיהו מקונן געווען: "ידו פרש צר על כל מחמדיה כי ראתה גוים באו מקדשה".
"ואת הסרות ואת היעים ואת המזמרות ואת המזרקות ואת הכפות ואת כל כלי הנחשת אשר ישרתו בהם לקחו. ואת הספים ואת המחתות ואת המזרקות ואת הסירות ואת המנרות ואת הכפות ואת המנקיות אשר זהב זהב ואשר כסף כסף לקח רב טבחים". "ספים" - טייל זאגן כלי זמר, און טייל זאגן כלים וואס מען האט אין זיי מקבל געווען דעם דם, און טייל זאגן א לשון פון א קריגל; "מחתות" - וואס מען שארט און הייבט מיט זיי אויף גלויווערדיגע קוילן פון אויפן מזבח; "מנורות" - ווייל שלמה המלך האט דאך געמאכט נאך פינף מנורות, און אלע זענען צוגענומען געווארן; "מנקיות" - ווי שטעקענעס פון גאלד אויף וועלכע מען פלעגט לייגן די לחם הפנים כדי עס זאל זיך לופטערן און נישט פארשימלען, ווייל עס איז דאך געווען הייס די גאנצע צייט. אלעס האט מען צוגענומען, סיי פון גאלד און סיי פון זילבער - "אשר זהב זהב ואשר כסף כסף" - און מען האט גארנישט איבערגעלאזט.
"העמודים שנים הים אחד והבקר שנים עשר נחשת אשר תחת המכנות אשר עשה המלך שלמה לבית ה' לא היה משקל לנחשתם". "הבקר" - צוועלף אקסן פון קופער אויף וועלכע דאס ים איז געשטאנען. און ס'איז נישט געווען קיין וואג צו זייער קופער, ווייל מען האט גארנישט געקענט אפוועגן די ריזיגע מאס. "והעמודים שמנה עשרה אמה קומת העמד האחד וחוט שתים עשרה אמה יסבנו ועביו ארבע אצבעות נבוב. וכתרת עליו נחשת וקומת הכתרת האחת חמש אמות ושבכה ורמונים על הכותרת סביב הכל נחשת וכאלה לעמוד השני ורמונים. ויהיו הרמונים תשעים וששה רוחה כל הרמונים מאה על השבכה סביב" - "תשעים ושישה רוחה", צו יעדער זייט, און בסך הכל הונדערט אויפן נעץ ארום. דאס הייסט דער פסוק דערציילט ווי שיין און ווי פראכטפול דאס איז געווען - און דאס אלעס האבן זיי צוגענומען, צענומען אויף שטיקער און אוועקגעפירט.
די הריגה פון די גדולי הכהנים און פונעם פאלק
"ויקח רב טבחים את שריה כהן הראש ואת צפניה כהן המשנה ואת שלשת שמרי הסף" - דעם כהן גדול, און דעם סגן הכהנים וואס איז געווען באשטימט אונטער אים פאר א פאל אויב עס זאל חלילה פאסירן א קרי צום כהן גדול און ער וועט נישט קענען דינען, ווי מיר זאגן אין די תפילות פון יום כיפור, און אלעמען האט ער גענומען. "ומן העיר לקח סריס אחד אשר היה פקיד על אנשי המלחמה ושבעה אנשים מראי פני המלך אשר נמצאו בעיר" - חשוב'ע לייט, פון די וואס זעען דעם קעניגס פנים; "ואת ספר שר הצבא המצבא את עם הארץ" - דער שרייבער וואס פלעגט פארשרייבן אלע ענינים פונעם שר הצבא; "וששים איש מעם הארץ הנמצאים בתוך העיר". "ויקח אותם נבוזראדן רב טבחים וילך אותם אל מלך בבל רבלתה. ויכה אותם מלך בבל וימיתם ברבלה בארץ חמת ויגל יהודה מעל אדמתו".
