קאפיטל ל"ב אין ספר ירמיהו איז דער פרק פון "קניית השדה": אינמיטן דעם שווערן מצור, ווען ירמיהו איז איינגעשפארט אין חצר המטרה, באפעלט אים דער אויבערשטער אפצוקויפן דאס פעלד פון חנמאל אין ענתות, און דורכצופירן דעם מקח מיט א שטר, מיט חתימות און מיט עדים. פון דער דאזיקער גרויסער פראגע און וואונדער שפראצט ארויס די גרויסע תפילה פון ירמיהו, וואו ער רעכנט אויס די דריי הנהגות מיט וועלכע דער באשעפער פירט זיין וועלט, און נאך דעם קומט דער ענטפער פונעם אויבערשטן וואס נעמט אריין די תוכחה פונעם חורבן צוזאמען מיט דער הבטחה פון דער גאולה. מיר וועלן דא זיך פארטיפן אין די פסוקים אנגעהויבן פון פסוק י"ז ביז צום סוף פונעם קאפיטל.
די ערשטע הנהגה: בריאת העולם און זיין קיום
אֲהָהּ אֲדֹנָי יֱהֹוִה, הִנֵּה אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת הַשָּׁמַיִם וְאֶת הָאָרֶץ בְּכֹחֲךָ הַגָּדוֹל וּבִזְרֹעֲךָ הַנְּטוּיָה, לֹא יִפָּלֵא מִמְּךָ כָּל דָּבָר. (יז) - אוי, מיין האר דער אייבערשטער, אט האסטו באשאפן דעם הימל און די ערד מיט דיין גרויסן כוח און מיט דיין אויסגעשטרעקטן ארעם, קיין שום זאך איז נישט פארבארגן אדער אוממעגלעך פאר דיר.
דער מלבי"ם לייגט דא אראפ, אז אין די דריי קומענדיקע פסוקים רעכנט ירמיהו אויס דריי סארטן הנהגות מיט וועלכע דער אייבערשטער פירט די וועלט. די ערשטע איז די הנהגה בשעת דער בריאה: "הִנֵּה אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת הַשָּׁמַיִם וְאֶת הָאָרֶץ" - דער בורא עולם האט באשאפן די וועלט און האט איינגעפירט אין איר פעסטע טבע-געזעצן וואס טוישן זיך נישט. "בְּכֹחֲךָ הַגָּדוֹל" - דאס זעלבסט באשאפן די וועלט יש מאין איז א געוואלדיקער און מעכטיקער כוח. "וּבִזְרֹעֲךָ הַנְּטוּיָה" - אן אויסגעשטרעקטער ארעם איז אן ארעם וואס איז שטענדיק אויסגעשטרעקט, און דאס מיינט די התמדה: דער שטענדיקער קיום פון דער וועלט אין יעדן איינציקן מאמענט דורך זיין הייליקן רצון יתברך.
און דא דארף מען פארשטיין א יסודות'דיקן ענין: פון וואספארא כוח עקזיסטירט די וועלט ווייטער? נישט פון דער אינערציע פון דער ערשטער בריאה, נאר פון דעם וואס דער אויבערשטער באלעבט אין יעדן איינציקן מאמענט אלע וועלטן אינאיינעם. אויב וואלט דער בורא עולם אוועקגענומען זיין רצון פון דער וועלט אויף בלויז איין רגע, וואלט אלעס צוריקגעגאנגען צו תוהו ובוהו. רבי חיים וואלאזשינער שרייבט דערוועגן מיט גרויס הרחבה אין אנפאנג פון ספר 'נפש החיים', אינעם ערשטן שער, אז די וועלט עקזיסטירט אין יעדער סעקונדע פונעם רצון העליון - "המחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית", נישט בלויז יעדן טאג נאר "תמיד", יעדע איינציקע סעקונדע. דאס איז נישט ענלעך צו א בנין וואס דער מויערער בויט אויף און גייט זיך זיין וועג און דער בנין שטייט ווייטער פון דער ערשטער בויאונג, נאר עס איז ענלעך צו איינעם וואס האלט מיט די אייגענע הענט א סטעליע און האלט זי פאר פעסט: איין אויגנבליק ווערט ער מיד און לאזט אראפ די הענט - פאלט די גאנצע סטעליע אראפ. אזוי, כביכול, האלט דער רבונו של עולם די וועלט און האלט איר אויף אין יעדן מאמענט.
אמאליקע יארן איז געווען שווער מקבל צו זיין אזא זאך, ווייל א מענטש זעט דאך א פעסטע און געשטעלטע וועלט, און ווי קען זיין אז זי זאל צוריקגיין צו תוהו ובוהו? אבער היינט, ווען מען ווייסט אז יעדעס באשעפעניש אין דער וועלט באשטייט פון אטאמען, איז די זאך פיל מער פארשטענדלעך. ווי אזוי פילן מיר חומר? די גאנצע מציאות פונעם חומר איז דאך נישט אזוי ממשות'דיק ווי עס קוקט אויס: ארום דעם קערנדל פונעם אטאם דרייען זיך עלעקטראנען, און די דאזיקע באוועגונג גיט אונז דעם געפיל פון א פעסטן און הארטן גוף. עס איז גענוי ווי א ווענטילאטאר וואס דרייט זיך, אז כל זמן ער לויפט זעט ער אויס ווי איין גאנצע פלאכע זאך, און ערשט ווען ער שטעלט זיך אפ זעט מען אז דאס זענען סך הכל פיר פליגלען. וויסנשאפטלער זאגן, אז אויב מען וואלט צוזאמגעדריקט דעם גאנצן אייפל טורעם בלויז צו זיינע אטאמען, וואלט ער אריינגעגאנגען אינגאנצן אין א שוועבל-קעסטל. דער גאנצער נאקעטער חומר אליין איז קוים ווי א שוועבל-קעסטל, און די גאנצע איבעריקע ערשיינונג איז בלויז די תנועה. און דאס ווארט "אטאם" אליין באטייט אויף גריכיש אומצעטיילבאר - דער אינעווייניקסטער קערן וואס מען קען נישט צעטיילן, און ווען מען שפאלט אים יא ווערט באשאפן א געוואלדיקע ענערגיע, און דאס איז דער יסוד פון דער אטאם-באמבע.
קומט דאך אויס, אז אויב דער בורא עולם זאל מחליט זיין אז פאר בלויז איין רגע זאלן די עלעקטראנען אויפהערן זיך צו באוועגן - פאלט די גאנצע וועלט צוזאם אין איין אויגנבליק. זיין הייליקער רצון יתברך איז כביכול די מאשין וואס מען האט אנגעצינדן, און ער איז די חיות. און דאס איז טאקע וואס שטייט אין די ספרי הקדמונים, אז אין יעדער גשמיות'דיקער זאך געפינט זיך א "נפש פועלת". מיט צוויי הונדערט אדער דריי הונדערט יאר צוריק האבן מענטשן געליינט די דאזיקע ווערטער און זיך געוואונדערט: וואספארא נפש פועלת קען זיין אין א גלאז, אין א דומם? אפילו דער רמב"ם שרייבט אז אין די כוכבים איז דא א נפש פועלת. נאר דער טייטש פון "נפש", אין איר שורש, איז באוועגונג - א זאך וואס האט אין זיך א נפש פארמאגט אין זיך א באוועגונג. אויך די נפש פון א מענטש, וואס איז זי אין איר יסוד? די כוח וואס מאכט מעגלעך די באוועגונג פונעם קערפער, דאס פליסן פונעם בלוט, "כי הדם הוא הנפש"; די העכערע רוחניות'דיקע מדרגות זענען שוין השגות, אבער דער עצם מושג איז דער כוח וואס ברענגט באוועגונג. און יענע נפש פועלת וואס געפינט זיך אין יעדער גשמיות'דיקער זאך איז גארנישט אנדערש ווי די אטאמען וואס זענען דערין. עס איז גענוג אז מען זאל אוועקנעמען דעם רצון העליון אויף איין סעקונדע, און די וועלט קערט זיך צוריק צו תוהו ובוהו.
און מיט דעם ווערט אויך פארשטענדלעך דער סוף פונעם פסוק: "לֹא יִפָּלֵא מִמְּךָ כָּל דָּבָר". דער מלבי"ם ערקלערט, אז אויב דו ווילסט אין איין רגע איבערדרייען די טבע אדער צעווארפן די וועלט - איז דאס נישט צו וואונדערלעך אדער שווער פאר דיר. און לויט ווי מיר האבן מסביר געווען שטימט עס געוואלדיק: עס פעלט נישט אויס אז דער אייבערשטער זאל ברענגען נייע בולדאזערס צו צעווארפן די וועלט, נאר ס'איז גענוג אז ער זאל אוועקנעמען זיין רצון דערפון. און וויבאלד "בזרועך הנטויה" שטייט די וועלט אין יעדער איינציקער רגע, ממילא "לא ייפלא ממך כל דבר" - אפילו צוריקצופירן די גאנצע וועלט צו תוהו ובוהו אין איין אויגנבליק.
און אפילו דאס וואס מיר זעען אז ענערגיע גייט אויס, איז נאר נאך א ראיה דערצו. מען קען עס טאקע פארענטפערן אויף א גשמיות'דיקן אופן: אויב דו האסט געפונען נאך קוילן, האסטו כוח אנצוצינדן א קראפט-סטאנציע, און נאכדעם וואס די ענערגיע איז אויסגענוצט געווארן פאדערט זיך נייע קוילן. אבער די אלע זאכן אליין עקזיסטירן שוין אין דער וועלט - די קוילן האסטו דאך נישט באשאפן יש מאין. דער אויבערשטער איז דער וואס האט פון פריער אריינגעלייגט אלע מקורות פון ענערגיע אין דער באשאפענער וועלט, און ער איז דער וואס האלט עס אלעמאל אויף.
די צווייטע הנהגה: הנהגה כללית - און וואו איז "הנורא"?
