פתיחה: א קאפיטל פון נחמה אינמיטן דער פורעניות
קאפיטל ל' אין ירמיהו הייבט זיך אן מיט א באזונדערן באפעל: דער אויבערשטער הייסט ירמיהו'ן אויפצושרייבן זיינע רייד אין א ספר. דאס זענען נישט נאך ווערטער פון תוכחה, נאר גוטע נבואות וואס זענען עתיד מקוים צו ווערן אין אחרית הימים. דער נביא זאגט זיי דווקא סמוך צו די נבואות הפורענות וואס ער האט פריער דערמאנט, און דער רד"ק ערקלערט: נאכדעם וואס ער האט זיי געזאגט שווערע רייד פון פורעניות, האט ער זיי געוואלט זאגן א פרשה וואס האט אין זיך נחמה, כדי עס זאל זיין פאר יענעם דור א טרייסט - אז פונקט ווי די פורעניות וועט בקרוב מקוים ווערן, אזוי זאלן זיי וויסן אז אויך די נחמה וועט מקוים ווערן אין אחרית הימים, ווייל דער זעלבער וואס האט נביאות געזאגט אויף דער, האט אויך נביאות געזאגט אויף יענער.
הַדָּבָר֙ אֲשֶׁ֣ר הָיָ֣ה אֶֽל־יִרְמְיָ֔הוּ מֵאֵ֥ת יְהֹוָ֖ה לֵאמֹֽר׃ כֹּֽה־אָמַ֧ר יְהֹוָ֛ה אֱלֹהֵ֥י יִשְׂרָאֵ֖ל לֵאמֹ֑ר כְּתׇב־לְךָ֗ אֵ֧ת כׇּל־הַדְּבָרִ֛ים אֲשֶׁר־דִּבַּ֥רְתִּי אֵלֶ֖יךָ אֶל־סֵֽפֶר׃ - דאס ווארט וואס איז געווען צו ירמיהו מאת ה' לאמר: אזוי האט געזאגט ה' אלקי ישראל לאמר, שרייב דיר אלע ווערטער וואס איך האב גערעדט צו דיר אין א ספר אריין.
כאטש עס שטייט "אשר דיברתי" בלשון עבר, ערקלערט דער רד"ק אז די כוונה איז "וואס איך רעד יעצט" - עס רעדט זיך נישט פון נבואות וואס זענען שוין פריער געזאגט געווארן, נאר פון די נבואות וואס ער גייט אים יעצט איבערגעבן.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון "כְּתׇב־לְךָ": עס שטייט נישט "שרייב פארן פאלק". די דאזיגע נבואות זענען נישט איבערגעגעבן געווארן פאר ירמיהו אלס א שליחות צו נבואה'נען פארן פאלק, נאר דער אויבערשטער האט זיי אים מודיע געווען בלויז אלס אן ידיעה, און אים באפוילן זיי אויפצושרייבן אין א ספר כדי דאס זאל זיין אן אנדענק פארן דור אחרון. דאס זענען ווערטער פון טרייסט: פונקט ווי די שווערע רייד פון ירמיהו זענען מקוים געווארן פאר יעדנ'ס אויגן, אזוי זאל דער לעצטער דור וויסן אז אויך די גוטע זאכן זענען געזאגט געווארן און זענען עתיד מקוים צו ווערן. דערפאר איז דא נישטא קיין באפעל פון "לאז וויסן פארן פאלק", נאר א רצון אז די ווערטער זאלן בלייבן געשריבן אין א ספר אויף לאנגע יארן, און ווען דאס פאלק וועט אין דעם ליינען, וועלן זיי וויסן אז די נחמות וועלן זיכער קומען.
"כי הנה ימים באים" - פאר וועמען שרייבט מען אויב אלעס גייט פארלוירן?
כִּ֠י הִנֵּ֨ה יָמִ֤ים בָּאִים֙ נְאֻם־יְהֹוָ֔ה וְ֠שַׁבְתִּ֠י אֶת־שְׁב֨וּת עַמִּ֧י יִשְׂרָאֵ֛ל וִֽיהוּדָ֖ה אָמַ֣ר יְהֹוָ֑ה וַהֲשִׁבֹתִ֗ים אֶל־הָאָ֛רֶץ אֲשֶׁר־נָתַ֥תִּי לַאֲבוֹתָ֖ם וִֽירֵשֽׁוּהָ׃ - ווייל אט קומען טעג, זאגט ה', און איך וועל אומקערן די געפאנגענשאפט פון מיין פאלק ישראל און יהודה, זאגט ה', און איך וועל זיי צוריקברענגען צום לאנד וואס איך האב געגעבן פאר זייערע עלטערן, און זיי וועלן עס ירש'נען.
