פתיחה: אַ נבואה אינמיטן דעם מצור
פרק ל"ב אין ירמיהו הייבט זיך אָן מיט אַ נבואה וואָס איז געזאָגט געוואָרן צו ירמיהו אין דעם צענטן יאָר פון צדקיהו, דאָס איז דאָס אַכצנטע יאָר פון נבוכדראצר. נאָך איידער דער נביא אַנטפּלעקט אונדז וואָס דער אינהאַלט פון דער נבואה איז (וואָס דאָס איז דער באַפעל אָפּצוקויפן דאָס פעלד פון חנמאל), שטעקט ער פאָראויס און שילדערט דעם היסטאָרישן הינטערגרונט: דער מצור אויף ירושלים, און דאָס איינשפּאַרן פון ירמיהו אין חצר המטרה. און די דאָזיקע הקדמה איז נישט סתם אַזוי - זי קומט צו פאַרגרעסערן דעם וואונדער: אין דער צייט ווען דאָס חיל פון מלך בבל באַלאַגערט די שטאָט און כמעט יעדע רגע ווערט אַלץ איינגענומען, באַפעלט דער קדוש ברוך הוא זיין נביא צו קויפן אַ פעלד אין ארץ ישראל. אַ וואונדער וואָס וועט צום סוף אויך וועקן ירמיהו אַליין צו פרעגן און מתפלל זיין.
הַדָּבָר אֲשֶׁר־הָיָה אֶל־יִרְמְיָהוּ מֵאֵת ה' בַּשָּׁנָה הָעֲשִׂרִית לְצִדְקִיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה, הִיא הַשָּׁנָה שְׁמֹנֶה־עֶשְׂרֵה שָׁנָה לִנְבוּכַדְרֶאצַּר. - דאָס וואָרט וואָס איז געווען צו ירמיהו פונעם אויבערשטן אין דעם צענטן יאָר צו צדקיהו מלך יהודה, דאָס איז דאָס אַכצנטע יאָר צו נבוכדראצר.
וְאָז חֵיל מֶלֶךְ בָּבֶל צָרִים עַל־יְרוּשָׁלִָם, וְיִרְמְיָהוּ הַנָּבִיא הָיָה כָלוּא בַּחֲצַר הַמַּטָּרָה אֲשֶׁר בֵּית־מֶלֶךְ יְהוּדָה. - און דעמאָלט האָט דאָס חיל פון מלך בבל באַלאַגערט ירושלים, און ירמיהו הנביא איז געווען איינגעשפּאַרט אין חצר המטרה וואָס איז אין בית מלך יהודה.
וואָס איז חצר המטרה
"חצר המטרה" איז אַ באַוואַכטער הויף, אַ מין בית כלא. "מטרה" איז מלשון נטירה - היטן און וואַכן, ווי "נוקם ונוטר", איינער וואָס היט שׂנאה. און אַזוי אויך "נטורי קרתא" מיינט די וועכטער פון דער שטאָט. אין דעם ענין ברענגט די גמרא די מעשׂה מיט יענעם מענטש וואָס מען האָט אים געבעטן ער זאָל ווייזן די וועכטער פון דער שטאָט, און ער האָט געוויזן די סאלדאטן און די פאַרטיידיקער. האָט מען אים געזאָגט: דאָס זענען די נטורי קרתא? דאָס זענען חרובי קרתא, די וואָס ברענגען חורבן אויף דער שטאָט! די עכטע שומרי העיר זענען די תלמידי חכמים.
אֲשֶׁר כְּלָאוֹ צִדְקִיָּהוּ מֶלֶךְ־יְהוּדָה לֵאמֹר: מַדּוּעַ אַתָּה נִבָּא לֵאמֹר, כֹּה אָמַר ה' הִנְנִי נֹתֵן אֶת־הָעִיר הַזֹּאת בְּיַד מֶלֶךְ־בָּבֶל וּלְכָדָהּ. - וואָס צדקיהו מלך יהודה האָט אים דאָרט איינגעשפּאַרט, זאָגנדיק: פאַרוואָס זאָגסטו אַ נבואה, זאָגנדיק, אַזוי האָט דער אויבערשטער געזאָגט: אָט גיב איך די דאָזיקע שטאָט אין דער האַנט פון מלך בבל און ער וועט זי אייננעמען.
וְצִדְקִיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה לֹא יִמָּלֵט מִיַּד הַכַּשְׂדִּים, כִּי הִנָּתֹן יִנָּתֵן בְּיַד מֶלֶךְ־בָּבֶל, וְדִבֶּר־פִּיו עִם־פִּיו וְעֵינָיו אֶת־עֵינָו תִּרְאֶינָה. - און צדקיהו מלך יהודה וועט נישט אַנטרינען פון דער האַנט פון די כשדים, וואָרום איבערגעגעבן וועט ער איבערגעגעבן ווערן אין דער האַנט פון מלך בבל, און זיין מויל וועט רעדן מיט זיין מויל און זיינע אויגן וועלן זען זיינע אויגן.
וּבָבֶל יוֹלִךְ אֶת־צִדְקִיָּהוּ וְשָׁם יִהְיֶה עַד־פׇּקְדִי אֹתוֹ נְאֻם־ה', כִּי תִלָּחֲמוּ אֶת־הַכַּשְׂדִּים לֹא תַצְלִיחוּ. - און קיין בבל וועט ער פירן צדקיהו, און דאָרט וועט ער זיין ביז איך וועל אים געדענקען, זאָגט דער אויבערשטער, אויב איר וועט מלחמה האַלטן קעגן די כשדים וועט איר נישט מצליח זיין.