עֹשֶׂה חֶסֶד לַאֲלָפִים וּמְשַׁלֵּם עֲוֹן אָבוֹת אֶל חֵיק בְּנֵיהֶם אַחֲרֵיהֶם, הָאֵל הַגָּדוֹל הַגִּבּוֹר יְהֹוָה צְבָאוֹת שְׁמוֹ. (יח) - ער טוט חסד צו טויזנטער און באצאלט די זינד פון פאטערס אינעם שויס פון זייערע קינדער נאך זיי, דער גרויסער שטארקער גאט, ה' צבאות איז זיין נאמען.
קודם כל, וואס פעלט דא אינעם פסוק? "הנורא". ירמיהו זאגט "האל הגדול הגיבור", אבער ער זאגט נישט "הנורא". זאגן חז"ל: ירמיהו האט נישט געזאגט "הנורא", ווייל ער האט געזאגט: פרעמדע טאנצן און שפרינגען אין זיין היכל, וואו זענען זיינע נוראות? און די כוונה איז נישט אז ער האט חלילה נישט געוואוסט אז דער אויבערשטער איז נורא - זיכער איז דער רבונו של עולם נורא און ער פארמאגט גוואלדיקע און וואונדערלעכע נוראות, און דאס איז געווען פשוט און קלאר פאר ירמיהו'ן. נאר א מענטש קען נישט זאגן א זאך וואס הערט זיך נישט גוט אין די אויערן פונעם מענטש וואס זעט עס מיט די אייגענע אויגן, וואס וועט טענה'ן: איך זע דאך נישט זיינע נוראות! "נורא" מיינט א זאך וואס ווארפט אן שרעק און פחד, און אויב גוים קומען און שפרינגען אין בית המקדש, לייגן אריין א צלם און טוען דארט די אלע תועבות - קען מען דען זאגן אז יענע מענטשן האבן געהאט א מורא פונעם אויבערשטן? ווען דער באשעפער וואלט געטאן א קלייניקייט און א פחד אלוקים וואלט אויף זיי אנגעפאלן און זיי וואלטן אנטלאפן אדער געשטארבן אין איין מינוט - וואלט מען געזען די נוראות. אבער אזוי ווי ער האט עס נישט געטאן, איז די יראה וואס דער אויבערשטער ווארפט אן אויף זיינע באשעפענישן נישט געקומען לידי ביטוי, און דערפאר האט ירמיהו נישט געקאנט זאגן "הנורא".
און צום פסוק גופא, דאָ באַלייכט דער מלבי"ם די צווייטע הנהגה: די הנהגה כללית. דער קדוש ברוך הוא שטעלט אויס און פירט די גאַנצע וועלט לויט אַ פאָראויס־געפּלאַנטן חשבון, און די גאַנצע וועלט פירט זיך לויט זיין רצון און פּלאַן, און ער הערשט איבער אַלע צבאות מיט זיין אלגעמיינער הנהגה, אין יעדן דור און אין יעדער תקופה. און דאָס איז אַ חידוש מער פונעם פריערדיקן פסוק: דאָרט האָבן מיר געזאָגט אַז דער אויבערשטער האָט באַשאַפֿן די וועלט און האַלט זי אויך אויס. די דעה פון די פילאָסאָפֿן, וואָס ווערט געבראַכט אינעם ספר הכוזרי און נאָך, איז אַז דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן זיין וועלט און דערנאָך אויפֿגעהערט זיך צו אינטערעסירן מיט איר, ווייל דער בורא עולם איז דאָך אַ הויכע און דערהויבענע מציאות, וואָס אינטערעסירט זיך נישט, כביכול, צי דו האָסט היינט געגעסן פרישטיק און צי דו האָסט געמאַכט אַ ברכה. מיר האָבן שוין מאריך געווען וויפיל דער דאָזיקער געדאַנק איז אינגאַנצן פאַרקריפּלט אויך לויטן גלייכן שׂכל. און דאָ קומט ירמיהו און זאָגט: "עוֹשֶׂה חֶסֶד לַאֲלָפִים" - דאָס איז נישט ריכטיק! דו, רבונו של עולם, האָסט באַשאַפֿן די וועלט, דו האַלטסט זי אויס, און דו פירסט זי אויך ווייטער, דו אינטערעסירסט זיך, קוקסט און זעסט יעדער איינציקע מעשׂה פונעם מענטש. "וּמְשַׁלֵּם עֲוֹן אָבוֹת אֶל חֵיק בְּנֵיהֶם" - ווען די קינדער ציען ווייטער און האַלטן אָן די מעשׂי אבותיהם בידיהם, באַשטראָפֿסטו זיי. "יְהוָה צְבָאוֹת שְׁמוֹ" - דו הערשט איבער אַלע צבאות פון דער וועלט מיט דיין הנהגה; דו האָסט נישט איבערגעלאָזט די וועלט נאָכדעם וואָס דו האָסט זי באַשאַפֿן, נאָר דו פירסט זי אין יעדער צייט און אין יעדן מאָמענט.
די דריטע הנהגה: הנהגה פרטית
גְּדֹל הָעֵצָה וְרַב הָעֲלִילִיָּה, אֲשֶׁר עֵינֶיךָ פְקֻחוֹת עַל כָּל דַּרְכֵי בְּנֵי אָדָם לָתֵת לְאִישׁ כִּדְרָכָיו וְכִפְרִי מַעֲלָלָיו. (יט) - גרויס אין עצה און מעכטיק אין מעשׂים, וואָס דיינע אויגן זענען אָפֿן אויף אַלע וועגן פון בני אדם, צו געבן יעדן מענטש לויט זיינע וועגן און לויט די פירות פון זיינע מעשׂים.
דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, גייט ער אַראָפּ צו די פּרטים און רעדט וועגן דער הנהגה פרטית. אינעם פריערדיקן פסוק האָט מען גערעדט וועגן דער הנהגה כללית - די הנהגה פון די אומות, די הנהגה פונעם אויבערשטן מיט כלל ישראל בכללות. און דאָ: "גְּדֹל הָעֵצָה" - דיין עצה איז גרויס, משגיח צו זיין אויף אַלע גרויסע זאַכן וואָס פּאַסירן אויף דער וועלט; און גלייך דערנאָך "וְרַב הָעֲלִילִיָּה" - לויט די מעשׂים פון בני אדם, אַז אויף יעדער פּריוואַטער און קליינער מעשׂה פון יעדן מענטש ביסטו משגיח. נישט בלויז אויפן מאַקראָ נאָר אויך אויפן מיקראָ; נישט בלויז אויף די גרויסע זאַכן, נאָר אויף יעדער מחשבה, יעדן דיבור און יעדער מעשׂה. "עֵינֶיךָ פְקֻחוֹת עַל כָּל דַּרְכֵי בְּנֵי אָדָם לָתֵת לְאִישׁ כִּדְרָכָיו וְכִפְרִי מַעֲלָלָיו" - לויט דער מחשבה און לויט דער מעשׂה וואָס דער מענטש טוט.
די דריי הנהגות - ווי אַזוי מיר האָבן געזען יעדע איינע פון זיי למעשׂה
אֲשֶׁר שַׂמְתָּ אֹתוֹת וּמֹפְתִים בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם עַד הַיּוֹם הַזֶּה, וּבְיִשְׂרָאֵל וּבָאָדָם, וַתַּעֲשֶׂה לְּךָ שֵׁם כַּיּוֹם הַזֶּה. (כ) - וואָס דו האָסט אָנגעטאָן אותות און מופתים אין לאַנד מצרים ביזן היינטיקן טאָג, און אין ישראל און אין מענטשהייט, און דו האָסט דיר געמאַכט אַ נאָמען ווי דער היינטיקער טאָג.
פון דאַן און ווייטער ערקלערט ירמיהו ווי אַזוי די דריי הנהגות זענען געקומען לידי ביטוי. דער דאָזיקער פסוק איז קעגן פסוק י"ז: מיר האָבן געזאָגט אַז דער אויבערשטער האָט באַשאַפֿן הימל און ערד און קובע געווען די נאַטור־געזעצן, און אויף וואָס פאַראַ אופֿן זעט מען דעם כּוח? דערמיט וואָס ווען ער וויל, איז ער משדד מערכות הטבע. און ווען האָט מען דאָס געזען? ווען ער האָט געגעבן אותות און מופתים אין לאַנד מצרים. "עַד הַיּוֹם הַזֶּה" - אַז די אותות און מופתים זענען נישט געווען בלויז איין מאָל, נאָר ביזן היינטיקן טאָג מאַכט דער אויבערשטער אותות און מופתים אין יעדן דור, ווי "שמש בגבעון דום וירח בעמק אילון" אין די טעג פון יהושע, און ווי אין די טעג פון חזקיהו ווען די זון איז צוריקגעגאַנגען צוריקוועגס פופצן מעלות. "וּבְיִשְׂרָאֵל וּבָאָדָם" - סיי ביי כלל ישראל און סיי ביי די שאר האומות. "וַתַּעֲשֶׂה לְּךָ שֵׁם כַּיּוֹם הַזֶּה" - ווייל דורך דעם ווערט זיין נאָמען נתפרסם און אנטפּלעקט אויף דער וועלט, אַז ער האָט באַשאַפֿן די וועלט. ווייל דער וואָס האָט דעם כּוח צו בייטן די סדרי בראשית, דער איז זיכער דער וואָס האָט באַשאַפֿן די נאַטור, און אין זיין האַנט ליגט דער שליסל זיי צו ענדערן. ווי אַזוי איז מעגלעך אַז די נילוס־טייכן זאָלן ווערן בלוט? ווי אַזוי איז מעגלעך אַ חשכות אַ גאַנצע וואָך? ס'איז אַ מוכרח אַז דער וואָס האָט באַשאַפֿן דאָס ליכט און די פינצטערניש, דער האָט דעם כּוח צו ענדערן די נאַטור און די הנהגה.
וַתֹּצֵא אֶת עַמְּךָ אֶת יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם בְּאֹתוֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְיָד חֲזָקָה וּבְאֶזְרוֹעַ נְטוּיָה וּבְמוֹרָא גָּדוֹל. (כא) - און דו האָסט אַרויסגעפירט דיין פאָלק ישראל פון לאַנד מצרים מיט אותות און מופתים, מיט אַ שטאַרקער האַנט און מיט אַן אויסגעשטרעקטן אָרעם, און מיט אַ גרויסער מורא.