רש"י ערקלערט די סמיכות הדברים: זאלסט נישט זאגן צו וואס פעלט אויס צו שרייבן, עס וועלן דאך סיי ווי יעדער אונטערגיין און עס וועט נישט זיין ווער עס זאל ליינען אינעם ספר אדער ווער עס זאל דאס געדענקען. אלע נבואות וואס מיר האבן פריער געזען רעדן דאך פון כליה און אונטערגאנג, און וואס פארא זין האט צו שרייבן זאכן פאר איינעם וואס וועט עס נישט ליינען? אויף דעם זאגט דער אויבערשטער: וויסן זאלסטו אז טעג קומען, און איך וועל אומקערן די געפאנגענשאפט פון מיין פאלק ישראל.
דער רד"ק באטאנט אז "ימים באים" גייט ארויף אויף דער צוקונפט אין די ימות המשיח, ווייל עס ווערט דאך דערמאנט "עמי ישראל ויהודה", בשעת פון גלות בבל האבן זיך נאר צוריקגעקערט יהודה און בנימין אליין. קומט אויס אז דער פסוק רעדט נישט פון דער גאולה פון גלות בבל נאך די זיבעציג יאר, נאר פון דער לעצטער גאולה לעתיד לבוא, ווען אלע וועלן זיך אומקערן.
דער מלבי"ם לייגט צו: טאקע דערפאר שרייב אויף די ווערטער - כדי מען זאל וויסן אינעם דור אחרון און ליינען אין זיי. און אין די צוויי אויסדרוקן פונעם פסוק ליגן צוויי ענינים: "ושבתי את שבותם" גייט ארויף אויף זייער מדריגה און מעלה, און "והשיבותים אל הארץ" אויף זייער פיזישער צוריקקער. איך וועל זיי צוריקקערן צו דער געהויבענער מדריגה וואס זיי האבן געהאט פון פריער, און איך וועל זיי אויך צוריקקערן צום לאנד וואס זיי האבן געהאט פון פריער.
"קול חרדה שמענו" - ווער איז דער דערשראקענער?
וְאֵ֣לֶּה הַדְּבָרִ֗ים אֲשֶׁ֨ר דִּבֶּ֧ר יְהֹוָ֛ה אֶל־יִשְׂרָאֵ֖ל וְאֶל־יְהוּדָֽה׃ - און דאס זענען די ווערטער וואס ה' האט גערעדט צו ישראל און צו יהודה.
דער מצודות טייטשט אויף "אל ישראל ואל יהודה" - אויף זיי, דאס הייסט די רייד וואס דער הקדוש ברוך הוא האט גערעדט וועגן דעם וואס עס איז עתיד צו קומען אויף זיי. און ווי מיר האבן מסביר געווען, איז דאס נישט קיין שליחות וואס ווערט איבערגעגעבן צו זיי בפועל, נאר זאכן וואס ווערן פארשריבן אויף דער צוקונפט, לעתיד לבוא.
כִּי־כֹה֙ אָמַ֣ר יְהֹוָ֔ה ק֥וֹל חֲרָדָ֖ה שָׁמָ֑עְנוּ פַּ֖חַד וְאֵ֥ין שָׁלֽוֹם׃ - ווארום אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: א קול פון ציטערניש האבן מיר געהערט, א פחד און נישטא קיין שלום.
רש"י ברענגט בשם "יש מפרשים" אז די ווערטער גייען אויף דער בשורה פון בבל: די וואס זענען געווען אין בבל האבן געהערט אז עס גייט קומען א צרה אויף בבל, און זיי זענען דערשראקן געווארן טאמער וועלן זיי אויך געשעדיגט ווערן. און גלייך ברענגט ער דעם מהלך וואס דער רד"ק ערקלערט, אז מען רעדט דא אויף דער צוקונפט, לעתיד לבוא, און דער מדרש אגדה דרש'נט דאס אויף דער מלחמה פון גוג ומגוג.
ווער זאגט "קול חרדה שמענו"? לויט'ן רד"ק - זענען דאס די אומות העולם אין די ימות המשיח. ווען דער הקדוש ברוך הוא וועט קומען אויסלייזן זיין פאלק, וועלן די פעלקער זאגן "קול חרדה שמענו", ווייל עס וועט זיי ארומנעמען א ציטערניש ווען זיי וועלן פארשטיין אז דער יום הדין קומט אן. דער מלבי"ם קעגנאיבער דעם ערקלערט אז די רייד ווערן געזאגט אין דער צייט פון דעם פאל פון בבל, און דאס זענען די ווערטער פון כלל ישראל: זיי האבן געציטערט טאמער דער פאל פון בבל וועט זיי אויך שעדיגן, און דערצו האבן זיי געציטערט פונעם פחד פונעם שונא, ווייל דעמאלט איז נישט געווען קיין שלום אין לאנד.