פאַרוואָס איז ירמיהו איינגעשפּאַרט געוואָרן
דער פסוק דערקלערט וויאַזוי ירמיהו איז אָנגעקומען אין חצר המטרה: זיינע נבואות האָבן נישט געפעלט צדקיהו, און ער האָט אים געפאָדערט צו רעכענונג - פאַרוואָס זאָגסטו אַ נבואה אַז די שטאָט וועט איבערגעגעבן ווערן אין דער האַנט פון מלך בבל, און פאַרוואָס זאָגסטו אַ נבואה אַז איך אַליין וועל אויך נישט ניצול ווערן. צדקיהו איז געווען זיכער אַז ער אַליין וועט ראַטעווען זיין לעבן, ווייל ער האָט זיך אָנגעגרייט אַן אַנטלויף-טונעל ביז קיין יריחו (נישט בלויז ביי די הערשער אין אונדזער דור זענען פאַראַן טונעלן). קומט אָבער ירמיהו און זאָגט אים: אויך דער טונעל וועט גאָרנישט העלפן, "לא יימלט מיד הכשדים" - ער וועט נישט אַנטרינען פון דער האַנט פון די כשדים.
און אַזוי איז טאַקע געווען. צדקיהו איז אַריין אינעם טונעל און איז אַנטלאָפן, נאָר דער קדוש ברוך הוא האָט צוגעגרייט אַ הירש פאַר די כשדים, און זיי זענען אים נאָכגעלאָפן ביז זיי זענען אָנגעקומען פּונקט צום עפֿענונג פונעם טונעל - און דאָרט איז צדקיהו אַרויסגעקומען גלייך צו זיי ווי אַ צייטיקער פריכט. דער הירש האָט זיי אַהין געברענגט, און די נבואה איז מקוים געוואָרן פּינקטלעך.
דער מלבי"ם איז מדייק אין די פרטים פון דער נבואה: קודם "הינתן יינתן ביד מלך בבל" - די כשדים וועלן אים נישט הרג'נען, נאר אים איבערגעבן צו נבוכדנצר, וואס איז געווען זיין שונא (צוליב דער שבועה וואס ער האט עובר געווען דערויף, ווי מיר וועלן מסביר זיין ווייטער). "ודיבר פיו עם פיו" - דאס איז דער משפט וואס ער וועט אים מאכן אויף דער הפרת השבועה, און יסורי משפט זענען שווערער פון מיתה. "ועיניו את עיניו תראינה" - א רמז אז מ'וועט אים אויסשטעכן די אויגן: דו וועסט זען נאר די אויגן פון נבוכדנצר, און מער גארנישט, בבל אליין וועסטו נישט זוכה זיין צו זען.
"ובבל יוליך את צדקיהו ושם יהיה עד פוקדי אותו" - וואס איז די פקידה? דאס איז דער יום המיתה, ווי דער לשון "ופקודת כל האדם ייפקד עליהם", ווען דער הקדוש ברוך הוא רופט דעם מענטש און נעמט אים צו זיך. דאס הייסט: דארט וועט ער בלייבן ביז זיין יום פטירה. און נישט בלויז דאס, נאר "כי תילחמו את הכשדים לא תצליחו" - ירמיהו שוואכט אויך אפ די הענט פון די קעמפער און ברענגט א שוואכקייט אין זייער הארץ.
מען פארשטומט דעם נביא
וועלכער מלך וועט מסכים זיין אז עס זאל ארומגיין אין זיין לאנד אזא נביא, וואס זאגט דעם פאלק די גאנצע צייט זיך אונטערצוגעבן, אז די מערכה איז פאריבער, אז ס'איז נישטא קיין שום שאנס קעגן דעם מלך בבל, אז אויך דער מלך אליין וועט אריינפאלן אין זיין האנט און מען וועט אים בלינד מאכן די אויגן? אזעלכע רייד זענען נישט קיין אנגענעמע. און וואס טוט צדקיהו? ער פארשפארט ירמיהו'ן, כדי ער זאל נישט ממשיך זיין צו זאגן שווערע ווערטער צום פאלק, און אזוי זאל מען קענען ווייטער פראווען.
און די היסטאריע חזר'ט זיך איבער. ווען רבנים זאגן זאכן וואס זענען נישט באקוועם פאר דער מידיע, "פארשפארט" מען זיי: מ'באריכטעט נישט, מ'בלאקירט. אזוי למשל הרב אמנון יצחק איז נישט דערמאנט געווארן אין דער מידיע לאנגע יארן. לכתחילה האבן זיי פרובירט צו שרייבן שלעכטס אויף אים, נאר ער האט געקלאגט יענע צייטונגען אין בית המשפט, ער האט געווינען די משפטים, אויפגעוויזן אז מ'האט געשריבן אויף אים זאכן שלא היו ולא נבראו און אפילו באקומען פארגיטיקונגען. האבן זיי געזען אז דאס העלפט נישט: יעדעס ווארט ווערט א רעקלאמע, און אויך א טעיפ קומט ארויס נאכדעם. האבן זיי באשלאסן: מיר קענען נישט, מיר האבן נישט געהערט, מיר האבן נישט געזען. ער האט אפגעהאלטן א ריזיגן כינוס אין יד אליהו און אינעם טדי סטאדיאן, צענדליגער טויזנטער מענטשן - און וואס האט מען באריכטעט? "ס'איז דא טראפיק אין שטאט". פארוואס טראפיק? דאס אנטפלעקט מען נישט פאר די צוהערער. דאס איז פונקטליך די הנהגה פון דעמאלט: מען וויל נישט הערן - מאכט מען שטיל, און מען מיינט אז דערמיט איז די מעשה פאריבער. און ווען זיי וואלטן געקענט אריינלייגן אין תפיסה, וואלטן זיי עס געטאן.