וַתִּתֵּן לָהֶם אֶת הָאָרֶץ הַזֹּאת אֲשֶׁר נִשְׁבַּעְתָּ לַאֲבוֹתָם לָתֵת לָהֶם, אֶרֶץ זָבַת חָלָב וּדְבָשׁ. (כב) - און דו האָסט זיי געגעבן דאָס דאָזיקע לאַנד וואָס דו האָסט געשוואוירן צו זייערע עלטערן זיי צו געבן, אַ לאַנד וואָס פליסט מיט מילך און האָניק.
די צוויי פסוקים זענען קעגן דער צווייטער הנהגה, די הנהגה כללית וווּ ער האָט געזאָגט "עוֹשֶׂה חֶסֶד לַאֲלָפִים". אָט, רבונו של עולם, דו האָסט אַרויסגענומען כלל ישראל פון לאַנד מצרים, געגעבן זיי דאָס לאַנד וואָס דו האָסט געשוואוירן צו זייערע אבות, דו האָסט געטאָן מיט זיי חסד. דאָס אַזוי באַזונדערע אָרט - דו האָסט צוגעזאָגט און דו האָסט מקיים געווען.
וַיָּבֹאוּ וַיִּרְשׁוּ אֹתָהּ וְלֹא שָׁמְעוּ בְקוֹלֶךָ וּבְתוֹרָתְךָ לֹא הָלָכוּ, אֵת כָּל אֲשֶׁר צִוִּיתָה לָהֶם לַעֲשׂוֹת לֹא עָשׂוּ, וַתַּקְרֵא אֹתָם אֵת כָּל הָרָעָה הַזֹּאת. (כג) - און זיי זענען געקומען און האָבן זי געירשנט, אָבער זיי האָבן נישט צוגעהערט צו דיין קול און אין דיין תורה זענען זיי נישט געגאַנגען, אַלץ וואָס דו האָסט זיי באַפֿוילן צו טאָן האָבן זיי נישט געטאָן, און דו האָסט אָנגעבראַכט אויף זיי די גאַנצע דאָזיקע רעה.
אין דעם שלב גייט ער אַריבער צו דער דריטער הנהגה, די הנהגה פרטית. זי קומט צום אויסדרוק אין דעם וואָס כלל ישראל איז געקומען און האָט געירשנט דאָס לאַנד און נישט געהאָרכט דעם אויבערשטנס קול, אין זיין תורה זענען זיי נישט געגאַנגען, און אַלץ וואָס ער האָט זיי באַפֿוילן האָבן זיי נישט געטאָן - און צוליב דעם "וַתַּקְרֵא אֹתָם אֵת כָּל הָרָעָה הַזֹּאת", דו האָסט געבראַכט אויף זיי די גלות. דאָס איז שׂכר ועונש וואָס ער איז "רב העליליה", אַז דער אויבערשטער גייט אַראָפּ צו די קלענסטע פרטים צו משפּט'ן און געבן לכל איש כדרכיו.
"והינך רואה" - די תמיהה פון ירמיהו
הִנֵּה הַסֹּלְלוֹת בָּאוּ הָעִיר לְלָכְדָהּ, וְהָעִיר נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים הַנִּלְחָמִים עָלֶיהָ מִפְּנֵי הַחֶרֶב וְהָרָעָב וְהַדָּבֶר, וַאֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ הָיָה וְהִנְּךָ רֹאֶה. (כד) - זע, די סוללות (בארג-שיטונגען) זענען שוין געקומען צו דער שטאט זי איינצונעמען, און די שטאט איז שוין איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פון די כשדים וואס קעמפן קעגן איר צוליב דער שווערד, דעם הונגער און דער מגפה, און וואס דו האסט גערעדט איז מקוים געווארן, און דו זעסט דאס דאך. (כד)
וואס זענען די "סוללות"? טייל זאגן אז דאס זענען געווען ביימער מיט וועלכע מען פלעגט ווארפן שטיינער אריין אין שטאט - בייגיקע ביימער וואס מען פלעגט אָנציען, אנבינדן אין זיי א שטיין און אים שליידערן אריין אין שטאט, א מין בליסטרא (קאַטאַפּולט). און אן אנדערער פירוש, וואס רוב מפרשים ערקלערן: א סוללה איז א בערגל ערד וואס מען פלעגט אויפשיטן נאנט צום חומה און אים דערהויבן, כדי מען זאל קענען ארויפגיין העכער דעם חומה און קומען מלחמה האלטן אין שטאט. אין יענע צייטן, ווען מען האט געוואלט אייננעמען א שטאט, אדער האט מען געמאכט א בערגל ערד קעגן דעם חומה און ארויפגעקראכן העכער אים, אדער האט מען צעבראכן און צוזאמגעווארפן דעם חומה. דאס ברעכן דעם חומה איז געווען געווענליך דורך אן "איל ברזל" (א שטורם-ראַם): א גאר שווערע שטאנג פון אייזן אדער פון האלץ, פארבונדן מיט צוויי קייטן צום אויבערשטן טייל פון א וואגן, און מען פלעגט אים באוועגן פאראויס און צוריק און קלאפן אין חומה ביז די שטיינער האבן זיך צעבראכן.
זאגט ירמיהו: איך האב דאך קיין שום ספק נישט אז די שטאט וועט איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פון די כשדים. ערשטנס, די סוללות זענען שוין געקומען צו דער שטאט זי איינצונעמען. צווייטנס, אפילו אן דעם איז דא דא חרב, רעב און דבר, און ס'איז שוין קלאר אז די טעג פון דער שטאט זענען געציילט. און דריטנס, און דאס איז דער עיקר: "וַאֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ הָיָה" - דו, רבונו של עולם, האסט דאך צוגעזאגט אז די שטאט וועט פאלן אין די הענט פון די כשדים, און אפילו אויב עס וואלטן נישט געווען קיין סוללות, און נישט געווען קיין הונגער, און די שטאט וואלט געווען שטארק - איז דאך זיכער אז די זאך וועט מקוים ווערן. "וְהִנְּךָ רֹאֶה" - דאס אלעס איז דאך אפן פאר דיינע אויגן, און איך דארף עס דיר נישט דערציילן. אויב אזוי, האב איך א גוואלדיגע תמיהה.
וְאַתָּה אָמַרְתָּ אֵלַי אֲדֹנָי יֱהֹוִה, קְנֵה לְךָ הַשָּׂדֶה בַּכֶּסֶף וְהָעֵד עֵדִים, וְהָעִיר נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים. (כה) - און דו האסט צו מיר געזאגט, ג-ט מיין האר: קויף דיר דאס פעלד פאר געלט און שטעל עדות, בשעת די שטאט איז שוין איבערגעגעבן אין דער האנט פון די כשדים.
ווי אזוי הייסטו מיר קויפן דאס פעלד און ברענגען עדות? וואס איז דער תועלת פונעם קויפן דאס פעלד, און וואס וועט די זאך געבן, ווען די שטאט איז דאך שוין איבערגעגעבן אין דער האנט פון די כשדים? און דער קנין איז דאך סותר די ערשטע ציוויים וואס דו האסט מיר באפוילן ביז איצט, צו ווארענען דאס פאלק און זאגן פאר זיי אז די שטאט גייט פאלן אין די הענט פון די כשדים, אז עס איז נישטא קיין זין זיך דא צו באזעצן, און אז זיי זאלן זיך אנהויבן באזעצן אין בבל.
דער ענטפער פונעם אויבערשטן: הנהגת השעה און הנהגת הדורות
וַיְהִי דְּבַר יְהֹוָה אֶל יִרְמְיָהוּ לֵאמֹר. הִנֵּה אֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהֵי כָּל בָּשָׂר, הֲמִמֶּנִּי יִפָּלֵא כָּל דָּבָר. (כו-כז) - און דאס ווארט פון ה' איז געווען צו ירמיהו, אזוי צו זאגן: זע, איך בין ה', דער ג-ט פון יעדן מענטש, איז דען פאר מיר עפעס פארהוילן אדער אוממעגליך?
זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: באמת איז פון מיר גארנישט פארהוילן אדער שווער, און איך ווייס אז די שטאט וועט איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פון די כשדים, און מיין צארן אויף זיי האט זיך נאך נישט איינגעשטילט. און דאך זאג איך דיר אז דו זאלסט גיין און אפקויפן דאס פעלד פון חנמאל. און לויטן פירוש פונעם מלבי"ם: כאטש כלל ישראל גייט גיין אין גלות, און אין דעם נאענטן בליק ביסטו גערעכט - אזוי האב איך צוגעזאגט און אזוי וועט זיין, די שטאט וועט חרוב ווערן און ישראל וועלן גיין אין גלות, און דאס שטימט מיט דעם וואס דו האסט געזאגט וועגן דער השגחה פרטית און פערזענליכער השגחה, אז יעדער מענטש באקומט לויט די פירות פון זיינע מעשים, און פאר דעם פאלק אין דעם יעצטיגן מצב קומט זיך גלות. אבער איך האב אן אלטע הבטחה, אז דאס לאנד וועט זיין א ירושה פאר עם ישראל, און איך האב נישט קיין כוונה נאכצולאזן אויך פון איר. און דאס איז "אֱלֹהֵי כָּל בָּשָׂר" - איך האב אן אלגעמיינע הנהגה במשך די דורות. עס איז פאראן אן איצטיגע הנהגה און עס איז פאראן אן אלגעמיינע הנהגה: אין דער אלגעמיינער הנהגה איז ארץ ישראל אונזערס און עם ישראל דארף צוריקקומען צו איר; אין דער איצטיגער הנהגה דארפט איר דורכגיין א זיכוך, א תהליך פון צירוף און בירור אויף אלעס וואס איר האט געטאן. דאס איז א מין שטראף, און די עונשים פונעם אויבערשטן קומען נישט אלס נקמה, ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען, נאר אלס זיכוך און טהרה אויף די פריערדיגע מעשים.