"אם יולד זכר" - דער משל פון די חבלי לידה
שַׁאֲלוּ־נָ֣א וּרְא֔וּ אִם־יֹלֵ֖ד זָכָ֑ר מַדּ֩וּעַ֩ רָאִ֨יתִי כׇל־גֶּ֜בֶר יָדָ֤יו עַל־חֲלָצָיו֙ כַּיּ֣וֹלֵדָ֔ה וְנֶהֶפְכ֥וּ כׇל־פָּנִ֖ים לְיֵרָקֽוֹן׃ - פרעגט נאר נאך און זעט, צי געבערט דען א זכר? פאר וואס האב איך געזען יעדן מאן מיט זיינע הענט אויף זיינע לענדן אזוי ווי א יולדת, און אלע פנימ'ער זענען פארוואנדלט געווארן צו בלייכקייט (ירקון)?
דער פשט פון די ווערטער איז: זעט נאך און קלערט אויס, צי געבערט דען א זכר? די פרוי איז דאך די וואס געבערט, און זי געבערט מיט חבלים - מיט גרויסע שוועריקייטן און ווייען. און אויב אזוי, פארוואס זע איך יעדן מאן מיט די הענט אויף די לענדן ווי א יולדת, כאילו ס'האבן אים אנגעכאפט חבלי לידה? דער רד"ק ערקלערט אז ער האט אנגענומען דווקא די חבלים פון א יולדת ווייל דאס זענען די שווערסטע שמערצן, פיל גרעסער פון אלע אנדערע יסורים, און דערפאר האט ער געגליכן די שמערצן פון די מענטשן צוליב דער גרויסער צרה צו די חבלי לידה פון א יולדת. "ונהפכו כל פנים לירקון" - פון גרויס ווייטאג לויפט דאס בלוט אוועק פון זייערע פנימ'ער און זיי ווערן בלאס-גרינליך ווי ירקון.
דער מלבי"ם ערקלערט דאס אנדערש. לויט זיין שיטה שילדערט די נבואה די אידן וואס האבן מורא פון דער צרה וואס וועט קומען אויף בבל, טאמער וועלן זיי אויך געשעדיגט ווערן, און דער נביא פרעגט: פארוואס האט איר מורא? און דער משל איז נישט סתם אזוי דווקא מיט א יולדת. ווען מען וויל אייננעמען א שטאט זוכט מען וואו מען קען איינברעכן די מויער, און דורך דעם וואס מען שפאלט די מויער דרינגט מען אריין אינעווייניג. אזוי אויך די מוטער איז ווי די שטאט, און דאס קינד קומט ארויס פון איר דורך דעם וואס עס ברעכט דורך איר מקור. און ווער איז דער גורם צום הריון און צו די חבלים? דער זכר. און ער אליין, דער גורם צום מצב, שפירט נישט קיין קראמפן און ליידט נישט קיין שמערצן, ער האט נישט קיין שרעק און קיין חבלים בשעת דער געבורט.
מען דערציילט אויף א מענטש וואס האט געווארט אינעם ווארט-צימער בשעת זיין ווייב האט געבוירן, און ער איז געווען אין א שרעקליכן דרוק. יעדעס מאל וואס די קראנקן-שוועסטער איז ארויסגעקומען, האט ער געפרעגט: נו, וואס איז געבוירן? צום סוף איז זי ארויסגעקומען און אים געזאגט: הער כהן, ברוך השם, איר האט געהאט א טאכטער במזל טוב. האט ער אויסגעבראכן אין א גרויסער שמחה: ברוך השם, ברוך השם! האט זי אים געפרעגט: וואס איז די גרויסע שמחה? האט ער איר געזאגט: ברוך השם אז איך ווייס כאטש אז ווען זי וועט אויסוואקסן וועט זי נישט דארפן מיטמאכן וואס איך האב היינט מיטגעמאכט... דער זכר, ברוך השם, מאכט נישט מיט קיין חבלי לידה; די פרוי איז דאך די וואס מאכט דאס מיט.
און דאס איז די קשיא פונעם נביא: "שאלו נא וראו אם יולד זכר" - דער זכר, דורך וועמען דער הריון קומט צו שטאנד, געבערט דאך נישט; טא פארוואס האב איך געזען יעדן מאן מיט זיינע הענט אויף די לענדן ווי א יולדת? און דער נמשל איז: כלל ישראל איז ווי דער זכר, זיי זענען די וואס פאראורזאכן די חבלים פאר בבל. אזוי ווי דער זכר ברענגט די חבלים אויף דער נקבה, אזוי ברענגט ישראל די צרה אויף בבל, ווי ס'שטייט "בת בבל השדודה אשרי שישלם לך גמולך, אשרי שיאחז וניפץ את עולליך אל הסלע". און אויב אזוי, פארוואס זאלט איר שרייען? אזוי ווי ביי א יולדת שרייט נישט דער זכר וואס ברענגט די חבלים, אזוי אויך דא: דורך אייך זענען געקומען די חבלי לידה פון בבל, פון וועלכע איר וועט ארויסגיין צו דער גאולה און בבל וועט געפייניגט ווערן - טא פארוואס זאלט איר ליידן און מורא האבן? פארוואס "כל גבר ידיו על חלציו כיולדה"?