און דאס איז אויך געווען דער אריגינעלער פלאן: הרצל האט געשריבן אין זיין בוך "מדינת היהודים" אז די רבנים וועט מען איינשפארן אין קאזארמעס, א מין ענקלאוועס, א מין געטאס. און בן גוריון האט איבערגעלאזט מאה שערים, כדי אין די קומענדיגע דורות זאל מען זען ווי אזוי אידן האבן אמאל אויסגעזען. ער האט נישט געוואוסט אז אויף זיין קבר וועט מען נישט קענען צוזאמשטעלן אפילו קיין מנין. און ברוך השם היינט-צו-טאגס זענען רוב אידן אין ירושלים שומרי מצוות, און די שומרי מצוות מערן זיך אלץ מער, און די וואס האבן געטראכט איינצושפארן די רבנים זעען פלוצלונג אז "כל ישראל חיכה ליהודי", און זייער דור גייט און ווערט פארשוואונדן.
צדקיהו האט געמיינט אז אויב ער וועט פארשטומען ירמיהו'ן - וועט די נבואה זיך נישט מקים זיין.
צוריק צו דער נבואה אליין
וַיֹּאמֶר יִרְמְיָהוּ: הָיָה דְבַר־ה' אֵלַי לֵאמֹר. - און ירמיהו האט געזאגט: עס איז געווען דאס ווארט פון ה' צו מיר, אזוי צו זאגן.
דאס אלעס וואס איז געזאגט געווארן ביז איצט איז געווען א הקדמה: ירמיהו באקומט א נבואה אין חצר המטרה, וואו ער געפינט זיך ווייל צדקיהו האט אים איינגעשפארט, און ער האט אים איינגעשפארט ווייל ער האט געזאגט נישט-אנגענעמע זאכן. יעצט קערט זיך דער כתוב צוריק צום אנהויב: עס איז געווען א נבואה צו ירמיהו - און יעצט וועלן מיר הערן וואס איר אינהאלט איז.
הִנֵּה חֲנַמְאֵל בֶּן־שַׁלֻּם דֹּדְךָ בָּא אֵלֶיךָ לֵאמֹר: קְנֵה לְךָ אֶת־שָׂדִי אֲשֶׁר בַּעֲנָתוֹת, כִּי לְךָ מִשְׁפַּט הַגְּאֻלָּה לִקְנוֹת. - אט קומט צו דיר חנמאל דער זון פון דיין פעטער שלום, צו זאגן: קויף דיר אפ מיין פעלד וואס איז אין ענתות, ווייל צו דיר געהערט דאס רעכט פון דער גאולה עס אפצוקויפן.
דער הקדוש ברוך הוא לאזט וויסן פאר ירמיהו אז חנמאל בן שלום זיין פעטער וועט קומען צו אים און וועט בעטן פון אים אפצוקויפן זיין פעלד אין ענתות - דארט איז געווען דער ארט פון ירמיהו, "מן הכהנים אשר בענתות". "כי לך משפט הגאולה לקנות": זייער וועג איז געווען אז דער קרוב איז דער ערשטער אפצוקויפן דאס פעלד, כדי די נכסים זאלן בלייבן אין דער משפחה. ווי מיר האבן געזען ביי בועז, וואס האט געזאגט צום גואל: אם גאול תגאל - ואם לא, אגאל אני, ווייל ער איז געווען דער נענטערער קרוב. און דער טעם דערפון: ממילא ביים יובל קערט זיך דאס פעלד צוריק צום קרוב, און אויב אזוי פארוואס זאל עס אינצווישן איבערגיין צו א פרעמדן מענטש? און אויב דער קרוב וויל נישט אויסלייזן, לייזט עס אויס א צווייטער אדער מ'פארקויפט עס פאר א צווייטן מענטש - אבער די זכות הקדימה איז געגעבן פארן קרוב.
וַיָּבֹא אֵלַי חֲנַמְאֵל בֶּן־דֹּדִי כִּדְבַר ה' אֶל־חֲצַר הַמַּטָּרָה, וַיֹּאמֶר אֵלַי: קְנֵה נָא אֶת־שָׂדִי אֲשֶׁר־בַּעֲנָתוֹת אֲשֶׁר בְּאֶרֶץ בִּנְיָמִין, כִּי־לְךָ מִשְׁפַּט הַיְרֻשָּׁה וּלְךָ הַגְּאֻלָּה קְנֵה־לָךְ, וָאֵדַע כִּי דְבַר־ה' הוּא. - און חנמאל מיין פעטערס זון איז געקומען צו מיר לויטן ווארט פון ה' אין חצר המטרה (דעם הויף פונעם ארעסט), און ער האט צו מיר געזאגט: קויף ביטע מיין פעלד וואס איז אין ענתות, וואס איז אין לאנד בנימין, ווייל דיר געהערט דער משפט הירושה און דיר באלאנגט די גאולה, קויף עס פאר זיך; און איך האב געוואוסט אז דאס איז דאס ווארט פון ה'.
"ואדע כי דבר ה' הוא" - און צי האט ער געהאט א ספק?
לויטן פשוטו של מקרא איז די זאך גאר שטארק פארהאנקערט און וואונדערלעך: עס קוקט אויס ווי ביז חנמאל איז געקומען און די זאכן האבן זיך אויסגעפירט, איז געווען א פלאץ צו האבן א ספק צי דאס איז א דבר ה' צי נישט, און ערשט יעצט "ואדע כי דבר ה' הוא". אבער מיר האבן א פעסטן כלל, און אזוי האלטן אלע ראשונים: א נביא האט קיין שום ספק ווען עס קומט צו אים א דבר ה' אז דאס איז א דבר ה'. עס קען נישט זיין אז דער נביא זאל מסופק זיין צי עס איז גאר בלויז א חלום - אפילו ווען די נבואה קומט אין א חלום.