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה, הִנְנִי נֹתֵן אֶת הָעִיר הַזֹּאת בְּיַד הַכַּשְׂדִּים וּבְיַד נְבוּכַדְרֶאצַּר מֶלֶךְ בָּבֶל וּלְכָדָהּ. (כח) - דעריבער האט ה' אזוי געזאגט: זע, איך גיב איבער די דאזיגע שטאט אין דער האנט פון די כשדים און אין דער האנט פון נבוכדראצר קעניג פון בבל, און ער וועט זי אייננעמען.
און גיט אכטונג אויף דעם דקות הלשון: דער הקדוש ברוך הוא זאגט "הנני נותן" (איך גיב איבער) - די כשדים מצד זיך אליין קענען גארנישט טאן צו דער שטאט. נבוכדנאצר האט נישט קיין כח און קיין מעגליכקייט פון זיך אליין צו קומען און אייננעמען ירושלים, נאר איך האב זי איבערגעגעבן אין זיין האנט.
וּבָאוּ הַכַּשְׂדִּים הַנִּלְחָמִים עַל הָעִיר הַזֹּאת וְהִצִּיתוּ אֶת הָעִיר הַזֹּאת בָּאֵשׁ וּשְׂרָפוּהָ, וְאֵת הַבָּתִּים אֲשֶׁר קִטְּרוּ עַל גַּגּוֹתֵיהֶם לַבַּעַל וְהִסִּכוּ נְסָכִים לֵאלֹהִים אֲחֵרִים לְמַעַן הַכְעִסֵנִי. (כט) - און די כשדים וואס קעמפן קעגן דער דאזיגער שטאט וועלן אריינקומען, און זיי וועלן אנצינדן די דאזיגע שטאט מיט פייער און זי פארברענען, און די הייזער וואס מען האט אויף זייערע דעכער גערייכערט קטורת צום בעל און געגאסן גיסונגען צו פרעמדע געטער כדי מיר צו דערצערענען.
זאָגט הקדוש ברוך הוא: דאָס וואָס איך גיב איבער איצט די שטאָט אין דער האַנט פֿון נבוכדנאצר, דאָס אַלץ איז כּדי צו פֿאַרברענען די הײַזער וואָס מען האָט גערייכערט אויף זייערע דעכער צום צבא השמים. די דאָזיקע הײַזער זענען פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ בחינה פֿון עבודה זרה, און וואָס איז דער דין פֿון עבודה זרה? זי צו פֿאַרברענען און פֿאַרטיליקן. און דערפֿאַר איז נישטאָ קיין ברירה, און דאָס גאַנצע אָרט שטייט אויסגעשטעלט פֿאַר אַ כליה אויף אַלץ וואָס מען האָט דערין אָפּגעטאָן.
כִּי הָיוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל וּבְנֵי יְהוּדָה אַךְ עֹשִׂים הָרַע בְּעֵינַי מִנְּעֻרֹתֵיהֶם, כִּי בְנֵי יִשְׂרָאֵל אַךְ מַכְעִסִים אֹתִי בְּמַעֲשֵׂה יְדֵיהֶם נְאֻם יְהֹוָה. (ל) - וואָרום בני ישראל און בני יהודה האָבן נאָר געטאָן דאָס שלעכטע אין מײַנע אויגן פֿון זייער יוגנט אָן, וואָרום בני ישראל טוען בלויז מיך דערצערענען מיט די מעשׂים פֿון זייערע הענט, זאָגט דער אייבערשטער.
אין אָנהייב פֿונעם פּסוק שטעלט ער זיי ביידע גלײַך: "בני יהודה" זענען יהודה און בנימין, "בני ישראל" איז מלכות ישראל, און ביידע פֿון זיי "מִנְּעֻרֹתֵיהֶם" - נאָך פֿון די ערשטע שטאַפּלען ווען זיי זענען אָנגעקומען אין לאַנד - האָבן געטאָן דאָס שלעכטע אין מײַנע אויגן. און נאָך מער פֿון דעם: "כִּי בְנֵי יִשְׂרָאֵל אַךְ מַכְעִסִים אֹתִי" - דאָס זענען בלויז די עשרת השבטים, וואָס זייער רעבעלירן און דערצערענען איז געווען גרעסער ווי פֿון יהודה און בנימין. זיי האָבן קיינמאָל נישט געהאַט קיין צדיק פֿאַר אַ מלך; זינט ירבעם בן נבט זענען אַלע זייערע מלכים איינער נאָכן צווייטן געווען רשעים, און ס'איז נישט געווען קיין תּקופֿה וואָס זיי האָבן געטאָן דאָס גוטע אין די אויגן פֿונעם אייבערשטן, נאָר "אך מכעיסים אותי". און דערפֿאַר איז די גלות געווען אַן אומפֿאַרמײַדלעכע תוצאה.
"על אפי ועל חמתי" - די שטאָט וואָס איר אָנהייב איז געווען נישט בקדושה
כִּי עַל אַפִּי וְעַל חֲמָתִי הָיְתָה לִּי הָעִיר הַזֹּאת לְמִן הַיּוֹם אֲשֶׁר בָּנוּ אוֹתָהּ וְעַד הַיּוֹם הַזֶּה, לַהֲסִירָהּ מֵעַל פָּנָי. (לא) - וואָרום אויף מײַן צאָרן און אויף מײַן כּעס איז מיר געווען די דאָזיקע שטאָט פֿון יענעם טאָג וואָס מען האָט זי געבויט און ביז דעם הײַנטיקן טאָג, כּדי זי אָפּצוטאָן פֿון פֿאַר מײַנע אויגן.
זאָגט הקדוש ברוך הוא אַז די דאָזיקע שטאָט, ירושלים, פֿון דעם טאָג וואָס מען האָט זי געבויט, האָט זי אַרויפֿגעבראַכט מײַן צאָרן און מײַן כּעס. און ווער האָט געבויט ירושלים און דעם בית המקדש? שלמה המלך. און וואָס מיינט דאָס אַז פֿונעם מאָמענט וואָס דער בית המקדש איז געבויט געוואָרן איז דאָס געווען "על אפי ועל חמתי"? זאָגן חז"ל: יענעם טאָג וואָס שלמה האָט געבויט דעם בית המקדש, דער טאָג פֿון חנוכת הבית, אין יענעם טאָג האָט שלמה חתונה געהאַט מיט בת פרעה און זי געבראַכט קיין ירושלים, און פֿון יענער צײַט אָן האָבן די פֿרויען וואָס שלמה האָט געבראַכט אָנגעהויבן מקריב צו זײַן אויף במות, ווי עס שטייט "אז יבנה שלמה במה לכמוש ולשיקוץ מואב ולשיקוץ בני עמון". און וואָס מיינט "יבנה"? זאָגן חז"ל אַז זײַנע ווײַבער האָבן געבויט און ער האָט נישט מוחה געווען אין זיי. קומט אויס אַז פֿון דער גרינדונג פֿון דער שטאָט אָן איז איר אָנהייב געווען נישט בקדושה, און שוין דעמאָלט האָט זי אַרויפֿגעבראַכט מײַן צאָרן און מײַן כּעס. "וְעַד הַיּוֹם הַזֶּה" - ביז הײַנט האָב איך פֿאַר זיי מאריך אף געווען, איך האָב פֿאַרהאַלטן און געוואַרט, אפֿשר וועלן זיי תשובה טאָן; אָבער איצט איז די זאַך שוין מער נישט מעגלעך.
און וואָס איז דער פּשט אין דעם וואָס די שטאָט אַליין "הייתה לי על אפי ועל חמתי"? ברענגט דער מלבי"ם אַ משל: צו אַ מענטש וואָס האָט פֿאַרפֿלאַנצט אַ פֿלאַנץ אין זײַן גאָרטן, און ער קוקט דערויף און זעט אַז זי וואַקסט נישט ווי געהעריק - זי וואַקסט קרום און גיט אַרויס דערנער, און וואַקסט נישט אויפֿן אופֿן וואָס אַזאַ פֿלאַנץ דאַרף וואַקסן און ברענגען גוטע פֿרוכט. און ער זעט אַז אויב זי וועט אַזוי אָנגיין, קען זי קאַליע מאַכן אַלע ביימער פֿונעם גאָרטן. וואָס איז די ברירה? זי אויסצוראָטן און פֿאַרפֿלאַנצן אַ נײַע פֿלאַנץ. און דאָס איז וואָס הקדוש ברוך הוא זאָגט דאָ: דאָס דאָזיקע אָרט מצד זיך אַליין, פֿון דער צײַט וואָס מען האָט עס געבויט, איז דערין דאָ אַ חיסרון, און די שטאָט איז כּביכול די סיבה פֿאַרן קאַליע ווערן פֿון כּלל ישראל, וואָרום פֿון פֿריִער אָן ליגט אין איר אײַנגעפֿלאַנצט דער קלקול און דער זוימען פֿון דער פּורענות. און דערפֿאַר איז נישטאָ קיין אַנדער ברירה נאָר חרובֿ צו מאַכן די שטאָט און אויסלאָזן דעם כּעס אויף געהילץ און שטיינער.
און בעצם זאָגט הקדוש ברוך הוא כּביכול: אַנשטאָט צו פֿאַרדאַרפֿן די קאַליע פֿלאַנץ, וועל איך פֿאַרדאַרפֿן דעם גאָרטן. צוליב דעם וואָס דער גאָרטן איז נישט אין אָרדענונג און מאַכט וואַקסן קאַליע פֿלאַנצן, וועל איך דורך דעם אָפּהיטן די פֿלאַנץ אַליין, און אפֿשר וועט זי ווערן בעסער. דאָס איז דער נמשל: וויבאַלד די שטאָט איז געווען "על אפי ועל חמתי", וועל איך פֿאַרניכטן די שטאָט און איבערלאָזן עם ישראל, כּביכול די שטאָט איז די וואָס טויג נישט, און דורך דעם וועלן כּלל ישראל תשובה טאָן און פֿאַרריכטן זייערע וועגן.