"ועת צרה היא ליעקב וממנה יוושע"
ה֗וֹי כִּ֥י גָד֛וֹל הַיּ֥וֹם הַה֖וּא מֵאַ֣יִן כָּמֹ֑הוּ וְעֵֽת־צָרָ֥ה הִיא֙ לְיַֽעֲקֹ֔ב וּמִמֶּ֖נָּה יִוָּשֵֽׁעַ׃ - וויי, ווארום גרויס איז יענער טאג, ס'איז נישטא קיין גלייכן דערצו, און א צייט פון צרה איז דאס פאר יעקב, און פון איר וועט ער געהאלפן ווערן.
לויטן פירוש אז די זאכן גייען אויף דער מפלה פון בבל, זאגט רש"י אז דאס איז דער טאג פון הרגענען בלשאצר. און לויטן פירוש אז עס רעדט זיך אויף לעתיד לבוא, איז דאס דער טאג פון דער מפלה פון גוג, אין דער מלחמה פון גוג ומגוג. דער רד"ק טייטשט "ועת צרה היא ליעקב" אויף דער מלחמה פון גוג, אז אין יענער שעה וועט זיין א צרה פאר יעקב, און ווי עס שטייט אין ישעיה "חבי כמעט רגע עד יעבור זעם", און ווי עס שטייט אין דער נבואה פון דניאל "והייתה עת צרה אשר לא נהייתה" וכו'. זעט מען פון דעם אז די מלחמה אליין וועט נישט זיין קיין פשוט'ע זאך.
און מיר האבן שוין אנגעוויזן אויף דעם אויף אן אנדער ארט: ביי דער מלחמה פון גוג זענען פאראן צוויי נבואות - פון איין נבואה קומט אויס א גרויסער קושי פאר עם ישראל, און פון דער צווייטער קומט אויס אז עם ישראל וועט בכלל נישט ליידן. און באמת זענען דאס צוויי וועגן, און אלעס ווענדט זיך אין אונזערע זכותים. אויב מיר וועלן זיין ראוי, וועט די מלחמה פון גוג ומגוג אריבערגיין אויף אונז ווען די מלכים קריגן זיך איינער מיטן צווייטן און מיר וועלן נישט ליידן; און אויב מיר וועלן נישט זיין ראוי, אוי וויי - "חצי העיר יצאו בגולה" וכו', און די נבואה באשרייבט שווערע זאכן וואס וועלן אריבערגיין אויך אויף עם ישראל. דערפאר שטייט "כי גדול היום ההוא מאין כמוהו ועת צרה היא ליעקב" - עס וועט נישט זיין פשוט אויך פאר עם ישראל. דרך אגב, דרש'נט די גמרא דעם פסוק אויף די טעג פון אסתר: עת צרה היא ליעקב וממנה יוושע - "ממנה" זענען די אותיות "מהמן", פון המן אליין וועט קומען די ישועה.
דער מלבי"ם ערקלערט: דערפאר לייגט יעדער מאן זיינע הענט אויף זיינע לענדן און שרייט "הוי", ווי דער פסוק הייבט אן, און די קומענדיגע צייט וועט זיין בבחינת צרה פאר יעקב. און דער נביא זאגט זיי: הגם איר האט מורא, און הגם ס'איז עת צרה ליעקב, זאלט איר וויסן א נבואה פון הקדוש ברוך הוא - "וממנה יוושע". פון דער זעלבער צרה אליין וועלן זיי געהאלפן ווערן. די אומות העולם וועלן געשלאגן ווערן, און ישראל, הגם עס וועט אריבערגיין אויף זיי דער כוס און הגם זיי וועלן ליידן, וועלן זיי צום סוף אויסגעלייזט ווערן, בעת פאר די אומות וועט נישט זיין קיין ישועה.
דאס צוברעכן דעם עול און צורייסן די מוסרות
וְהָיָה֩ בַיּ֨וֹם הַה֜וּא נְאֻ֣ם ׀ יְהֹוָ֣ה צְבָא֗וֹת אֶשְׁבֹּ֤ר עֻלּוֹ֙ מֵעַ֣ל צַוָּארֶ֔ךָ וּמוֹסְרוֹתֶ֖יךָ אֲנַתֵּ֑ק וְלֹא־יַעַבְדוּ־ב֥וֹ ע֖וֹד זָרִֽים׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאג, זאגט דער אויבערשטער צבאות, וועל איך צוברעכן זיין יאך פון איבער דיין האלדז, און דיינע געבינדן וועל איך צורייסן, און פרעמדע וועלן אים מער נישט באדינען.