און דער קלארער און אומבאשטרייטבארער באווייז דערויף איז עקידת יצחק: אויב עס וואלט געווען אפילו א שאטן פון א ספק אז אפשר איז דאס נישט קיין דבר ה' נאר א חלום בעלמא, וויאזוי גייט אברהם אבינו און בינדט זיין זון און איז גרייט אים צו שעכטן? צי קען מען זיך פארשטעלן אז אויפן סמך פון א חלום זאל א מענטש גיין שעכטן זיין אייגן קינד? פון דעם זעט מען קלאר אז א נביא האט גארנישט קיין ספק צי דער באשעפער האט צו אים גערעדט. (די דברים זענען מבואר באריכות אינעם ספר "משנת החלומות".)
און דאס וואס מיר געפינען ביי יעקב אבינו "אכן יש ה' במקום הזה ואנכי לא ידעתי", און אזוי אויך ביי שמואל הנביא וואס אין אנהייב האט ער נישט געוואוסט אז עס איז א דבר ה' - פארענטפערט הרב דעסלער: נאר ביים ערשטן מאל פון א נביא קען זיין א ספק, ווייל ער איז נאך נישט צוגעוואוינט צו נבואה. אבער נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט זיך שוין איין מאל באוויזן צו אים, פאלט שוין מער קיין שום ספק נישט ביי דעם נביא צי עס איז א חלום צי א נבואה. אויב אזוי, ווי קען זיין אז ירמיהו זאל זאגן: ווען איך האב געזען אז חנמאל איז געקומען - האב איך פארשטאנען אז מסתמא איז עס טאקע געווען א דבר ה'?
דער ביאור פונעם מלבי"ם: דער ספק איז געווען אינעם טייטש פונעם ציווי
זאגט דער מלבי"ם: דער טייטש איז בכלל נישט אז ירמיהו האט געהאט א ספק אויף זיין נבואה. דער נביא האט גארנישט מסופק געווען אז דאס איז א דבר ה'. דער ספק איז געווען גאר אן אנדערער: דעם לשון פון דער נבואה האט מען געקענט פארשטיין אויף צוויי וועגן. ווארום די גאנצע נבואה איז געווען: "הנה חנמאל בן שלום דודך בא אליך לאמר קנה לך את שדי אשר בענתות כי לך משפט הגאולה לקנות". צי איז דען דא דא א ציווי פאר ירמיהו צו קויפן? ס'איז נישט קיין מוכרח. עס קען זיין אז דער גאנצער פסוק איז א ציטאט פון די ווערטער וואס חנמאל גייט קומען זאגן, און דער הקדוש ברוך הוא לאזט אים נאר וויסן וואס גייט פאסירן - און ממילא איז דא נישטא קיין חיוב צו קויפן; און עס קען זיין אז די ווערטער "כי לך משפט הגאולה לקנות" זענען שוין דברי ה' אליינס, א גמארטער ציווי צו קויפן דאס פעלד. דאס איז געווען דער ספק פון ירמיהו: צו קויפן צי נישט צו קויפן.
און וויאזוי האט ער עס מכריע געווען? האט ירמיהו געזאגט: איך וועל מדקדק זיין אין חנמאל'ס לשון. אויב ער וועט מיר זאגן פונקט אינעם זעלבן לשון וואס הקדוש ברוך הוא האט מיר געזאגט - "כי לך משפט הגאולה לקנות" - איז א סימן אז דער אויבערשטער האט מיר נאכגעזאגט זיינע ווערטער, און די גאנצע נבואה איז בלויז אן אנדייטונג אויפן עתיד, און איך בין נישט באפוילן צו קויפן. אבער אויב ער וועט עס זאגן מיט אנדערע ווערטער, איז מוכח אז דאס איז נישט געווען קיין ציטאט, נאר אן אייגענער דיבור פון הקדוש ברוך הוא - און אויב אזוי איז "לך משפט הגאולה לקנות" א געטליכער באפעל.
און טאקע, חנמאל האט גערעדט גאר אנדערש: "קנה נא את שדי אשר בענתות אשר בארץ בנימין כי לך משפט הירושה ולך הגאולה קנה לך" - ער האט צוגעלייגט "ארץ בנימין", ער האט צוגעלייגט "משפט הירושה", און ער האט געזאגט "קנה לך" און נישט "משפט הגאולה לקנות". אויב הקדוש ברוך הוא וואלט נאכגעזאגט חנמאל'ן, וואלט דאך דער ציטאט געווען פינקטליך, ווייל דער באשעפער ווייסט דאך אויפן האר וואס חנמאל גייט זאגן. פון דעם האט ירמיהו פארשטאנען: "ואדע כי דבר ה' הוא" - דאס הייסט, דער ציווי צו קויפן איז א דבר ה' און נישט בלויז די ווערטער פון חנמאל.
וָאֶקְנֶה אֶת־הַשָּׂדֶה מֵאֵת חֲנַמְאֵל בֶּן־דֹּדִי אֲשֶׁר בַּעֲנָתוֹת, וָאֶשְׁקְלָה־לּוֹ אֶת־הַכֶּסֶף שִׁבְעָה שְׁקָלִים וַעֲשָׂרָה הַכָּסֶף. - און איך האב אפגעקויפט דאס פעלד פון חנמאל מיין פעטערס זון וואס איז אין ענתות, און איך האב אים אפגעוואויגן דאס געלט, זיבן שקלים און צען [שטיקער] זילבער.