דער חטא פֿונעם כּלל - מלכים, שׂרים, כּהנים און נביאים
עַל כָּל רָעַת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבְנֵי יְהוּדָה אֲשֶׁר עָשׂוּ לְהַכְעִסֵנִי, הֵמָּה מַלְכֵיהֶם שָׂרֵיהֶם כֹּהֲנֵיהֶם וּנְבִיאֵיהֶם, וְאִישׁ יְהוּדָה וְיֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָיִם. (לב) - וועגן דעם גאַנצן בייזן פֿון בני ישראל און בני יהודה וואָס זיי האָבן געטאָן מיך צו דערצערענען, זיי, זייערע מלכים, זייערע שׂרים, זייערע כּהנים און זייערע נביאים, און די לײַט פֿון יהודה און די אײַנוווינער פֿון ירושלים.
דאָ נעמט ער אַרײַן ביידע טיילן פֿון עם ישראל, סײַ ישראל און סײַ יהודה. "המה" - דער פֿאָלק; "מלכיהם, שריהם, כוהניהם ונביאיהם" - און זייערע נביאים זענען די נביאי השקר, וואָס זאָגן זיי נבֿואות און זאָגן אַז עס וועט זײַן גוט, אַז דער מלך פֿון בבל וועט נישט קומען אַהער, און אַז מלך בבל וועט צוריקקערן די כּלים וואָס ער האָט צוגענומען צום בית המקדש. דאָס גאַנצע שלעכטס וואָס זיי האָבן געטאָן איז נישט געווען קיין חטא פֿון יחידים, נאָר אַ חטא פֿונעם גאַנצן כּלל.
וַיִּפְנוּ אֵלַי עֹרֶף וְלֹא פָנִים, וְלַמֵּד אֹתָם הַשְׁכֵּם וְלַמֵּד, וְאֵינָם שֹׁמְעִים לָקַחַת מוּסָר. (לג) - און זיי האָבן געקערט צו מיר דעם נאַקן און נישט דאָס פּנים, און מען האָט זיי געלערנט, פֿרי אויפֿגעשטאַנען און געלערנט, און זיי הערן נישט צו נעמען מוסר.
"ויפנו אליי עורף ולא פנים" איז א משל צו א מענטש וואס מען רעדט צו אים און ער דרייט אויס דעם רוקן, ווייל ער וויל נישט אננעמען די רייד. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: און פארט האב איך געשיקט "השכם ולמד". חז"ל זאגן אז די נביאים פלעגן קומען צו זיי פארטאגס אין דער פרי און פארנאכטס, אין יעדער מעגלעכער צייט - "ואינם שומעים לקחת מוסר", זיי האבן נישט געוואלט אננעמען פון זיי זייערע נבואות. און ווי דער לשון פונעם פסוק אין אן אנדער ארט: "נתנו כתף סוררת ומוסר לא לקחו".
וַיָּשִׂימוּ שִׁקּוּצֵיהֶם בַּבַּיִת אֲשֶׁר נִקְרָא שְׁמִי עָלָיו לְטַמְּאוֹ. (לד) - און זיי האבן געשטעלט זייערע פאראומווערדיקע אפגעטער אין דעם הויז וואס מיין נאמען ווערט אנגערופן דערויף, עס צו פאראומרייניקן.
זיי האבן זיך נישט באנוגנט דערמיט, נאר אחז און מנשה זענען געגאנגען און געשטעלט זייערע שיקוצים, זייער עבודה זרה, אינעם הויז וואס מיין נאמען ווערט אנגערופן דערויף. און פאר וואספארא ציל? "לטמאו" - עס צו פאראומרייניקן. דאס הייסט, ס'איז זיי נישט געווען גענוג וואס זיי זענען געגאנגען דינען עבודה זרה, נאר זיי זענען געקומען מלחמה האלטן קעגן דעם בורא עולם און אים מכעיס זיין, און האבן אריינגעברענגט די עבודה זרה און די שיקוצים, וואס זענען נארישע אמונות הבל, אריין אין בית אלוקי ישראל. און אויך דאס איז זיי נאך נישט געווען גענוג.
וַיִּבְנוּ אֶת בָּמוֹת הַבַּעַל אֲשֶׁר בְּגֵיא בֶן הִנֹּם, לְהַעֲבִיר אֶת בְּנֵיהֶם וְאֶת בְּנוֹתֵיהֶם לַמֹּלֶךְ, אֲשֶׁר לֹא צִוִּיתִים וְלֹא עָלְתָה עַל לִבִּי לַעֲשׂוֹת הַתּוֹעֵבָה הַזֹּאת, לְמַעַן הַחֲטִי אֶת יְהוּדָה. (לה) - און זיי האבן געבויט די במות פונעם בעל וואס אין גיא בן הנום, איבערצופירן זייערע זין און זייערע טעכטער צום מולך, וואס איך האב זיי נישט באפוילן און ס'איז מיר נישט ארויפגעקומען אויפ'ן געדאנק צו טאן די דאזיקע תועבה, כדי צו פארפירן יהודה צו זינדיקן.
"למען החטי את יהודה" - זיי האבן געטאן אלע די מעשים כדי צו מאכן זינדיקן און קאליע מאכן כלל ישראל. און דער מלבי"ם דערקלערט אז פארט, אלץ וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן - וואס ער האט אויסגעריסן די פלאנצונג (די נטיעה) און חרוב געמאכט דעם ארט - איז אלעס געווען כדי די שטאט זאל זיך צוריקקערן און פארראכטן ווערן, און אז צום סוף זאל דער עם, וואס איז די נטיעה, פארבעסערן זייערע וועגן.
די בשורה: קיבוץ גלויות און זיצן לבטח
וְעַתָּה לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל אֶל הָעִיר הַזֹּאת אֲשֶׁר אַתֶּם אֹמְרִים נִתְּנָה בְּיַד מֶלֶךְ בָּבֶל בַּחֶרֶב וּבָרָעָב וּבַדָּבֶר. (לו) - און איצט, דעריבער, אזוי האט געזאגט ה' דער גאט פון ישראל וועגן דער דאזיקער שטאט, וואס איר זאגט זי איז איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פונעם קעניג פון בבל דורך דער שווערד, דורכ'ן הונגער און דורכ'ן פלאג.
הִנְנִי מְקַבְּצָם מִכָּל הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר הִדַּחְתִּים שָׁם בְּאַפִּי וּבַחֲמָתִי וּבְקֶצֶף גָּדוֹל, וַהֲשִׁבֹתִים אֶל הַמָּקוֹם הַזֶּה וְהֹשַׁבְתִּים לָבֶטַח. (לז) - אט נעמט איך זיי צונויף פון אלע לענדער וואס איך האב זיי אהינגעשטויסן מיט מיין כעס, מיט מיין צארן און מיט א גרויסן גרימצאָרן, און איך וועל זיי צוריקקערן צו דעם דאזיקן ארט און זיי באזעצן אין זיכערקייט.
איר פרעגט פארוואס די שטאט ווערט איבערגעגעבן אין דער האנט פונעם מלך בבל - דער ענטפער איז אז אינעם סך-הכל איז דאס א שמירה אויף דער שטאט; דער אלגעמיינער חשבון איז אז ארץ ישראל קומט פאר עם ישראל, און אז כלל ישראל וועט בלייבן פאראן אויף אייביק און וועט קיינמאל נישט אונטערגיין. דערפאר איז דער איינציקער וועג צו היטן אויף כלל ישראל אז איך זאל אויסרייסן די נטיעה פון דאנעט און חרוב מאכן דעם גארטן, אבער די נטיעה וועט בלייבן לעבן; און דעמאלט וועט זי זיך פארריכטן און פארבעסערן אירע דרכים, און איך וועל זי צוריק איינפלאנצן פון דאס ניי ווען דער גארטן וועט זיין א בעסערער גארטן, און דאן וועט זי ווידער געבן אירע פירות אויף א גוטן און פאזיטיוון אופן.
און בדרך רמז: "אֲשֶׁר הִדַּחְתִּים" - איז סיי מלשון אפשטויסן (דחייה), אבער אויך מלשון וואשן און שווענקען (הדחה), ווי מען וואשט כלים ("מדיח כלים"). זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דורכ'ן אף, דער חמה און דעם גרויסן קצף האב איך זיי אפגעוואשן און גערייניקט, ווי עס שטייט "אם רחץ ה' את צואת בנות ציון". און דער גאנצער ציל איז בלויז צו רייניקן און אויסלייטערן. און דעריבער "וַהֲשִׁבֹתִים אֶל הַמָּקוֹם הַזֶּה וְהֹשַׁבְתִּים לָבֶטַח" - צום סוף וועל איך זיי צוריקקערן אהער, און זיי וועלן זיצן לבטח אן קיין שום מורא און אן קיין שום שאדן. דערפאר זאלסטו זיך נישט וואונדערן פארוואס איך הייס דיר קויפן דא א נחלה: די גלות איז בלויז צייטווייליק, ווייל אינעם אלגעמיינעם חשבון איז דער ציל א תיקון, און צום סוף וועלן זיי צוריקקומען אהער.
וְהָיוּ לִי לְעָם וַאֲנִי אֶהְיֶה לָהֶם לֵאלֹהִים. (לח) - און זיי וועלן מיר זיין פאר א פאלק, און איך וועל זיי זיין פאר א גאט.
זיי וועלן גלייבן אין מיר און היטן מיינע מצוות, און איך וועל צוריק ווערן פאר זיי פאר אן אלוקים אזוי ווי פריער.
"לב אחד ודרך אחד" - אויסראטן דאס שלעכטס פונעם הארץ
וְנָתַתִּי לָהֶם לֵב אֶחָד וְדֶרֶךְ אֶחָד לְיִרְאָה אוֹתִי כָּל הַיָּמִים, לְטוֹב לָהֶם וְלִבְנֵיהֶם אַחֲרֵיהֶם. (לט) - און איך וועל זיי געבן איין הארץ און איין וועג מורא צו האבן פאר מיר אלע טעג, צום גוטן פאר זיי און פאר זייערע קינדער נאך זיי.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דעמאלט וועלן זיי מער נישט זינדיגן, און זיי וועלן מער נישט גיין אין גלות, נאר איך וועל זיי געבן איין הארץ און איין וועג מורא צו האבן פאר מיר. דער טייטש דערפון איז: ווען א מענטש זינדיגט, איז זיין הארץ צעטיילט. און דאס איז די גאנצע מציאות פון יצר הרע און יצר הטוב - צוויי ציאונגען פונעם הארץ: פון איין זייט ציט דאס הארץ צו טון גוטס, דאס איז דער כוח הטוב אינעם מענטש, און פון דער צווייטער זייט ציט דאס הארץ צו טון שלעכטס, דאס איז דער כוח הרע אינעם מענטש. און אין דער צוקונפטיגער מציאות וועט די זאך מער נישט זיין; דאס הארץ וועט זיין א הארץ וואס ציט נאר צו דברי תורה, נאר צו דברי קדושה, נאר צו טון דאס וואס איז גוט אין די אויגן פונעם אויבערשטן, "ליראה אותי כל הימים" - אז ס'זאל מער חלילה נישט זיין קיין שום צירונג צום שלעכטן, נאר מען וועט געצויגן ווערן בלויז צום גוטן.