"אשבור עולו" - דעם עול פון גוג ומגוג, אדער דעם עול פון יעדן באזונדערן גוי וואס האט ארויפגעלייגט אן עול אויף ישראל אין גלות. און אזוי טייטשט דער תרגום: "אתבר ניר עממיא מצואריכון" - איך וועל צוברעכן דעם יאך פון די פעלקער פון איבער אייערע האלדזן.
מען דארף באמערקן אז דער פסוק טוישט פון לשון נוכח צו לשון נסתר: "אשבור עולו מעל צווארך" - לנוכח, און דערנאך "ומוסרותיך אנתק" און נישט "ומוסרותיו". אויף דעם זאגט דער רד"ק, און אזוי דערמאנט ער אויף עטליכע פלעצער, אז דאס איז דער דרך פונעם מקרא צו רעדן אמאל לנוכח און אמאל שלא לנוכח, און מיר געפונען אזוי אין נאך מקראות, און עס איז נישט קיין קושיא.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן "עול" און "מוסרות": דער עול איז די שווערקייט פון די שטייערן און די ארבעט וואס דרוקט אויף זיי. און אמאל ווערט דער עול צובראכן אבער מען איז נאך אלץ געבונדן אין די קייטן פונעם שעבוד - נאך אלץ אונטער זיין האנט, נאר מען האט אראפגענומען פון זיי די שטייערן און די שווערע הארעוואניע. אזוי ווי עם ישראל אינעם לעצטן יאר פאר זייער יציאת מצרים: זיי זענען נאך געווען אונטער פרעה'ס האנט, אבער פון דער שווערער שטייער און עבודה זענען זיי שוין באפרייט געווארן, הגם זיי זענען נאך געווען פארבינדן אונטער אים. דערפאר זאגט דער פסוק: נישט נאר וואס איך וועל צוברעכן דעם עול פון איבער דיין האלדז, נאר אויך "מוסרותיך אנתק" אינגאנצן, אז דו וועסט קענען ארויסגיין און דו וועסט מער בכלל נישט זיין אונטער זיין הערשאפט. און א דוגמא צו דעם: אונטער כורש זענען זיי געווען אן קיין עול, און דערנאך האט ער זיי אויך געגעבן רשות ארויפצוגיין און בויען דעם בית המקדש - דאס איז דער צווייטער שלב, דאס אפשניידן די מוסרות.
נאך שטעלט זיך דער מלבי"ם אויפן שינוי ביים סוף פונעם פסוק: ער האט געזאגט "מעל צווארך" לנוכח, און דערנאך "ולא יעבדו בו עוד זרים" און נישט "בך". ערקלערט דער מלבי"ם אז וויבאלד ער רעדט דא פונעם עול, איז זיין כוונה: פרעמדע וועלן מער נישט קנעכטן מיטן האלדז און מיטן עול וואס ליגט אויף אים. זיי וועלן מער נישט דארפן ממשיך זיין צו ארבעטן אונטערן עול וואס פרעמדע האבן ארויפגעלייגט אויף זיי, און עס וועט מער נישט זיין קיין עול געלייגט אויף זייער האלדז.
"ואת דוד מלכם" - און די תקופת המבחן פון בית שני
וְעָ֣בְד֔וּ אֵ֖ת יְהֹוָ֣ה אֱלֹֽהֵיהֶ֑ם וְאֵת֙ דָּוִ֣ד מַלְכָּ֔ם אֲשֶׁ֥ר אָקִ֖ים לָהֶֽם׃ - און זיי וועלן דינען דעם אויבערשטן זייער גאט, און דוד זייער קעניג וואס איך וועל אויפשטעלן פאר זיי.
ווער איז "דוד מלכם"? דער רד"ק ברענגט צוויי מעגלעכקייטן: דוד המלך אליין, וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט אים אויפשטעלן פון זיין שטויב ביי תחיית המתים; אדער איז די כוונה אויף משיח וואס איז זיין זון, און זיין נאמען וועט גערופן ווערן דוד נאך דוד זיין פאטער, דער ראש השושלת.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די זאכן זענען תלוי איינס אינעם צווייטן: אויב זיי וועלן דינען דעם אויבערשטן זייער גאט - דעמאלט וועלן זיי אויך דינען דוד זייער קעניג, און זיי וועלן האבן א מלך מבית דוד. הא בהא תליא. וויל מען זוכה זיין צו מלך המשיח? "ועבדו את ה' אלהיהם". און אויב נישט - וועט מען מוזן דינען די אומות העולם.