דא שטייט געשריבן "ויגל יהודה" אויף לשון זכר, און אין מגילת איכה זאגט ירמיהו "גלתה יהודה מעני" אויף לשון נקבה. און פארוואס? זאגן חז"ל: וויבאלד זיי זענען פארוגלט געווארן, איז זייער כח געווארן אפגעשוואכט ווי א נקבה, און דערפאר ווערט דארט די גלות דערמאנט אויף לשון נקבה.
אפלטון און ירמיהו איבערן חורבן
עס ווערט דערציילט אז אפלטון, דער גריכישער פילאסאף, איז געקומען קיין ירושלים מיט נבוכדנצר נאכן חורבן. ער גייט אריין צום חרוב'ן מקום המקדש, ער זעט די שריפות און די פארקוילטע הילצער, און ער זעט ירמיהו הנביא וויינען און קלאגן מיט א ביטער געוויין איבערן חורבן. האט ער אים געפרעגט צוויי קשיות. איינס: דו ביסט דאך דער גרעסטער חכם ביי כלל ישראל - פארוואס וויינסטו אויף העלצער און שטיינער? עס איז אוועק א הויז - בוי אויף א נייע הויז, סך הכל א הויז. און צווייטנס: דער בית המקדש איז דאך שוין חרוב, צי פאסט פאר א מענטש צו וויינען אויף דער פארגאנגענהייט? וואס איז געווען איז געווען, ס'איז שוין פאראיבער.
האט ירמיהו אים געענטפערט: מסתמא האסטו אסאך ספיקות וואס זענען דיר נאך נישט פארענטפערט געווארן. זאגט ער אים: זיכער איז אזוי, און איך האלט אז קיינער אויף דער וועלט קען נישט פארענטפערן מיינע ספיקות - און זעט ווי א גרויסער בעל ענוה ער איז געווען... האט ירמיהו צו אים געזאגט: זאג מיר אויס די ספיקות. ער האט אים אלעס פארגעלייגט, און ירמיהו האט אים זיי פארענטפערט כלאחר יד, גלייך אויפן פלאץ. איז אפלטון געווארן שאקירט און ערשטוינט: צי איז דאס א ילוד אשה, אדער א מלאך? וואס פאר א געטליכע, ריזיגע חכמה! האט ירמיהו צו אים געזאגט: מיין גאנצע חכמה - פון די דאזיגע שטיינער האב איך זי געזויגן, פון דעם בית המקדש, פון דער שכינה וואס האט דא גערוהט. יעצט פארשטייסטו שוין אז איך וויין נישט אויף העלצער און שטיינער, נאר אויפן גוואלדיגן רוחניות'דיגן פארלוסט און פעלער וואס מיר האבן באקומען צוליב דעם חורבן הבית. דאס איז נישט קיין געוויין אויף א גשמיות'דיגן חסרון, נאר אויפן רוחניות'דיגן חסרון וואס פעלט אונז. און דאס דארף מען געדענקען תשעה באב: דער צער איז אויפן רוחניות'דיגן חסרון, און אויף דעם וואס זייט דעם חורבן איז געווארן א מחיצה של ברזל צווישן אונז און אונזער פאטער אין הימל - אויף דעם איז דער גרויסער צער.
די צאל פון די גולים
"זה העם אשר הגלה נבוכדראצר בשנת שבע יהודים שלשת אלפים ועשרים ושלשה. בשנת שמונה עשרה לנבוכדראצר מירושלם נפש שמנה מאות שלשים ושנים. בשנת שלש ועשרים לנבוכדראצר הגלה נבוזראדן רב טבחים יהודים נפש שבע מאות ארבעים וחמשה כל נפש ארבעת אלפים ושש מאות" - זעט מען אז ער איז געקומען א דריט מאל. און דא הייבט דער פסוק אן צו פארציילן פון גלות יכניה ביז דער לעצטער גלות, וויפיל מענטשן זענען פארטריבן געווארן אין יעדן דור און דור.