וָאֶכְתֹּב בַּסֵּפֶר וָאֶחְתֹּם וָאָעֵד עֵדִים, וָאֶשְׁקֹל הַכֶּסֶף בְּמֹאזְנָיִם. - און איך האב אנגעשריבן אינעם שטר און פארחתמ'עט און מעמיד געווען עדים, און איך האב געוואויגן דאס געלט אויף דער וואגשאָל.
א מהודר'דיגער קנין אין דער סאמע אומפאסיגסטער צייט
לכאורה שטייט די דאזיגע קנייה אין גאנצן קעגן דעם וואס ירמיהו איז באפוילן געווארן ביז יעצט. צו די גולים אין בבל איז ער דאך באפוילן געווארן צו זאגן אז זיי זאלן זיך דארט באזעצן, חתונה האבן מיט פרויען, געבוירן קינדער, חתונה מאכן זייערע קינדער און פלאנצן וויינגערטנער, ווייל עס זענען נאך פאראן זיבעציג יאר און זיי זאלן נישט גלייבן די וואס זאגן אז מען האלט שוין ביים ארויסגיין. און צו די וואס זענען דא געבליבן האט ער געזאגט: ברענגט אייער האלדז אונטערן יאך פון מלך בבל. און פלוצים קומט א פאַרקערטער באפעל: גיי קויף א פעלד. וועל איך דען קויפן פעלדער אין א לאנד וואס שטייט צו ווערן א מדבר שממה? די דאזיגע קשיא וועט ירמיהו שפעטער פרעגן בפירוש - אבער דערווייל פירט ער עס אויס.
און וויאזוי האט ער געקויפט? מיט אלע דרכי הקניינים: מיט קניין כסף - "ואשקלה לו את הכסף", און דאס איז געווען א באדייטנדע סומע, זיבן שקלים און צען כסף, און חז"ל האבן געזאגט אז דאס זענען געווען מנים, טייער געלט. מיט קניין שטר - "ואכתוב בספר" (ספר טייטשט א שטר, אן איגרת, דאס הייסט א חוזה) "ואחתום". און ער האט נאך צוגעלייגט עדים: "ואעד עדים ואשקול הכסף במאזניים" - כדי עס זאלן זיין עדים אויך אויפן איבערגעבן דאס געלט אליין.
וָאֶקַּח אֶת־סֵפֶר הַמִּקְנָה, אֶת־הֶחָתוּם הַמִּצְוָה וְהַחֻקִּים וְאֶת־הַגָּלוּי. - און איך האב גענומען דעם קויף-שטר, סיי דעם פארחתמ'טן מיט דער מצוה און די געזעצן, און סיי דעם אפענעם.
דער פארחתמ'טער שטר און דער אפענער שטר
"ספר המקנה" איז דער שטר מכירה, דער חוזה וואו עס שטייט געשריבן אז פלוני האט געקויפט א פעלד פון פלוני. און וואס איז דער חתום און וואס איז דער גלוי? ערקלערט דער מלבי"ם: זייער שטייגער איז געווען צו שרייבן אן העתק, און דאס הייסט "ספר החתום", וואס פלעגט ווערן פארחתמ'ט און פארבונדן און געלייגט צו פארווארונג; און לעומת זה "הספר הגלוי" וואס דאס איז דער מקור וואס בלייבט ביים קונה אין דער האנט, און מיט דעם פלעגט ער ווייזן פאר יעדן אז ער האט געקויפט די קרקע, אן דארפן יעדעס מאל עפענען דעם חתום. און ווען עס פאלן אריין ספיקות אינעם גלוי, אדער ווען עס מאכט זיך א תובע, גייט מען צום חתום, וואס ער איז דער גיבוי.
און וואס זענען "המצוה והחוקים" וואס זענען געווען איינגעבינדן מיטן חתום? "המצוה" - די תנאים: דאס געבן דאס געלט, דער דין פון צוריקגיין ביים יובל, און וויפיל שני תבואות ווערן פארקויפט ביזן יובל. "והחוקים" - די געזעצן פונעם לאנד, וואס אין יעדער מדינה זענען פאראן סדרים וויאזוי א מכירת קרקע ווערט דורכגעפירט. דאס אלעס איז געווען פארחתמ'ט און איינגעוויקלט צוזאמען מיטן ספר המקנה.
רש"י טייטשט אנדערש דעם "גלוי": די כוונה איז אויף "אשרתא דדייני", וואס יעדער שטר האט באקומען א גושפנקא דורך קיום השטר. מען גייט צום בית דין און דער בית דין באשטעטיגט די חתימות, און זיי שרייבן: "שטרא דנן אתא לקדמנא... ואישרנוהי וקיימנוהי כדחזי". און וויאזוי מאכט מען דעם קיום החתימות? עס זענען דא דריי אופנים: צו פארגלייכן צו אלטע שטרות וואס געפינען זיך אין בית דין פון די זעלבע עדים, און מען שטעלט זיי צו איינס לעבן דאס אנדערע צו זען צי עס איז די זעלבע חתימה; אדער צו ברענגען די עדים אליין און זיי פרעגן צי דאס איז זייער כתב יד; אדער דורך מענטשן וואס קענען די חתימות פון די עדים און דערקענען זיי פון פריערדיגע ידיעה (און נישט פון פארגלייכן), און דאס ווערט אויך גערעכנט אלס קיום שטר ווי אנגענומען אין בית דין.