און אין עטלעכע ערטער ערקלערט דער מלבי"ם אז ווען כלל ישראל וואלט געדינט דעם אויבערשטן אין בית שני, וואלטן זיי זוכה געווען צו דער גאולה העתידה. ווייל בית שני איז דאך צום סוף חרוב געווארן, און עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן שוין פון פריער מורא געהאט דערפון - און טייל זאגן אז דערפאר זענען די אידן פון תימן נישט ארויפגעגאנגען, ווייל זיי האבן געוואוסט אז ער איז עתיד חרוב צו ווערן. און אויב אזוי, וואס איז געווען דער ציל פונעם בנין בית שני? פרעגט דער מלבי"ם: אויב עס דארף זיין א גאולה, פארוואס האט מען אונז נישט באלד געבויט דעם בית השלישי און פארטיג? מען זעט דאך פון פאראויס אז מען רעדט פון א בית המקדש וואס גייט נאך חרוב ווערן. האט מען דען געבויט פאר אונז עפעס צייטווייליגס? דער ענטפער איז: דאס איז געווען א תקופת המבחן, א פראבע-צייט. דער קדוש ברוך הוא האט זיי צוריקגעברענגט צו זייער לאנד און זיי געגעבן נאך א געלעגנהייט. ווען מיר וואלטן ביים סוף פון דער תקופה געדינט דעם אויבערשטן און נישט פארדארבן מיט שנאת חנם און מיט אלעם וואס איז פארגעקומען פאר'ן חורבן בית שני, וואלטן מיר זוכה געווען אז דער בית השלישי זאל אראפקומען געבויט מיט פייער און עס זאל זיין די גאולה השלימה. אבער וויבאלד מיר האבן נישט דורכגעמאכט דעם נסיון בהצלחה, האבן מיר זוכה געווען, כביכול, מיטצומאכן נאך א גלות, וואס ערשט נאך דעם וועלן מיר זוכה זיין צום בנין הבית השלישי.
וואס וויל דער מלבי"ם פארענטפערן מיט דעם? זיין גאנצער פשט אין דעם קאפיטל גייט לויט דעם מהלך אז די נבואה רעדט וועגן בבל, בעת רש"י און דער רד"ק האבן געברענגט צוויי מעגליכקייטן - בבל אדער גוג ומגוג. אויב מען רעדט פון גוג ומגוג, איז "ואת דוד מלכם אשר אקים להם" זייער גוט פארשטענדליך; אבער אויב רעדט מען פון בבל, וואס פאר א "דוד מלכם" איז דא דא? דעריבער ערקלערט דער מלבי"ם אז די כוונה איז אז זיי זאלן האבן א מלך מבית דוד. און כאטש למעשה איז דאס נישט געווען די מציאות - מיר האבן געהאט נשיאים בישראל, ווי רבי וכדומה, אבער נישט קיין מלך מבית דוד - זאגט דער מלבי"ם אז ווען זיי וואלטן זוכה געווען און דורכגעגאנגען די תקופת המבחן בהצלחה ווען זיי זענען צוריקגעקומען פון בבל, וואלטן זיי זוכה געווען אז ער זאל זיי אויך אויפשטעלן א מלך מבית דוד. נאר וויבאלד זיי האבן נישט געדינט דעם אויבערשטן זייער גאט ווי געהעריג, האט זיך די תקופת המבחן פון בית שני געענדיגט מיט א ביטערן דורכפאל און מיט נאך א גלות.
"אל תירא" און "אל תחת" - צוויי סארטן פחד
וְאַתָּ֡ה אַל־תִּירָא֩ עַבְדִּ֨י יַעֲקֹ֤ב נְאֻם־יְהֹוָה֙ וְאַל־תֵּחַ֣ת יִשְׂרָאֵ֔ל כִּ֠י הִנְנִ֤י מוֹשִֽׁיעֲךָ֙ מֵֽרָח֔וֹק וְאֶֽת־זַרְעֲךָ֖ מֵאֶ֣רֶץ שִׁבְיָ֑ם וְשָׁ֧ב יַעֲקֹ֛ב וְשָׁקַ֥ט וְשַׁאֲנַ֖ן וְאֵ֥ין מַחֲרִֽיד׃ - און דו, האב נישט קיין מורא, מיין קנעכט יעקב, זאגט דער אויבערשטער, און דערשרעק דיך נישט, ישראל, ווארום איך וועל דיך ראטעווען פון ווייטנס, און דיין זרע פון לאנד פון זייער געפענגעניש, און יעקב וועט צוריקקומען און וועט רוען און זיין רואיג, און קיינער וועט אים נישט דערשרעקן.