אויל מרודך דערהייבט יהויכין'ען
"ויהי בשלשים ושבע שנה לגלות יהויכן מלך יהודה בשנים עשר חדש בעשרים וחמשה לחדש נשא אויל מרודך מלך בבל בשנת מלכתו את ראש יהויכן מלך יהודה ויצא אותו מבית הכליא". אין זיבן און דרייסיגסטן יאר פון גלות יהויכין הייבט אן צו קעניגן אויל מרודך, דער זון פון נבוכדנצר. און וואס טוט ער צום ערשט? ער באפעלט ארויסצונעמען די ביינער פון זיין פאטער פון זיין קבר און זיי שלעפן - כדי פעסטצושטעלן אז ער איז טאקע געשטארבן און נישט קיין שפאס. און פארוואס? ווייל דאס פריערדיגע מאל, ווען עס איז נגזר געווארן אויף נבוכדנצר אז ער זאל זיין ווי א פויגל פונעם הימל און ווי א חיה פון דער ערד און ער איז פארטריבן געווארן אין וואלד, איז אויל מרודך אויפגעשטאנען צו קעניגן - און זיין פאטער איז צוריקגעקומען און אים אריינגעלייגט אין תפיסה: וואס ביסטו אויפגעשטאנען צו קעניגן, איך בין דא דער בעל הבית. דעריבער האט ער ביים צווייטן מאל מורא געהאט, און געזאגט: איך וויל אים ארויסנעמען פון גרוב און זען אז ער איז גענצליך טויט און וועט מער נישט אויפשטיין.
"וידבר אתו טבות" - ער האט אים באגנאדיגט, אים ארויסגענומען פון תפיסה און אויך גערעדט מיט אים גוטע ווערטער; און טייל זאגן אז ער האט גערעדט מיט אים דברי חכמה און געזען אז זיין חכמה איז גרויס. "ויתן את כסאו ממעל לכסא מלכים אשר אתו בבבל" - אזוי ווי א משנה למלך, העכער פון אלע בענקלעך פון די מלכים. "ושנא את בגדי כלאו ואכל לחם לפניו תמיד כל ימי חייו" - "ושינה את בגדי כלאו", טייל זאגן אז ער האט אים געגעבן אנדערע בגדים, און דאס איז דער פשוטו של מקרא; און טייל זאגן אז ער האט איבערגעלאזט אויף אים די געשטרייפטע בגדים פון די ארעסטאנטן און אויף זיי ארויפגעלייגט די בגדי מלכות - כדי צו געדענקען שטענדיג דעם חורבן פון ירושלים.
"ואכל לחם לפניו תמיד" - זאגן חז"ל: פאר אים, אבער נישט מיט אים, כדי ער זאל זיך נישט מטמא זיין מיט פת בג המלך צו עסן פארבאטענע ברויט, נאר מען פלעגט קאכן אין יכניה'ס הויז און ברענגען צום קעניגס פאלאץ. "וארחתו ארחת תמיד נתנה לו מאת מלך בבל דבר יום ביומו עד יום מותו כל ימי חייו" - און ער האט זיך נישט באגנוגנט מיט איין מאלצייט א טאג, נאר אינדערפרי און פארנאכט פלעגט ער אים ברענגען א תמידיגע מאלצייט. און פון אים, פון יהויכין, האבן זיך געצויגן די ראשי הגולה און די נשיאות, די גאונים פון סורא און פומבדיתא - אלע זענען געווען פון זיין שורש.
א מעשה מיט רבי אברהם הלוי
עס איז געווען א מעשה מיט רבי אברהם הלוי וואס האט געזען אין זיין חלום ירמיה הנביא, און אין זיין האנט א קריגל וואסער, און ער בעט פון אים אז ער זאל גיסן וואסער אויף זיינע הענט. רבי אברהם האט מורא געהאט, און דערווייל איז די געשטאלט פון ירמיה פארשוואונדן געווארן פון זיין חלום. איז ער געקומען און דערציילט די זאך פארן הייליגן אריז"ל און געפרעגט וואס איז דער באדייט פונעם חלום. האט דער אריז"ל אים געזאגט: א שאד אויף דער טייערער געלעגנהייט! ירמיה איז דאך א כהן, און דעריבער האט ער געבעטן פון דיר צו וואשן זיינע הענט, ווייל דו ביסט דאך א לוי, און דער לוי איז דער וואס גיסט וואסער אויף די הענט פונעם כהן. און ווען דו וואלסט דאס געטאן - וואלט די גאולה גלייך געקומען. הערט איר וואס מיינט א פארפעלונג.
