פסוק כ"ה. שמעתי את אשר אמרו הנביאים הניבאים בשמי שקר לאמור חלמתי חלמתי. איך האב געהערט וואָס די נביאים דינגען אויס לעגן, יענע וואָס פלעגן זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט זיי געשיקט צו זאָגן נבואות, זיי האָבן געזאָגט שקר, ווען זיי פלעגן זאָגן חלמתי חלמתי. דאָס זענען די לעגן וואָס זיי פלעגן זאָגן. די באדייטונג פון דעם: זיי פלעגן חלומ'ן הבל'דיקע חלומות, און זיי פלעגן קומען דערציילן זיי ווי דער חלום וואָס ער האָט געחלומ'ט איז אַ נבואה-חלום. און דאָס איז וואָס ער זאָגט חלמתי חלמתי, זאָגט דער רד"ק, פארוואָס די דאָפלונג? כדי צו פארשטארקן דעם ענין. כדי מען זאָל אים גלייבן און פארשטיין אַז דאָס איז נישט סתם אַ חלום, דאָס איז אַ חלום וואָס האָט אין זיך ממש.
עד מתי היש בלב הנביאים ניבאי השקר ונביאי תרמית ליבם. עד מתי, דערקלערט דער מלבי"ם, די פראגע איז ביז ווען וועלן זיי בייטן דעם חלום פאר אַן אמת'ער נבואה? ביז ווען וועלן זיי זיך פארפלאָנטערן צו טראכטן אַז די אמת'ע נבואה איז אין דער אמת'ן דער חלום וואָס זיי האָבן געחלומ'ט, זיי טראכטן אַז וואָס איך האָב געחלומ'ט דאָס איז נבואה. ביז ווען וועלן זיי זיך פארפלאָנטערן צו טראכטן אַז וואָס זיי האָבן געחלומ'ט דאָס איז דבר השם? זאָגט ער, דאָס איז אַ גאַנצער טעות. עס איז דאָ אַן אומגעהויערער חילוק צווישן דער נבואה און דעם חלום. הגם ווי מיר האָבן געזאָגט אַז די חלומות זענען געווען בדרך כלל די נבואה. דאָס הייסט, ווען דער אייבערשטער רעדט מיט דעם נביא, רעדט ער מיט אים דורך דעם חלום. נאָר משה רבנו האָט געקענט פה אל פה אדבר בו, במראה ולא בחידות. אָבער אויף אַן ארדנטלעכן אופן איז דאָס געווען אויפן וועג פון אַ חלום. אָבער עס איז דאָ אַן אומגעהויערער חילוק, און איך פארברייטער אויך דערויף אין משנת החלומות, אין דער הסבר פונעם חילוק צווישן אַ נבואה-חלום און אַ חלום בעלמא. ווי אזוי אַ בן אדם זאָל זיך נישט פארפלאָנטערן צו טראכטן אַז ער האָט טאקע געהאט אַ נבואה, מיר רעדן נישט וועגן אונזער צייט, אין אונזער צייט זענען נישטאָ קיין נבואות, אָבער ער זאָל זיך נישט טועה זיין צו טראכטן אַז ער האָט געהאט אַ נבואה אין זייער צייט, נאָר ער זאָל וויסן אַז וואָס ער האָט מקבל געווען איז געווען נאָר אַ חלום. דער פשוט'ער חלום קומט דורך כוח המדמה. די כוונה דורך די דמיונות פון דעם מענטש. דער נבואה-חלום איז אַ מסר פון דעם אייבערשטן. דאָס איז וואָס ער זאָגט, היש בלב הנביאים ניבאי השקר? צי זיי מדמה זיך אַז אין זייער האַרץ איז דאָ אַ חלום וואָס איז אַ נבואה-חלום? אין דעם נבואה-חלום איז דאָך אין דעם האַרץ פון דעם נביא נישט געווען קיין שום ספק אַז ער איז מקבל אַ נבואה פון דעם אייבערשטן. דאָס הייסט, דער נביא איז קיינמאָל נישט אויפגעשטאנען אין דער פרי און זיך געפרעגט, מאָמענט, איז דאָס געווען אַ נבואה איצט אָדער איז דאָס געווען נאָר סתם אַ חלום? ער האָט אין דעם קיינמאָל נישט געהאט קיין ספק. און איך ברענג אויך אין דעם איינע פון די שטארקע ראיות וואָס מען ברענגט אין די ספרים, אַז עס איז טאקע נישט מעגלעך אַז דער נביא זאָל האָבן געהאט אַ ספק אין דעם, עס איז נישט מעגלעך אַז דער נביא זאָל האָבן געפאפלט צי מיין חלום איז אַ חלום אָדער אַ נבואה. די גרעסטע ראיה איז פון עקידת יצחק. קח נא את בנך את יחידך אשר אהבת את יצחק. דאָס אלץ זאָגט דער אייבערשטער צו אברהם אבינו אין אַ נבואה, אין אַ חלום. אברהם אבינו האָט געקענט אויפשטיין אין דער פרי און זאָגן אַ, חלומות שווא ידברו. ברענג דריי מענטשן, לאָמיר מאכן אַ הטבת חלום און גיין ווייטער. איר זעט אַז אברהם אבינו נעמט זיין זון אים עוקד צו זיין. דאָס הייסט, ער גייט שעכטן זיין זון, שטעל דיר פאר אַז דו האָסט זיך געטועה'ט און דאָס איז געווען סתם אַ חלום. דאָס הייסט, אויב אזוי פארשטייסטו אַז דער דבר איז נישט מעגלעך קיינמאָל. עס איז נישט מעגלעך קיינמאָל אַז דער נביא זאָל זיך טועה זיין צו טראכטן אַז דאָס איז... פאר אברהם איז געווען קלאָר אַז דאָס איז דבר השם. עס איז נישט מעגלעך אַז דער נביא זאָל האָבן אַ ספק. ווייל אויב עס וואָלט געווען עפעס אַ ספק, וואָלט אברהם נישט געגאנגען עוקד זיין זיין זון אויף איין הונדערטסטל אַז אפשר איז דאָס געווען נאָר אַ חלום. נאָר בבירור פארשטייסטו אַז פאר אברהם איז געווען באוואוסט, דאָס איז נישט סתם אַ חלום, דאָס איז אַ נבואה פון דעם אייבערשטן. אָבער יענע מענטשן, עד מתי היש בלב הנביאים ניבאי השקר ונביאי תרמית ליבם? ביז ווען וועלן יענע מענטשן ווייטער אויסדינגען שקר פון תרמית ליבם? פון די רמאות וואָס אין זייער האַרץ, די כוונה זייער האַרץ פארפירט זיי.