און לאמיר מסביר זיין די זאכן מער טיף. רבי חיים מוואלאז'ין ברענגט אינעם 'נפש החיים' בקיצור און ער דערקלערט, אז די מציאות פון שלעכטס אינעם מענטש שטאמט דערפון וואס אדם הראשון איז געווען כולו טוב, און עס איז אין אים גארנישט געווען קיין שלעכטס, און ס'איז ביי אים בכלל נישט געווען קיין מציאות פון שלעכטס. און וואו איז דאס שלעכטס געווען? אינגאנצן אינדרויסן פונעם מענטש. ווען דער יצר הרע איז געקומען פארפירן דעם מענטש - ווער איז געווען דער יצר הרע? דער נחש. דאס הייסט, ס'איז אין אים נישט געווען קיין אינערליכער יצר הרע, נאר ער איז געווען אינדרויסן פון אים, א פונדרויסנדיגער כוח וואס איז געקומען און אים פארפירט. און נאכדעם וואס חוה און נאך איר אדם הראשון האבן זיך געלאזט נארן נאך דער עצה פונעם נחש, וואס איז געשען? דער יצר הרע האט זיך אריינגעמישט אינעווייניג אינעם מענטש און איז געווארן א חלק פון אים.
און דערפאר הייסט דער עץ הדעת נישט אין לשון התורה בלויז "עץ הדעת" סתם, נאר תמיד "עץ הדעת טוב ורע". און וואס איז דעת? א חיבור. א מענטש וואס פארמאגט דעת ווייסט צו מדמה זיין מילתא למילתא, צו זאגן דאס איז ענליך צו יענץ - דאס איז דעת; און לעומת זה דער כסיל קען נישט קיין חילוקים און אלעס זעט אים אויס דאס זעלבע, אבער דער בר דעת ווייסט צו מאכן אן הבחנה. און אזוי אויך "וידע אדם את חוה אשתו" - ער האט זיך באהאפטן. און וואס איז אויב אזוי דער "עץ הדעת טוב ורע"? דאס איז דער בוים וואס צוליב דעם עסן פון זיינע פרוכט האבן זיך דער טוב און דער רע פאראייניגט אינאיינעם, און ממילא איז געווארן א קלקול אין אלע עולמות - און אין אלע עולמות האט זיך אריינגעמישט רע, חוץ פון עולם האצילות ווי ס'ווערט געברענגט אין ספרי קבלה - און אויך אינעם מענטש אליין האט זיך דער רע באהאפטן מיטן טוב.
און דאס איז וואס מ'זאגט, אז נאכן חטא אדם הראשון רעדט דער יצר הרע פון אונזער האלדז ארויס. און הגאון הרב דעסלער שטעלט זיך אויף אן אינטערעסאנטן חילוק: ווען א מענטש וויל טון אן עבירה, וואס זאגט ער? "ס'גלוסט זיך מיר". אבער ווען ער האט אן אינערליכן געוויסן וואס פרובירט אים צוריקצוהאלטן, זאגט ער: איך האב אן אינערליכן קול וואס זאגט מיר טו עס נישט, דאס איז אן עבירה. קוקט נאר וואס פאר א שרעקליכער מצב ס'איז געווארן צוליב דעם חטא עץ הדעת: מיר אידענטיפיצירן זיך אינגאנצן מיטן יצר הרע, ביז אזא מדריגה אז ווען ער קומט אונז איבעררעדן פילן מיר נישט אז דאס איז ער, נאר אז דאס בין איך - "ס'גלוסט זיך מיר", דאס געפיל איז אז איך וויל דאס. אבער ווען דער יצר הטוב קומט רעדן צו אונז, שפירן מיר אז א צווייטער כוח רעדט דא, אן אינערליך קול וואס זאגט אונז טו נישט. דאס הייסט, מיטן יצר הטוב אידענטיפיצירן מיר זיך בכלל נישט, מען שפירט אים ווי א פונדרויסנדיגער כוח, בשעת ווען דער יצר הרע איז געווארן אן אינערליכער כוח - ביז אזוי ווייט האט זיך דאס שלעכטס פארמישט מיטן גוטן, אז דער רצון צום שלעכטן איז געווארן אן אינערליכער שטרעבונג פונעם מענטש.
פארוואס איז אדם הראשון פארטריבן געווארן, און פארוואס איז דער טויט "טוב מאוד"
און צוליב דעם האט דער הקדוש ברוך הוא געהייסן פארטרייבן אדם הראשון פון גן עדן, און צוליב וואספארא טעם? "פן ישלח ידו ולקח גם מעץ החיים ואכל וחי לעולם". און ס'איז דאך הפלא ופלא: הקדוש ברוך הוא איז דאך די העכסטע שלימות פון גוטס און ער וויל נאר טון גוטס, און וואס באדערט אים אז דער מענטש זאל עסן פונעם עץ החיים און לעבן אייביג? וואס איז שלעכט אז ער וועט נישט דארפן שטארבן?
זאגט דער 'נפש החיים': פארשטיי, די גאנצע מציאות פון דעם מענטשנ'ס דערנענטערונג צום השם יתברך נאכן חטא אדם הראשון קען נישט צושטאנד קומען נאר דורך דעם וואס דער רע וועט זיך אפשיידן פונעם טוב, און וויאזוי שיידט ער זיך אפ? דורך דער מיתה פונעם מענטש. ווייל צוליב דעם עץ הדעת איז דער מענטש געווארן חומרי, גשמי, תאוות'דיג און פארגראבט. פריער איז געווען "ויהיו שניהם ערומים ולא יתבוששו", און דערנאך האט ער באקומען א גשמיות'דיגע, חומריות'דיגע, תאוות'דיגע מציאות, און די דאזיגע מציאות צווינגט אז כדי אנצוקומען צו א זיכוך מוז דער מענטש דורכגיין א פראצעס פון מיתה. אן דעם פראצעס פון מיתה איז נישטא קיין שום מעגליכקייט אז א מענטש זאל לויכטן אינעם העכסטן ליכטיגקייט. דער אור החיים הקדוש שרייבט אז אדם הראשון האט געקענט ארויפגיין צום גן עדן העליון און דארט רעדן, אין יענער העכסטער רוחניות'דיגער מציאות, כביכול מיטן בורא עולם, און ווען ער האט געוואלט האט ער געקענט אראפגיין צום גן עדן התחתון - ווייל אדם הראשון איז געווען זייער רוחני, און אין א רוחניות'דיגער מציאות איז דאס נישט קיין שום פראבלעם. אבער נאכן חטא איז ער געווארן א גשמיות'דיגער און חומריות'דיגער מענטש, און כדי זיך מדבק צו זיין אין דער גאטליכקייט מוז ער דורכגיין א פראצעס פון זיכוך, און דאס איז די פטירה.
און דאס איז וואס דער בורא עולם האט געזאגט "פן ישלח ידו ולקח גם מעץ החיים ואכל וחי לעולם": און וואס וועט פאסירן אויב ער וועט לעבן אייביג? עס וועט זיך פון אים נישט אפשיידן דאס שלעכטס און ער וועט קיינמאל נישט קענען קומען צו זיין תיקון, און אזא זאך קען נישט זיין און איך וויל דאס נישט. קומט אויס אז דאס אליין וואס הקדוש ברוך הוא האט געברענגט מיתה אויפן מענטש - איז גוט פארן מענטש און פאזיטיוו פאר אים, ווייל אן דעם וואלט ער געלעבט אייביג און וואלט קיינמאל נישט געווען בכוח זיך אפצוזונדערן פונעם שלעכטן און אנצוקומען צו דביקות בהשם. און דאס איז וואס חז"ל זאגן אויף "וירא אלוקים את כל אשר עשה והנה טוב מאוד" - "טוב מאוד" דאס איז דער טויט. און וואס איז אזוי גוט אינעם טויט? לויט ווי מיר האבן מסביר געווען איז דאס הערליך: ווייל אן דעם טויט איז נישטא קיין שום מעגליכקייט צוצוקומען צו א זיכוך און צו א תיקון.
מתן תורה, חטא העגל, און דער חטא פון "לא המתין"
און ווען איז כלל ישראל געווען נאנט צו דעם דאזיגן תיקון? ביים מתן תורה. זאגט די גמרא: פסקה זוהמתם - יענע זוהמא וואס דער נחש האט אריינגעווארפן. כלל ישראל איז אנגעקומען צו אזא מדריגה פון זיכוך אז זיי האבן געזען מראות אלוקים חיים בשעת זיי זענען נאך געווען אינעם קערפער, און זיי זענען צוריק געווארן ווי אדם הראשון פארן חטא. אבער וואס קען מען טון אז נאכדעם האבן זיי געמאכט דאס עגל. און וויאזוי איז געשען דער חטא העגל, דורך אן אינערליכן יצר הרע אדער א פונדרויסנדיגן? זאגן חז"ל אז דער שטן איז געקומען און פארדרייט דאס פאלק און זיי געוויזן די מטה פון משה רבינו פליען פאר זייערע אויגן, און זיי האבן געזאגט "זה משה האיש לא ידענו מה היה לו". און וואס איז געשען אז פלוצים איז דער שטן אינדרויסן? ווייל דער חטא עץ הדעת איז שוין פאראכטן געווארן, און זיי זענען אנגעקומען צו דער מדריגה פון מלאכים ווי אדם הראשון פארן חטא, און ממילא ווען דער שטן איז געקומען צו אונז איז ער געקומען פון אינדרויסן. נאר דעמאלט זענען מיר דורכגעפאלן אינעם זעלבן דורכפאל ווי אדם הראשון - "אכן כאדם תמותון וכאחד השרים תיפולו" - מיר זענען אראפגעפאלן פון אונזער מדריגה און צוריקגעפאלן צום קלקול פון אדם הראשון.