השלמה: מדרש פסיקתא רבתי איבער דעם חורבן
דא ענדיגט זיך ספר ירמיה, און דא איז א מדרש וואס דינט אלס השלמה צו דעם וואס מיר האבן געלערנט, פון פסיקתא רבתי פיסקא כ"ו, אויפן פסוק "ויחזק הרעב בעיר": עס פלעגן זיך די טעכטער פון ציון צונויפקומען אין די מארקן און זען איינע די אנדערע. זאגט די איינע צו איר חבר'טע: פארוואס ביסטו ארויסגעגאנגען אין מארק, האסט דאך קיינמאל אין דיין לעבן נישט ארויסגעטראטן אין מארק? דו האסט דאך שליחים און קנעכט, וואס עפעס ביסטו ארויסגעגאנגען? זאגט זי איר: וואס האב איך פאר דיר צו באהאלטן - שווער איז די פלאג פונעם הונגער און איך קען עס נישט אויסהאלטן. און זיי נעמען זיך אן איינע אין די אנדערע און זוכן איבער דער גאנצער שטאט און געפינען נישט, און זיי פלעגן ארומנעמען די זיילן און שטארבן אויף זיי אין יעדן ווינקל. און זייערע קינדער, די זויג-קינדער, פלעגן קריכן אויף זייערע הענט און אויף זייערע פיס, יעדער איינער דערקענט זיין מוטער, און ער פלעגט ארויפקריכן און נעמען איר ברוסט און אריינלייגן אין מויל, אפשר וועט ער ארויסציען מילך, אבער ער ציט נישט, און זיין נשמה גייט אויס, און ער שטארבט צו דער שויס פון זיין מוטער - מקיים צו זיין וואס עס שטייט "בהשתפך נפשם אל חיק אמותם".
אין יענער שעה האט דער אויבערשטער געזאגט צו ירמיהו: שטיי אויף, גיי קיין ענתות און נעם דאס פעלד פון חנמאל דיין פעטער. האט ירמיהו געטראכט ביי זיך אין הארצן: אפשר גיט דער מקום אז מען זאל האנדלען דערין - אז ער הייסט מיר קויפן א פעלד? אפשר דערבארעמט זיך דער אויבערשטער אויף אונז, און זאגט מיר: גיי טו קנינים אין לאנד, ווייל תיכף ומיד קומט די גאולה. ווי נאר ירמיהו איז ארויסגעגאנגען פון ירושלים, איז דער מלאך אראפגעקומען פון הימל און געשטעלט זיינע פיס אויף דער מויער פון ירושלים און זי צעבראכן, און האט אויסגערופן און געזאגט: זאלן די שונאים קומען און אריינגיין אין שטוב וואס איר האר איז נישט אין איר, און זאלן זי אויסרויבן און חרוב מאכן; און זאלן זיי אריינגיין אין וויינגארטן און אפשניידן אירע וויינשטאקן, ווייל דער וועכטער האט איר איבערגעלאזט און איז אוועקגעגאנגען. און פארוואס האט דער מלאך זיי פאררופן? כדי איר זאלט זיך נישט בארימען און זאגן אז איר האט איר איינגענומען - א שטאט וואס איז שוין איינגענומען האט איר איינגענומען, א טויטן פאלק האט איר געהרגעט.