דער רד"ק ערקלערט: "הנני מושיעך מרחוק" - פון דעם ווייטן לאנד וואו איר זענט אין גלות, פון דארט וועל איך אייך אויסלייזן. "ואת זרעך" - דאס זענען די קליינע קינדער, אז א מענטש זאל נישט זאגן: אפשר די גרויסע וועלן באווייזן צו אנטלויפן פונעם גלות, אבער די קליינע וועלן בלייבן אין לאנד פון זייער געפענגעניש. דעריבער ווערט געזאגט "ואת זרעך מארץ שבים". און נישט דאס בלויז, נאר די יציאה וועט זיין בנחת - "כי לא בחפזון תצאו ובמנוסה לא תלכון" - נאר "ושב יעקב ושקט ושאנן ואין מחריד".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ענדיגט דער נביא דאס מיט וואס ער האט אנגעהויבן, "קול חרדה שמענו". מיר האבן געזען אז דאס פאלק איז געווען דערשראקן און האט מורא געהאט טאמער דאס וואס גייט פארקומען אין בבל וועט זיי אויך שעדיגן. זאגט ער זיי: וויסט זיך, עת צרה היא ליעקב אבער ממנה יוושע, און דערפאר "אל תירא עבדי יעקב". דו דארפסט נישט מורא האבן פון די מהומות וואס וועלן זיין אין בבל ווען בלשאצר וועט געהרג'עט ווערן, און פון אלץ וואס איז עתיד צו זיין.
און וואס איז די כפילות פון "אל תירא" און "אל תחת", און פארוואס ערשט "עבדי יעקב" און דערנאך "ישראל"? ערקלערט דער מלבי"ם: יראה מיינט א פיזישע זאך - איינער סטראשעט מיר מיט א שטעקן און איך האב מורא. חִתַת ווידער מיינט א זאך אין דער נפש - א פחד אין דער נשמה, נישט פון עפעס פיזיש, נאר דער מענטש ווערט נפשי'דיג צובראכן. און הנה "יוסיף דעת יוסיף מכאוב": וואס מער א מענטש איז א בעל דעת, אלס מער פארשטייט ער דעם מצב לעומקו און די זאך בארירט אים נפשי'דיג. און לעומת זה האבן חכמים געזאגט אז א שוטה אינו מרגיש - אלץ פליט אדורך לעבן אים, די קוילן פייפן ארום אים און ער גיט אפילו נישט קיין אכט אויף וואס ס'טוט זיך.
און אגב, ביי מענטשן מיט מוגבלויות האט זיך ארויסגעשטעלט אז זיי ליידן נישט פון די מאדערנע קרענק: זיי האבן נישט קיין הארץ-פראבלעמען, זיי האבן נישט קיין מאגן-געשוויר (אולקוס), זיי האבן נישט קיין בלוט-גערינס אין מוח - אלץ וואס דער היינטיגער סטרעס ברענגט עקזיסטירט ביי זיי נישט. דער שוטה שפירט נישט, און נעמט גארנישט צום הארצן, ממילא האט ער נישט קיין הארץ-פראבלעמען. קיינער פון אונז וואלט זיך נישט געוואלט פארטוישן מיט אים, אבער מיר קענען פון דעם פארשטיין אז די פשוט'ע מענטשן שפירן נישט די אמת'ע פראבלעמען, די וואס זענען פארבונדן מיט דער נפש; בעת די משכילים און די מעמיקים, ווען עס מאכט זיך א זאך, פארשטייען זיי איר פנימיות און דאס שאפט ביי זיי עפעס טיף אינעווייניג. דער פשוט'ער אבער כאפט ערשט ווען מען הייבט אויף אויף אים א שטעקן - דאס פארשטייט דאך אפילו א הונט, להבדיל.
און דאס איז וואס שטייט דא: "אל תירא" - יראה איז א גופני'דיגע זאך, און זי איז דער היפך פון גבורה, דערפאר איז זי געזאגט געווארן כלפי "עבדי יעקב", ווייל יעקב איז א נידעריגערע דרגה, בחינת עקב. האב נישט קיין מורא פון די פחדים און סטראשונקעס פון אינדרויסן. און לעומת זאת "אל תחת ישראל" - ישראל איז א לשון פון שררה און א הויכע דרגה, און חתת איז א צובראכנקייט פונעם נפש, א בראך און א פאל און א ירידה, מלשון "ניחת", אראפנידערן. דאס הייסט: זאלסט נפשי'דיג נישט פאלן צוליב דעם שווערן מצב וואס וועט אריבערגיין אויף דיר. און אויך היינט, ווען מען וויל זאגן אויף א מענטש אז ער איז אין א געפאלענעם געמוט, זאגט מען ער איז אין א "דאַון" - דאס איז "אל תחת", השפלת הרוח והנפש, ווען די נפש געפינט זיך אין שפלות און אין דעפרעסיע. און דערפאר צו די חשוב'ע, וואס פילן די זאכן מער, ווערט געזאגט "ואל תחת ישראל".