וָאֶתֵּן אֶת־הַסֵּפֶר הַמִּקְנָה אֶל־בָּרוּךְ בֶּן־נֵרִיָּה בֶּן־מַחְסֵיָה, לְעֵינֵי חֲנַמְאֵל דֹּדִי וּלְעֵינֵי הָעֵדִים הַכֹּתְבִים בְּסֵפֶר הַמִּקְנָה, לְעֵינֵי כׇּל־הַיְּהוּדִים הַיֹּשְׁבִים בַּחֲצַר הַמַּטָּרָה. - און איך האב איבערגעגעבן דעם קויף-שטר צו ברוך בן נריה בן מחסיה, פאר די אויגן פון מיין פעטער חנמאל, און פאר די אויגן פון די עדים וואס האבן אונטערגעשריבן אינעם קויף-שטר, פאר די אויגן פון אלע אידן וואס זיצן אין חצר המטרה.
פארוואס דווקא ברוך בן נריה
ברוך בן נריה בן מחסיה איז נאך דעמאלט געווען יונג, און ער האט מאריך ימים געווען פיל נאך ירמיהו - ביז מ'איז צוריקגעקומען פון בבל נאך זיבעציג יאר איז ער נאך געווען ביים לעבן. דערפאר האט אים ירמיהו איבערגעגעבן דעם שטר: ער האט געוואלט א מענטש מיט אריכות ימים, וואס זאל קענען ווייזן דעם שטר פאר די שבי הגולה און זיי זאגן אז זייערע עלטערן האבן אפגעקויפט די דאזיגע קרקע. נישט סתם א שטר וואס מען וועט בטעות געפינען אין א גניזה, נאר א לעבעדיגער עד וואס זאל זאגן: איך בין דארט געווען, איך האב געזען די קנייה, און איך בין מעיד דערויף.
חנמאל - זיין פעטער'ס זון אדער זיין פעטער?
אין פסוק ז' שטייט "חנמאל בן שלום דודך", און אין פסוק ט' "חנמאל בן דודי", און דא פלוצים "חנמאל דודי". שרייבט רש"י: לא ידעתי מהו (איך ווייס נישט וואס דאס באדייט). טייל זאגן אז עס זענען געווען צוויי - חנמאל דער פעטער און חנמאל דער פעטער'ס זון. און טייל נויגן צו זאגן אז דער זעלבער חנמאל איז געווען סיי זיין פעטער און סיי זיין פעטער'ס זון (זיין מוטער'ס ברודער), אבער רש"י ווארפט דאס אפ, ווייל אין גאנץ תנ"ך איז א "דוד" דער טאטנ'ס ברודער, און קיינמאל געפינען מיר נישט אז דער מוטער'ס ברודער זאל ווערן אנגערופן א דוד; אויף דער מוטער'ס ברודער פלעגט מען זאגן "אחי אמי". ווייל דער לשון "דוד" באלאנגט נאר ווען די שושלת איז איינע, בעת דער מוטער'ס ברודער איז דאך נישט פון דער זעלבער שושלת, ווייל מען גייט דאך נאכן טאטן.
דער רד"ק טייטשט אז "דודי" מיינט מיין פעטערס זון (בן דודי), אזוי ווי "לוט אחיו" מיינט זיין ברודערס זון (בן אחיו). און דער מלבי"ם ערקלערט: באמת איז ער געווען זיין פעטערס זון, און ער ווערט דא אנגערופן "דודי" ווייל ער איז געקומען פארקויפן דאס פעלד מכח זיין פאטער - חנמאל איז דער יורש פון זיין פאטער שלום, און אויב מען וועט פרעגן חנמאל פון וואנעט האסטו דאס פעלד, וועט ער זאגן: פון מיין פאטער שלום, וואס איז דער פעטער פון ירמיהו. דעריבער ווערט ער אנגערופן אויפן נאמען פונעם כח מיט וואס ער קומט. און אזוי איז אויך דער הסבר ביי לוט: וויבאלד לוט אלס דער יורש פון אברהמ'ס ברודער שטייט במקום אברהמ'ס ברודער, ווערט ער אנגערופן "אחיו", הגם ער איז געווען זיין ברודערס זון.
וָאֲצַוֶּה אֶת־בָּרוּךְ לְעֵינֵיהֶם לֵאמֹר: כֹּה־אָמַר ה' צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, לָקוֹחַ אֶת־הַסְּפָרִים הָאֵלֶּה, אֵת סֵפֶר הַמִּקְנָה הַזֶּה וְאֵת הֶחָתוּם וְאֵת סֵפֶר הַגָּלוּי הַזֶּה, וּנְתַתָּם בִּכְלִי־חָרֶשׂ לְמַעַן יַעַמְדוּ יָמִים רַבִּים. - און איך האב באפוילן ברוך פאר זייערע אויגן, אזוי צו זאגן: אזוי האט געזאגט ה' צבאות דער גאט פון ישראל: נעם די דאזיקע שטרות, דעם דאזיקן קויף-שטר, סיי דעם פארחתמ'טן און סיי דעם דאזיקן אפענעם שטר, און לייג זיי אריין אין א כלי חרס (א טעפענעם כלי), כדי זיי זאלן זיך האלטן פיל טעג.
ירמיהו באפעלט ברוך אין נאמען פון ה': נעם די צוויי שטרות, דעם אפענעם און דעם פארחתמ'טן, און לייג זיי אריין אין א כלי חרס כדי זיי זאלן זיך האלטן לאנגע יארן. אזוי פירן מיר זיך צו גנז'ענען ספרי תורה, תפילין און מזוזות וואס זענען פארעלטערט געווארן - אין כלי חרס, "למען יעמדו ימים רבים". און היינט באגראבט מען אין פלאסטיקע כלים, וואס האלטן זיך נאך לענגער ווי א כלי חרס, אפילו טויזנט יאר טיף אין דער ערד. און הגם ראצן עסן אויך פלאסטיק, באגראבט מען אין אזא טיפקייט - פיר מעטער און נישט קיין צוואנציג צענטימעטער - וואו א חולדה האט גארנישט וואס צו זוכן.