זענען די שונאים געקומען און אוועקגעשטעלט זייער בימה אויפן הר הבית, און זענען ארויפגעגאנגען צו דער מיטלסטער בימה, דאס פלאץ וואו שלמה המלך פלעגט זיצן און נעמען עצה פון די זקנים, א הייליג פלאץ פון וואו דער בית המקדש איז געבויט געווארן - און דארט זענען די שונאים געזעסן און גענומען עצה וויאזוי צו פארברענען דעם בית המקדש און פון וואו עס לוינט זיך אנצוהייבן. ביז זיי האבן זיך באראטן צווישן זיך, האבן זיי אויפגעהויבן זייערע אויגן און אט קומען אראפ פיר מלאכים און אין זייערע הענט פיר פאקלען פון פייער, און האבן געלייגט אין די פיר עקן פונעם היכל און אים פארברענט - זיי צו ווייזן אז נישט זיי האבן דאס געטאן, נאר די עבירות פון די יידן, און זיי זאלן זיך נישט גרויסן.
ווען דער כהן גדול האט געזען אז דער בית המקדש איז פארברענט געווארן, האט ער גענומען די שליסלען און זיי געווארפן צום הימל, געעפנט זיין מויל און געזאגט: אט זענען די שליסלען פון דיין הויז, א פאלשער אפוטרופוס בין איך געווען אין איר - כביכול, אן אפוטרופוס דארף זיין פאראנטווארטליך, און איך האב נישט געטאן מיין ארבעט געטריי, און דעריבער איז עס פארברענט געווארן. איז ער ארויס צו גיין, האבן די שונאים אים געכאפט און אים געשאכטן ביים מזבח, דאס פלאץ וואו ער פלעגט מקריב זיין דעם קרבן תמיד. איז זיין טאכטער ארויסגעלאפן אנטלויפנדיג און שרייענדיג "אוי וויי מיר, טאטע, חמדת עיני" - האבן זיי איר געכאפט און געשאכטן און אויסגעמישט איר בלוט מיט דעם בלוט פון איר פאטער. ווען די כהנים און לויים האבן געזען אז דער בית המקדש איז פארברענט געווארן, האבן זיי גענומען די כינורות און די חצוצרות און זענען אריינגעפאלן אין פייער און פארברענט געווארן. און ווען די מוידן וואס פלעגן וועבן די פרוכת, וואס דאס איז געווען זייער מלאכה, האבן געזען אז דער בית המקדש איז פארברענט געווארן - זענען זיי אריינגעפאלן אין פייער און פארברענט געווארן, כדי די שונאים זאלן זיי נישט פייניגן.
ווען צדקיהו האט דאס געזען, איז ער ארויס אנטלויפן אין א הייל-גאנג וואס איז געגאנגען קיין יריחו, און ביים פלאץ וואו די אמת המים קומט איז ער געווען מיד און אויסגעמאטערט, און זיינע קינדער זענען געגאנגען פאר אים. פלוצים האט אים נבוזראדן דערזען, ער האט אים געכאפט צוזאמען מיט זיינע צען קינדער, און זיי געשיקט צו נבוכדנצר. האט ער געזאגט: זאג פאר צדקיהו, וואס האסטו געזען מורד צו זיין אין מיר? מיט וועלכן דין זאל מען דיך משפט'ן? אויב מיט דעם דין פון דיין גאט - ביסטו חייב מיתה, ווייל דו האסט געשוואוירן אויף ליגן (און מיר האבן שוין געזען אז ער האט אים געשוואוירן אז ער וועט נישט מורד זיין); און אויב מיט דיני מלכות - ביסטו חייב מיתה, ווייל יעדער וואס פארלעצט די שבועה פונעם מלך איז חייב מיתה. האט צדקיהו אים געענטפערט: הרג'ע מיך פריער, כדי איך זאל נישט צוקוקן דאס בלוט פון מיינע קינדער. און זיינע קינדער בעטן: הרג'ע אונז פריער, כדי מיר זאלן נישט צוקוקן דאס בלוט פון אונזער פאטער פארגאסן אויף דער ערד. און אזוי האט ער זיי געטאן - ער האט זיי געשאכטן פאר זיינע אויגן, און דערנאך האט ער אויסגעשטאכן זיינע אויגן און זיי אריינגעלייגט אין אויוון, השם ירחם, און אים געפירט קיין בבל.