און וואס איז געווען דער קלקול פון אדם הראשון? אז ער האט נישט געווארט. ווען ער וואלט געווארט ביז כניסת השבת, וואלט ער זוכה געווען צו עסן פון עץ הדעת בהיתר - ווייל עץ הדעת איז דאך געווען א גפן - ער וואלט מקדש געווען אויפן וויין, מקבל געווען שבת, און די וועלט וואלט פארראכטן געווארן, נתתקן עולם במלכות שדי. אבער ער האט נישט אפגעווארט און נישט געהאט קיין געדולד, און האט דערמיט אנגעמאכט א קלקול פאר אלע עולמות אינאיינעם. און מיר, ווען מיר זענען אנגעקומען צום שטאפל פון תיקון, וואס איז געווען אונזער חטא? אז מיר האבן נישט געווארט. "בושש משה לבוא", מיר זענען נישט געווען ביכולת צו ווארטן נאך עטליכע שעה און זען צי ער קומט אן ביזן סוף פונעם טאג, און גלייך "קום עשה לנו אלוהים" - דער זעלבער עוון.
און בדרך אגב, אדם הראשון איז נתגלגל געווארן נאכאמאל אין דוד המלך - "אדם" זענען ראשי תיבות אדם, דוד, משיח. און וואס איז געווען דער חטא פון דוד? בת שבע. און חז"ל זאגן: ראויה היתה בת שבע לדוד אלא שאכלה פגה, דאס הייסט אומצייטיג, א בוסר. קומט דאך אויס אז די זאך קומט דיר טאקע, און ווען דו וואלסט געווארט וואלסטו עס באקומען בהיתר. זעען מיר ווידער דעם זעלבן אור-אלטן חטא וואס באגלייט און רודפ'ט דורכאויס דעם גאנצן וועג. (און וואס ס'שטייט "עמא פזיזא", איז דאס געזאגט געווארן לגנאי אויף אן אנדער ענין, אויף "נעשה ונשמע", וואס דאס פאר זיך איז גאר א הייליגע און פאזיטיווע זאך.)
און דאס איז בעצם וואס עס שטייט דא: "וְנָתַתִּי לָהֶם לֵב אֶחָד וְדֶרֶךְ אֶחָד לְיִרְאָה אוֹתִי כָּל הַיָּמִים". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ווען איך וועל בסופו של דבר אויסלייזן כלל ישראל, וועלן זיי האבן איין הארץ און איין וועג. עס וועט מער נישט זיין קיין מצב וואס דאס שלעכטס איז אויסגעמישט מיטן גוטס, מיר וועלן זיך נישט אידענטיפיצירן מיטן שלעכטן און מיר וועלן נישט פילן אז דער רצון צום שלעכטן איז אונזער אינערליכער ווילן, נאר מיר וועלן צוריקקומען צום מצב פון אדם הראשון פארן חטא, וואס דאס שלעכטס איז געווען אינגאנצן אינדרויסן פון אים און איז נישט געווען קיין חלק און שותף אין אים. און אפילו פון אינדרויסן וועט עס דעמאלט נישט עקזיסטירן ביי אונז, ווייל דער הקדוש ברוך הוא גייט דאך שחט'ן דעם שטן, דעם מלאך המוות, און ממילא וועט דאס גאנצע הארץ פונעם מענטש זיין בלויז גוט צום אייבערשטן.
אן אייביגער ברית אן קיין תנאי
וְכָרַתִּי לָהֶם בְּרִית עוֹלָם אֲשֶׁר לֹא אָשׁוּב מֵאַחֲרֵיהֶם לְהֵיטִיבִי אוֹתָם, וְאֶת יִרְאָתִי אֶתֵּן בִּלְבָבָם לְבִלְתִּי סוּר מֵעָלָי. (מ) - און איך וועל שליסן מיט זיי אן אייביגן בונד, אז איך וועל זיך נישט אפקערן פון הינטער זיי פון טון זיי גוטס, און מיין יראה וועל איך אריינלייגן אין זייער הארץ, כדי זיי זאלן זיך נישט אפקערן פון מיר.
איך וועל שליסן מיט זיי א בונד וואס וועט בלייבן אויף אייביג: פונקט ווי זיי וועלן מקבל זיין אויף זיך צו האבן מורא פון דעם אייבערשטן אויף א שטענדיגן אופן, אזוי אויך וועט דער ברית וואס איך וועל שליסן מיט זיי נישט זיין אפהענגיק אין א תנאי, נאר "אשר לא אשוב מאחריהם להיטיבי אותם" - א הבטחה אז איך וועל זיך נישט צוריקציען פון הינטער זיי, ס'וועט מער נישט זיין קיין מציאות אז איך זאל זיי פארטריבן אין גלות און שטראפן, נאר אן ענדגילטיגער בונד אז ס'וועט זיי זיין בלויז גוט. און וויאזוי קען מען צוזאגן אזא פעסטע הבטחה? וויבאלד ס'וועט שוין מער נישט זיין אין זיי קיין כח הרע, וועלן זיי ממילא נישט אנקומען צו קיין שלעכטס. און דאס איז דער טייטש "וְאֶת יִרְאָתִי אֶתֵּן בִּלְבָבָם לְבִלְתִּי סוּר מֵעָלָי": ווען זיי וועלן אנגרייטן זייער הארץ מיר תמיד צו פאכטן, וועט מיין ברית זיין אן אייביגער ברית אן קיין שום תנאי; ווייל איך קען דאך נישט מפר זיין מיין ברית, דעריבער מוז איך זיי אפהיטן אז זיי זאלן נישט פארלעצן זייער בונד און מיר נישט פארלאזן אלע טעג, און דורך דעם וועל איך אויך קענען מקיים זיין מיין ברית תמידית און זיי געבן בלויז גוטס.
וְשַׂשְׂתִּי עֲלֵיהֶם לְהֵטִיב אוֹתָם, וּנְטַעְתִּים בָּאָרֶץ הַזֹּאת בֶּאֱמֶת בְּכָל לִבִּי וּבְכָל נַפְשִׁי. (מא) - און איך וועל זיך פרייען מיט זיי צו טון זיי גוטס, און איך וועל זיי איינפלאנצן אין דעם דאזיגן לאנד באמת, מיט מיין גאנצן הארץ און מיט מיין גאנצער נשמה.
"וששתי עליהם להטיב אותם" - ווייל אזוי ווי דער ברית איז ענדגילטיג און אן קיין צוריקציען זיך, בין איך מחוייב זיי שטענדיג צו טון גוטס. און ווען זיי וואלטן חלילה געזינדיגט און דער אייבערשטער וואלט געווען געצוואונגען זיי צו טון גוטס, וואלט ער זיך דערין געפרייט? ניין. איז דען זיין אויג חלילה ענג אונז גוטס צו טון? חס ושלום. נאר דער בורא עולם זאגט: דאס דאזיגע גוטס איז נישט גוט פאר דיר. צו וואס איז די זאך ענליך? צו א צעלאזט קינד וואס גייט אין דער פריי און מען גיט אים נאך און נאך מתנות פאר זיינע מעשים. פון איין זייט פרייט מען זיך אז דעם קינד איז גוט, ס'איז דאך דיין קינד; אבער פון דער צווייטער זייט איז מען זייער באזארגט און טרויעריג, ווייל דאס שטענדיגע געבן מתנות אויף א שלעכטער אויפפירונג פארדארבט און ברענגט אן א חורבן פאר דעם קינד. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אבער לעתיד לבוא, ווען איך וועל זיי טון גוטס, וועל איך זיך פרייען מיט דעם חסד און זיך משמח זיין דערין, ווייל זיי וועלן זיין גוט און ראוי צו דער השפעה. "וּנְטַעְתִּים בָּאָרֶץ הַזֹּאת בֶּאֱמֶת" - יעצט וועט עס שוין זיין באמת, אויף אן ענדגילטיגן אופן און אן קיין צוריקקער; "בְּכָל לִבִּי" - מיין הארץ וועט זיין צוגעקלעבט צו זיי, און נישט קיין מצב וואס איך פארבארג מיין פנים פון זיי און דערווייטער זיך.
"כאשר הבאתי... כן אנוכי מביא" - דאס געלעכטער פון רבי עקיבא
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה, כַּאֲשֶׁר הֵבֵאתִי אֶל הָעָם הַזֶּה אֵת כָּל הָרָעָה הַגְּדוֹלָה הַזֹּאת, כֵּן אָנֹכִי מֵבִיא עֲלֵיהֶם אֶת כָּל הַטּוֹבָה אֲשֶׁר אָנֹכִי דֹּבֵר עֲלֵיהֶם. (מב) - ווארום אזוי האט געזאגט דער אויבערשטער: אזוי ווי איך האב געברענגט אויף דעם דאזיגן פאלק די גאנצע גרויסע שלעכטס, אזוי ברענג איך אויף זיי די גאנצע גוטס וואס איך רעד אויף זיי.
פונקט ווי איך האב צוגעזאגט דורך נבואה די רעה און איך האב עס געברענגט, אזוי זאג איך צו דורך נבואה אז איך וועל ברענגען אויף זיי די טובה. און דאס איז די זאך וואס האט מחזק געווען רבי עקיבא: ווען ער איז געגאנגען מיט די חכמים און זיי האבן געוויינט און ער האט געלאכט, איז זיין יסוד געווען אויף דעם מהלך - אז דער הקדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט די רעה און זי געברענגט, און האט תולה געווען דאס איינע אינעם צווייטן. און דערפאר, ווען איך זע ווי די רעה ווערט מקוים, איז מיר קלאר אז אויך די טובה וועט קומען און נתקיים ווערן.