כִּי כֹה אָמַר ה' צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל: עוֹד יִקָּנוּ בָתִּים וְשָׂדוֹת וּכְרָמִים בָּאָרֶץ הַזֹּאת. - ווארום אזוי האט געזאגט ה' צבאות דער גאט פון ישראל: נאך וועלן געקויפט ווערן הייזער און פעלדער און וויינגערטנער אין דעם דאזיקן לאנד.
דא ווערט נתגלה דער טעם הדבר: זאלט נישט זאגן אז דער מענטש לייגט זיין געלט אויף קרן הצבי, וואס קויפט א פעלד אין ארץ ישראל עטליכע מינוט פארן גלות. אדרבה, עס ליגט דא א רמז און א נבואה - "עוד יקנו בתים ושדות וכרמים בארץ הזאת". דאס לאנד וועט נישט פארקויפט ווערן לצמיתות, און צום סוף וועט עם ישראל זיך אומקערן אהין.
וָאֶתְפַּלֵּל אֶל־ה' אַחֲרֵי תִתִּי אֶת־סֵפֶר הַמִּקְנָה אֶל־בָּרוּךְ בֶּן־נֵרִיָּה לֵאמֹר. - און איך האב מתפלל געווען צו ה', נאכדעם וואס איך האב איבערגעגעבן דעם קויף-שטר צו ברוך בן נריה, אזוי צו זאגן.
קודם נעשה, און הערשט דערנאך נשמע
פארוואס באטאנט ירמיהו "אחרי תתי את ספר המקנה"? ווייל ווען ער וואלט מתפלל געווען און געפרעגט קשיות פריער, וואלט מען געקענט זאגן אז ער טוט דאס צוליב קארגקייט, ווייל ער וויל נישט אויסגעבן קיין געלט אויף א פעלד וואס גייט איינגענומען ווערן דורך די כשדים, און זיינע שאלות קומען ווייל ער שוינט זיין קעשענע. דערפאר זאגט ירמיהו: קודם כל האב איך געטון דעם ציווי ה' - איך האב געקויפט דאס פעלד, איך האב אויסגעגעבן דאס געלט, בז כסף בז זהב, איך האב נישט געמאכט קיין חשבונות קעגן דעם באפעל פונעם בורא. און דאס איז "נעשה". און הערשט דערנאך "נשמע" - מ'מעג פרעגן, מ'מעג פארשטיין. אבער קודם כל נעשה.
אֲהָהּ אֲדֹנָי ה', הִנֵּה אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת־הַשָּׁמַיִם וְאֶת־הָאָרֶץ בְּכֹחֲךָ הַגָּדוֹל וּבִזְרֹעֲךָ הַנְּטוּיָה, לֹא־יִפָּלֵא מִמְּךָ כׇּל־דָּבָר. - אוי, גאט מיין האר ה'! זע, דו האסט געמאכט דעם הימל און די ערד מיט דיין גרויסן כח און מיט דיין אויסגעשטרעקטן ארעם, עס איז גארנישט פארהוילן פון דיר.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס לשון "אהה" איז א לשון פון געוויין און געשריי, וואס ווייזט אויף נויט און זארג. ירמיהו איז נבוך: ער ווייסט נישט וואס עס ליגט ביסוד פונעם ציווי פונעם בורא, און ער פארשטייט נישט דעם באדייט דערפון, און אויף דעם טוט אים באנג. און ער הייבט אן מיט א שבח: רבונו של עולם, דו האסט געמאכט הימל און ערד מיט דיין גרויסן כח, און קיין זאך איז נישט פארהוילן פון דיר.
עֹשֶׂה חֶסֶד לַאֲלָפִים וּמְשַׁלֵּם עֲוֺן אָבוֹת אֶל־חֵיק בְּנֵיהֶם אַחֲרֵיהֶם, הָאֵל הַגָּדוֹל הַגִּבּוֹר ה' צְבָאוֹת שְׁמוֹ. - דו וואס טוסט חסד צו טויזנטער דורות און באצאלסט די זינד פון פאטערס אין דעם שויס פון זייערע קינדער נאך זיי, דער גרויסער און שטארקער גאט, ה' צבאות איז זיין נאמען.
גְּדֹל הָעֵצָה וְרַב הָעֲלִילִיָּה, אֲשֶׁר־עֵינֶיךָ פְקֻחוֹת עַל־כׇּל־דַּרְכֵי בְּנֵי אָדָם, לָתֵת לְאִישׁ כִּדְרָכָיו וְכִפְרִי מַעֲלָלָיו. - גרויס אין עצה און מעכטיג אין מעשים (עליליה), וואס דיינע אויגן זענען אפן אויף אלע וועגן פון מענטשנקינדער, צו געבן פאר יעדן מענטש לויט זיינע וועגן און לויט די פרוכטן פון זיינע מעשים.
אֲשֶׁר־שַׂמְתָּ אֹתוֹת וּמֹפְתִים בְּאֶרֶץ־מִצְרַיִם עַד־הַיּוֹם הַזֶּה וּבְיִשְׂרָאֵל וּבָאָדָם, וַתַּעֲשֶׂה־לְּךָ שֵׁם כַּיּוֹם הַזֶּה. - דו וואס האסט געטאן אותות און מופתים אין לאנד מצרים, און ביז'ן היינטיגן טאג סיי ביי ישראל און סיי ביים מענטש, און דו האסט זיך געמאכט א שם ווי אין דעם היינטיגן טאג.