און צדקיהו פלעגט שרייען און זאגן: קומט און זעט, אלע מענטשן, אז ירמיהו האט מתנבא געווען אויף מיר און מיר געזאגט: קיין בבל גייסטו און אין בבל וועסטו שטארבן און בבל וועלן דיינע אויגן נישט זען, און איך האב נישט געוואלט הערן צו זיינע ווערטער. און ווער וואלט זיך פארגעשטעלט אז דאס וועט מקוים ווערן? איך וועל שטארבן אין בבל, מען וועט מיך נעמען קיין בבל און איך וועל נישט זען בבל - דאס האט אויסגעזען ווי א סתירה; און יעצט בין איך דאך אין בבל און מיינע אויגן זעען זי נישט, ווארט ביי ווארט, איינס ביי איינס, פונקט ווי דער נביא האט געזאגט.
און ירמיהו הנביא, וואס איז געגאנגען אפקויפן דאס פעלד, קערט זיך יעצט צוריק. ער איז ארויסגעגאנגען פון ענתות צו קומען קיין ירושלים, האט ער אויפגעהויבן זיינע אויגן און געזען דעם רויך פונעם בית המקדש גיין ארויף, האט ער געזאגט ביי זיך אין הארצן - קוקט נאר ווי תמימות'דיג ער איז נאך געווען - אפשר האבן כלל ישראל תשובה געטאן און מען איז מקריב קרבנות, און אט גייט דאך דער רויך פון די קטורת ארויף? ער איז געקומען און זיך געשטעלט אויפן מויער, און געזען דעם בית המקדש ווי הויפנס הויפנס פון שטיינער - גרויסע קופעס - און די חומת ירושלים איז פארשלאסן. האט ער אנגעהויבן שרייען און זאגן: "פתיתני ה' ואפת, חזקתני ותוכל". און דער מדרש לערנט אז כביכול האט דער הקב"ה געוואלט טאן א זאך און נישט געוואלט אז ירמיהו זאל עס זען, טאמער וועט ער פרובירן עס מבטל צו זיין, און דערפאר האט ער אים איינגערעדט ארויסצוגיין, און נאכדעם וואס ער האט געטאן וואס ער האט געטאן - יעצט קען ירמיהו שוין אנקומען.
ער איז געגאנגען אויף זיין וועג, און אנגעהויבן שרייען און זאגן: אויף וועלכן וועג זענען געגאנגען די זינדיקע? אויף וועלכן וועג זענען געגאנגען די פארלארענע? לאמיר גיין און אומקומען צוזאמען מיט זיי! ער איז געגאנגען און געזען דעם שטעג פול מיט בלוט, און די ערד איז פארפלייצט מיט דאס בלוט פון די געהרג'עטע פון איין זייט און פון דער צווייטער זייט, פון אלע וואס נבוזראדן האט פארטריבן אין גלות. ער האט אראפגעקוקט צו דער ערד און געזען די טריט פון עופעלעך און קליינע קינדער וואס זענען געגאנגען אין געפענגעניש, און ער פלעגט זיך בייגן צו דער ערד און זיי קושן, ווייל זיי זענען שוין געווען טויט. און ווען ער איז אנגעקומען צו דער גלות, האט ער זיי ארומגענומען און געקושט, און ער האט געוויינט פאר זיי און זיי האבן געוויינט פאר אים. האט ער זיך אנגערופן און זיי געזאגט: מיינע ברידער און מיין פאלק, אזוי פיל איז אייך געשען ווייל איר האט נישט אויסגעהערט די ווערטער פון מיין נבואה - פארוואס האט איר דעמאלט נישט צוגעהערט?