"שדות בכסף יקנו" - דער באווייז פונעם אפקויפן דאס פעלד
וְנִקְנָה הַשָּׂדֶה בָּאָרֶץ הַזֹּאת אֲשֶׁר אַתֶּם אֹמְרִים שְׁמָמָה הִיא מֵאֵין אָדָם וּבְהֵמָה, נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים. (מג) - און דאָס פֿעלד וועט געקויפֿט ווערן אין דעם דאָזיקן לאַנד, וואָס איר זאָגט אַז עס איז אַ וויסטעניש אָן מענטש און בהמה, עס איז איבערגעגעבן געוואָרן אין דער האַנט פֿון די כשדים.
שָׂדוֹת בַּכֶּסֶף יִקְנוּ וְכָתוֹב בַּסֵּפֶר וְחָתוֹם וְהָעֵד עֵדִים, בְּאֶרֶץ בִּנְיָמִן וּבִסְבִיבֵי יְרוּשָׁלַיִם וּבְעָרֵי יְהוּדָה וּבְעָרֵי הָהָר וּבְעָרֵי הַשְּׁפֵלָה וּבְעָרֵי הַנֶּגֶב, כִּי אָשִׁיב אֶת שְׁבוּתָם נְאֻם יְהֹוָה. (מד) - פֿעלדער פֿאַר געלט וועט מען קויפֿן, און מען וועט שרײַבן אין אַ שטר און פֿאַרזיגלען און מעמיד זײַן עדים, אין לאַנד פֿון בנימין און אין די אַרומיקע ערטער פֿון ירושלים, און אין די שטעט פֿון יהודה, און אין די שטעט פֿון באַרג, און אין די שטעט פֿון טאָל, און אין די שטעט פֿון דרום; ווײַל איך וועל צוריקקערן זייער געפֿענגעניש, זאָגט דער אויבערשטער.
זאָגט אים דער הקדוש ברוך הוא: דאָס וואָס איך האָב דיר באַפֿוילן צו קויפֿן דאָס פֿעלד פֿון חנמאל - דאָס איז ווײַל איר זאָגט אַז דאָס דאָזיקע לאַנד וועט זײַן אַ שממה, און איך זאָג דיר: וויסט אײַך, נאָך וועט מען פֿעלדער פֿאַר געלט קויפֿן. אין אַ וויסטן אָרט פֿאַרקויפֿט מען פֿעלדער פֿאַר געלט? אינעם מדבר סהרה קענסטו נעמען פֿעלדער בחנם, אַ וויסט אָרט קאָסט נישט קיין געלט; און וואָס מער אַן אָרט איז געזוכט און פֿרוכטבאַר, אַלץ העכער און טײַערער זענען די פּרײַזן. און דער הקדוש ברוך הוא זאָגט: דער דאָזיקער אָרט וועט נאָך זײַן אַזוי באַגערט, אַז מ'וועט קויפֿן פֿעלדער פֿאַר געלט. און נישט בלויז דאָס, נאָר "וכתוב בספר וחתום והעד עדים" - אַז ווען אַ מענטש וועט פֿאַרקויפֿן אַ פֿעלד, וועט ער עס פֿאַרקויפֿן מיט אַ שטר און מיט עדים, כדי ער זאָל זײַן זיכער אַז דאָס פֿעלד איז אינגאַנצן זײַנס; בשעת הײַנט, ווען אַ מענטש פֿאַרקויפֿט אַ פֿעלד, פֿאַרקויפֿט ער עס בהחבא כדי די כשדים זאָלן נישט הערן. אָבער אויף ווײַטער וועט מען אַלץ פֿאַרקויפֿן בגלוי, און מענטשן וועלן זײַן גרייט אַרײַנצולייגן געלט און דער מצב וועט צוריקקומען צום גוטן - "בארץ בנימין ובסביבי ירושלים ובערי יהודה ובערי ההר ובערי השפלה ובערי הנגב, כי אשיב את שבותם": אַלע די וואָס גייען קיין בבל וועל איך צוריקברענגען צו זייער לאַנד, און זיי וועלן צוריקקומען פֿון בבל קיין ארץ ישראל.
אַ פֿראַגע צום שלוס: זיבעציק יאָר אָדער אַ ברית עולם?
און לכאורה איז דאָ דאָ אַ זאַך וואָס איז נישט פֿאַרשטענדלעך: די דאָזיקע תשובה רעדט וועגן שיבת ציון נאָך די זיבעציק יאָר, בשעת ווען "וכרתי להם ברית עולם אשר לא אשוב מאחריהם" רעדט וועגן דעם צוקונפֿטיקן ברית צו וועלכן מיר זענען נאָך אַלץ נישט אָנגעקומען. וויאַזוי פֿאַרבינדט דער הקדוש ברוך הוא די צוויי זאַכן - גייט מיט אים ביזן קץ כל הימין, און באַלד זאָגט ער אים צו קויפֿן דאָס פֿעלד ווײַל זיי וועלן צוריקקומען אַהער?
און דער ביאור איז: דער מלבי"ם אין ספר דניאל ערקלערט אַז די גאולה פֿון בית שני, אין דער צײַט פֿון עזרא און נחמיה, איז געווען אַ בחינה פֿון אַן אתחלתא דגאולה, ווי אַ שטיקל פּראָבע-תקופה. נישט דאָס איז געווען די אויסגעפּלאַנטע גאולה העתידה, נאָר אַ צײַטווײַליקע גאולה; דער אויבערשטער האָט זיי געגעבן דעם בית המקדש כביכול פֿאַר נאָך אַ תקופה פֿון נסיון. און ווען כלל ישראל וואָלט ווען געגאַנגען אין דעם וועג פֿון השי"ת און זוכה געווען צו דינען דעם אויבערשטן באמת אינעם בית המקדש בײַם צוריקקומען צו זייער לאַנד, וואָלט בײַם ענדע פֿון די פֿיר הונדערט און צוואַנציק יאָר פֿון בית שני געקומען משיח און עס וואָלט געווען די פֿולקאָמע גאולה. און אַזוי ערקלערט דער מלבי"ם די פסוקי הגאולה אין ספר דניאל, אַז זיי לייגן אויס וואָס עס וואָלט באַדאַרפֿט צו זײַן נאָכן צווייטן בית המקדש: אַז בײַם סוף פֿון בנין בית שני וואָלט געדאַרפֿט אַראָפּקומען אַ פֿאַרטיקער און אויפֿגעבויטער בית המקדש מיט פֿײַער פֿון הימל, און דעמאָלט וואָלטן מקוים געוואָרן אַלע נבואות פֿון "וקיבצתי אותם מכל הארצות אשר הפיצותי אותם שמה", און דער בית השלישי וואָלט געשטאַנען אויף אייביק. אָבער וויבאַלד מיר האָבן נישט דורכגעמאַכט די דאָזיקע תקופה מיט דערפֿאָלג, איז דער אויבערשטער כביכול געווען געצוואונגען צו חרוב מאַכן אויך דעם צווייטן בית המקדש, טיטוס איז געקומען און חרוב געמאַכט דעם בית המקדש, און ווידער זענען מיר פֿאַרגלט געוואָרן צווישן די פֿעלקער; און מיר וואַרטן אויפֿן בית המקדש אָן אַ בית המקדש. אין צײַטן פֿון בית שני האָט מען געוואַרט אויף דער גאולה העתידה, און עס איז געווען קלאָר פֿאַר יעדן איינעם אַז דאָס איז בלויז אַ צײַטווײַליקע גאולה - בלויז אַ קליינער חלק איז אָנגעקומען קיין ארץ ישראל, צוויי און פֿערציק טויזנט ווי עס שטייט אין עזרא און נחמיה - און דאָך האָבן זיי געהאָפֿט אַז אָט אָט קומט די גאַנצע גאולה, משיח וועט קומען און עס וועט זײַן די אַלגעמיינע גאולה פֿון עם ישראל, די עשרת השבטים וועלן צוריקקומען און אַלעס וועט צוריקגיין צום אַלטן שיין. אָבער וויבאַלד זיי זענען נישט געווען ראוי, איז די גאולה העתידה נדחה געוואָרן, און מיר זענען נאָך אַלץ אין גלות און וואַרטן אַז דער אויבערשטער זאָל אונדז אויסלייזן במהרה בימינו אמן.
צום סך-הכּל:
אין דער תּפֿילה פֿון ירמיהו ווערן אַראָפּגעלייגט דרײַ הנהגות: די הנהגה פֿון בריאה און שטענדיקן קיום ("אתה עשית את השמים ואת הארץ... ובזרועך הנטויה"), די אַלגעמיינע הנהגה פֿון השגחה אויף דער וועלט און אויף די אומות העולם ("עושה חסד לאלפים... ה' צבאות שמו"), און די הנהגה פּרטית וואָס דרינגט אַראָפּ צו יעדער פעולה און מחשבה ("גדול העצה ורב העליליה"). פֿון זייער כּוח פֿרעגט ירמיהו: אויב די שטאָט איז שוין איבערגעגעבן געוואָרן אין די הענט פֿון די כשדים, וואָס פֿאַר אַ זינען האָט דאָס אָפּקויפֿן אַ פֿעלד? און דער ענטפֿער פֿונעם אויבערשטן איז: כראָטש לויט דער הנהגת השעה קומט דער גלות אַלס אַ זיכוך און טהרה, דאָך לויט דער אַלגעמיינער הנהגה פֿאַר די דורות איז דאָס לאַנד אונדזערס, און עם ישראל עקזיסטירט אויף אייביק. די שטאָט ווערט חרוב כדי כלה חמתו זאָל אויסגעגאָסן ווערן אויף האָלץ און שטיינער און די פֿלאַנצונג זאָל בלײַבן; און דער סוף וועט זײַן איין האַרץ און איין וועג, אַ ברית עולם אָן קיין שום תּנאי, און אַ פֿרייד פֿון אַן אמתער טובה - ביז עס וועלן פֿעלדער פֿאַר געלט געקויפֿט ווערן מיט אַ שטר און מיט עדים אין אַלע שטעט פֿון יהודה און ירושלים. דאָס אָפּקויפֿן דאָס פֿעלד דורך ירמיהו איז, אויב אַזוי, דער ערשטער מעשה פֿון אמונה אין דער גאולה.