וַתֹּצֵא אֶת־עַמְּךָ אֶת־יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם בְּאֹתוֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְיָד חֲזָקָה וּבְאֶזְרוֹעַ נְטוּיָה וּבְמוֹרָא גָּדוֹל. - און דו האסט ארויסגעפירט דיין פאלק ישראל פון לאנד מצרים מיט אותות און מופתים, מיט א שטארקער האנט און אן אויסגעשטרעקטן ארעם, און מיט גרויס מורא.
וַתִּתֵּן לָהֶם אֶת־הָאָרֶץ הַזֹּאת אֲשֶׁר־נִשְׁבַּעְתָּ לַאֲבוֹתָם לָתֵת לָהֶם, אֶרֶץ זָבַת חָלָב וּדְבָשׁ. - און דו האסט זיי געגעבן דאס דאזיגע לאנד וואס דו האסט געשוואוירן זייערע אבות זיי צו געבן, אן ארץ זבת חלב ודבש.
וַיָּבֹאוּ וַיִּרְשׁוּ אֹתָהּ, וְלֹא־שָׁמְעוּ בְקוֹלֶךָ וּבְתוֹרָתְךָ לֹא־הָלָכוּ, אֵת כׇּל־אֲשֶׁר צִוִּיתָה לָהֶם לַעֲשׂוֹת לֹא עָשׂוּ, וַתַּקְרֵא אֹתָם אֵת כׇּל־הָרָעָה הַזֹּאת. - און זיי זענען געקומען און האבן עס געירשנט, און זיי האבן נישט געהארכט צו דיין קול און אין דיין תורה זענען זיי נישט געגאנגען, אלעס וואס דו האסט זיי באפוילן צו טאן האבן זיי נישט געטאן, און דו האסט צוגעברענגט אויף זיי די דאזיגע גאנצע רעה.
הִנֵּה הַסֹּלְלוֹת בָּאוּ הָעִיר לְלׇכְדָהּ, וְהָעִיר נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים הַנִּלְחָמִים עָלֶיהָ מִפְּנֵי הַחֶרֶב וְהָרָעָב וְהַדָּבֶר, וַאֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ הָיָה וְהִנְּךָ רֹאֶה. - אט זענען די באלאגערונגס-וואלן געקומען צום שטאט זי איינצונעמען, און די שטאט ווערט איבערגעגעבן אין דער האנט פון די כשדים וואס קעמפן קעגן איר, צוליב דער שווערד, דעם הונגער און דער מגפה, און דאס וואס דו האסט גערעדט איז געשען, און אט זעסטו עס.
וְאַתָּה אָמַרְתָּ אֵלַי אֲדֹנָי ה': קְנֵה־לְךָ הַשָּׂדֶה בַּכֶּסֶף וְהָעֵד עֵדִים, וְהָעִיר נִתְּנָה בְּיַד הַכַּשְׂדִּים. - און דו, אדנ-י ה', האסט צו מיר געזאגט: קויף דיר דאס פעלד פאר געלט און שטעל עדים, בעת די שטאט ווערט איבערגעגעבן אין דער האנט פון די כשדים.
עד כאן ירמיהו'ס וואונדער און קשיא: אלעס וואס דו האסט גערעדט קומט מקוים פאר אונזערע אויגן, די סוללות זענען שוין געקומען אויף דער שטאט, און די שטאט איז איבערגעגעבן אין דער האנט פון די כשדים - ווי קומט עס אלזא אז דו באפעלסט מיר צו קויפן א פעלד פאר געלט און מעמיד זיין עדים? דאס איז דאך בסתירה צו אלע פריערדיגע ציווים, אין וועלכע איך בין באפוילן געווארן צו זאגן צום פאלק אז דאס לאנד וועט איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פון די כשדים. און ווי קען איך קויפן פעלדער אין א פלאץ וואס אין א קורצער צייט ארום וועט עס איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פונעם שונא?
צום סך-הכל: דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער באשרייבונג פונעם הינטערגרונט - דאס צענטע יאר פון צדקיהו, דער מצור אויף ירושלים, און ירמיהו'ס איינשפארן אין חצר המטרה צוליב זיינע שווערע נבואות איבער דעם פאל פונעם שטאט און איבער דעם גורל פון צדקיהו, נבואות וואס זענען מקוים געווארן בדקדוק: די מנהרה האט נישט געהאלפן, דער הירש האט געברענגט די כשדים צום עפענונג דערפון, און ער האט געזען בלויז די אויגן פון נבוכדנצר און גארנישט מער. דאס פארשטומען האט נישט מבטל געווען די נבואה, פונקט ווי דאס פארשטומען דברי אמת אין יעדן דור מאכט זיי נישט בטל. אינמיטן דעם מצור איז געקומען דער ציווי צו קויפן דאס פעלד פון חנמאל אין ענתות. דער ספק פון ירמיהו איז נישט געווען אין דעם עצם הנבואה (וואס א נביא האט אין איר קיין שום ספק), נאר אין איר טייטש, און ער איז אכרעת געווארן דורך דעם דקדוק אינעם לשון פון חנמאל. ירמיהו האט געקויפט מיט אלע דרכי הקנינים, איבערגעגעבן די שטרות פאר ברוך בן נריה וואס וועט מאריך ימים זיין ביז שיבת ציון, און אנגעזאגט זיי צו באהאלטן אין א כלי חרס - ווייל דאס איז דער גרויסער אות: "עוד יקנו בתים ושדות וכרמים בארץ הזאת". און ערשט נאכדעם וואס ער האט עס מקיים געווען - נעשה און דערנאך נשמע - האט ער זיך געוואנדן מיט א תפילה צו פרעגן אויפ'ן באדייט פון דער זאך, א שאלה וואס איר ענטפער וועט קומען ווייטער אינעם קאפיטל.