צוויי שלבים פון דער ישועה: כורש און דריווש
"כי הנני מושיעך מרחוק ואת זרעך מארץ שבים" - ערקלערט דער מלבי"ם: ווען בבל וועט חרוב ווערן, וועט דער אויבערשטער זיי פקוד'ן דורך כורש. ווען בבל איז חרוב געווארן האבן כורש און דריווש איבערגענומען די מלוכה, און שוין דעמאלט האט דער אויבערשטער געגעבן א ישועה - דאס איז דער ערשטער שלב. און דערנאך "ואת זרעך מארץ שבים" - דער דור נאכדעם, אין די טעג פון דריווש, וואס אין זיינע טעג זענען זיי שוין צוריקגעקומען פון דער גלות.
אויף דעם אופן מיידט אויס דער מלבי"ם די נויטווענדיקייט פונעם רד"ק'ס פירוש, וואס איז א ביסל געדריקט - אז דו זאלסט נישט מיינען אז בלויז דו וועסט ארויסגיין פון גלות און דיינע קינדער וועלן דארט בלייבן זיצן; ווארום פארוואס וואלט מען דען אזוי געטראכט? אבער לויטן מלבי"ם זענען די זאכן נפלא: "הנני מושיעך מרחוק" - די ערשטע ישועה דורך כורש, דער עצם ארויסגיין פון דעם יאך פון נבוכדנצר און זיין שושלת און בלשאצר איז שוין א ישועה, נאר אויף דעם שלב איז נאך נישטא קיין גאולה. "ואת זרעך מארץ שבים" - די קינדער וועלן שוין זיין אין די טעג פון דער מלכות פון דריווש, און דריווש וועט געבן באורנמתא דמלכא רשות פארן פאלק ארויפצוגיין, און זיי וועלן זוכה זיין ארויסצוגיין פון לאנד פון זייער געפענגעניש.
"ושב יעקב" - צו זיין לאנד; "ושקט" - פונעם אינעווייניקסטן געפיל און פונעם אינעווייניקסטן שרעק; "ושאנן" - פונעם דרויסנדיקן שרעק; "ואין מחריד" - אז אין דער מציאות וועט גארנישט זיין וואס זאל ברענגען א שרעק. און אויף וואס פארלאזט זיך דער מלבי"ם אז "שאנן" גייט ארויף אויפן גערודער פון אינדרויסן און "שקט" אויף דער אינעווייניקסטער רואיקייט? ווי מיר האבן געזען אין ישעיה, איז שאנן דער היפך פון שאון: שאון באדייט א קול פון טומל, און שאנן באדייט אז ער זיצט אליין אן א שאון, אן א טומל פון אינדרויסן - דאס הייסט אן קיין פעלקער וואס קומען פון אינדרויסן אים צו שטערן. בעת וואס שקט באציט זיך צו דער נפש פונעם מענטש, ווי מיר דרוקן זיך אויס אויך היינט "שקט נפשי", די אינעווייניקסטע מנוחה. און דעריבער האט ער גענוצט די דאזיקע צוויי נקודות קעגן די צוויי זאכן וואס ער האט דערמאנט אויבן: קעגן "אל תירא עבדי יעקב" און קעגן "ואל תחת ישראל" - אז איר זאלט זיין סיי שקט פון אינעווייניק און סיי שאנן פון אינדרויסן.
צום סך-הכל:
דער הקדוש ברוך הוא באפעלט ירמיהו צו פארשרייבן די נבואות הנחמה אויף א ספר, נישט אלס א שליחות פאר זיין דור, נאר אלס אן אנדענק פאר א דור אחרון: אזוי ווי עס האבן זיך מקיים געווען די ווערטער פון דער פורענות, אזוי וועלן זיך מקיים זיין די ווערטער פון דער נחמה. דער נביא טרייסט די וואס ציטערן פאר דער מפלה פון בבל, און ווייזט זיי אינעם משל פון די חבלי לידה אז זיי אליין זענען די גורמים צו די וועען פון בבל, און זיי האבן נישט וואס צו שרייען. כאטש עס איז "עת צרה היא ליעקב", פונדעסטוועגן "וממנה יוושע" - פון דער צרה אליין וועט שפראצן די ישועה. דער הקדוש ברוך הוא וועט ברעכן דעם יאך און צערייסן די מוסרות, און אויב זיי וועלן דינען דעם אויבערשטן וועלן זיי אויך זוכה זיין צו א מלך מבית דוד, און ווי דער מלבי"ם האט מסביר געווען, איז בית שני געווען א תקופת מבחן וואס מיר האבן נישט באשטאנען דערין. און צום סוף בארואיקט דער נביא אויף צוויי שטאפלען: "אל תירא" פונעם דרויסנדיקן סטראשונג, "ואל תחת" פונעם אינעווייניקסטן בראך, און צום סוף - "ושב יעקב ושקט ושאנן ואין מחריד", שקט פון אינעווייניק און שאנן פון אינדרויסן.