ווי נאר ער איז אנגעקומען צום טייך פרת, האט זיך נבוזראדן אנגערופן און אים געזאגט: אויב ס'איז גוט אין דיינע אויגן צו קומען מיט מיר קיין בבל - קום, און אויב נישט - בלייב דא (געדענקט איר? ער האט באקומען פון נבוכדנצר א מין וויזע). האט ירמיהו געטראכט ביי זיך אין הארצן: אויב איך גיי מיט זיי קיין בבל, ווער וועט טרייסטן די וואס זענען געבליבן אין לאנד? איז ער אוועקגעגאנגען פון זיי. האבן די גלות-אידן אויפגעהויבן זייערע אויגן און געזען אז ירמיהו האט זיך אפגעטיילט פון זיי - ער איז דאך יעצט געווען מיט אונז און פלוצלונג פארלאזט ער אונז - האבן זיי אלע אויסגעבראכן אין א געוויין מיט א הויכן קול און געשריגן און געזאגט: אונזער פאטער ירמיה, דו לאזסט אונז דא איבער? און אויף דעם איז געזאגט געווארן "על נהרות בבל שם ישבנו גם בכינו" - ווען ירמיהו האט זיי פארלאזט. האט ירמיהו זיי געענטפערט און געזאגט: איך נעם הימל און ערד אלס עדות, ווען איר וואלט געוויינט איין געוויין בעת איר זענט נאך געווען אין ציון - וואלט איר נישט גולה געווען. און ירמיהו איז געגאנגען און געוויינט און געזאגט: א שאד אויף דיר, טייערסטע פון אלע לענדער. אזוי איז ער געגאנגען און געוויינט אויפן מצב און אויפן אראפפאל פון עם ישראל. איין געוויין וואלט געקענט אלעס טוישן.
צום סך-הכל:
פרק מ"ה לערנט אונז אויס אז די מעלה פון א נביא איז נישט קיין פריוואטע מעלה: ברוך בן נריה, וואס האט אזוי שטארק געגלוסט צו נבואה און האט זיך געקרעכצט אויף דעם וואס ער האט נישט זוכה געווען דערצו, האט באקומען אן ענטפער פון הימל אז די זאך איז בכלל נישט תלוי אין אים נאר אינעם דור - "אשר בניתי אני הורס", און אין דער צייט וואס דער וויינגארטן ווערט אויסגעריסן פעלט נישט אויס קיין צוים, און אין דער צייט וואס עס זענען נישטא קיין שאף פעלט נישט אויס קיין פאסטוך, און עס איז אים גענוג אז זיין נפש וועט אים געגעבן ווערן אלס שלל. און פון דא זענען מיר אריבערגעגאנגען צו פרק נ"ב, צום סדר פונעם חורבן אליין: פון עשרה בטבת ווען מען האט אויפגעשטעלט דעם באלאגערונג-מויער, דורך י"ז בתמוז ווען די שטאט איז איינגעבראכן געווארן, ביז תשעה באב ווען מען האט פארברענט דעם בית ה' און "כל בית הגדול" - די בתי מדרשות און די בתי כנסיות. דער מויער וואס איז איינגעזונקען צוויי מיט א האלב טפחים יעדן טאג איז א שפיגל צו אונזער מאראלישן אראפגאנג, און דער ענטפער פון ירמיהו צו אפלטון לערנט אונז אז דאס געוויין איז נישט אויף האלץ און שטיינער, נאר אויף דער ג-טליכער חכמה און אויף דער שכינה וואס מיר האבן פארלוירן, און אויף דער אייזערנער מחיצה וואס האט זיך אויסגעשפרייט צווישן אונז און אונזער פאטער אין הימל. און דער סיום פונעם מדרש איז דער גרויסער מוסר-השכל: "אילו בכיתם בכייה אחת עד שאתם בציון - לא גליתם". זאל דער הקב"ה העלפן אז אין די טעג וואס מיר דערנענטערן זיך צו זיי זאל דער בית המקדש געבויט ווערן נאך פריער, און אויב מיר וועלן נישט זוכה זיין - זאלן מיר כאטש א ביסל וויינען אין די טעג, און דורך דעם זאלן מיר זוכה זיין אז דער בית המקדש זאל געבויט ווערן במהרה, אמן ואמן.