החושבים להשכיח את עמי שמי בחלומותם אשר יספרו איש לרעהו כאשר שכחו אבותם את שמי בבעל. זיי טראכטן צו מאכן פארגעסן פון מיין פאָלק מיין נאָמען. די באדייטונג: די נביאים, די נביאי האמת וואָס רעדן אין מיין נאָמען, דו ווידערשפרעכסט דאָך זייערע ווערטער. דו שטויסט דאָך אוועק זייערע ווערטער. דו זאָגסט דאָך זיי נישט אָננעמען. אלזאָ וואָס טוסטו אין דעם? דו מאכסט פארגעסן מיין נאָמען פון מיין פאָלק. ווייל די נביאי האמת דערמאָנען דעם פאָלק מיין נאָמען. זיי זאָגן זיי דער אייבערשטער האָט געזאָגט און דער אייבערשטער האָט געוואָרנט און דער אייבערשטער איז מתרה. קומסטו און זאָגסט ניין ניין, דאָס איז אלץ שטותים, דאָס איז נישט ריכטיק. וואָס טוסטו? דו מאכסט פארגעסן פון מיין פאָלק מיין נאָמען. החושבים להשכיח את עמי שמי בחלומותם אשר יספרו איש לרעהו. זיי פלעגן חלומ'ן חלומות און פלעגן זיי דערציילן איינער דעם צווייטן. זיי גייען דערציילן, איך האָב אזוי געחלומ'ט און איך האָב אזוי געזען, און מיט דעם ווילן זיי זאָגן כביכול אַז די ווערטער פון די נביאי האמת זענען שקר. כאשר שכחו אבותם את שמי בבעל. און זיי חזר'ן דערמיט איבער דעם פארפלאָנטערניש פון זייערע פאָטערס, ווייל אויך זייערע פאָטערס האָבן פארגעסן מיין נאָמען ווען זיי פלעגן אָננעמען די ווערטער פון די נביאי הבעל. זיי פלעגן זיי זאָגן נבואות אין נאָמען פונעם בעל, און דורך דעם פלעגן זיי פארגעסן דעם נאָמען פון דעם אייבערשטן. ווי מיר האָבן געזען ביי אליהו אויפן הר הכרמל, אַז דאָרט זענען געווען פיר הונדערט נביאי בעל. און יענע נביאי בעל פלעגן זיי איבערגעבן מסרים און זאָגן זיי נבואות כביכול אין נאָמען פונעם בעל. אלזאָ ווי זיי פלעגן איבערגעבן מסרים אין נאָמען פונעם בעל צו מאכן פארגעסן מיין נאָמען, אזוי קומען די חלומ'ער און גיבן איבער מסרים צו מאכן פארגעסן מיין נאָמען, מען זאָל נישט גלייבן די נביאי האמת.
הנביא אשר איתו חלום יספר חלום ואשר דברי איתו ידבר דברי אמת מה לתבן את הבר נאום השם. הנביא אשר איתו חלום יספר חלום. דהיינו, עס קומט דער נביא און זאָגט זיי, עס קומט דער אייבערשטער און זאָגט זיי, ווי אזוי גלייכט איר אַ חלום פון אַ מענטש וואָס האָט געחלומ'ט עפעס צו דעם וואָס האָט מקבל געווען אַ נבואה פון דעם אייבערשטן? הנביא אשר איתו חלום יספר חלום. עס קען זייער זיין אַז אין יענעם חלום וועט זיין עפעס אַ ביסל אמת.
סתם, ער זאָגט זאָלסט וויסן, מה לתבן את הבר נאום השם. אַ חלום נעמט דאָך אריין אין זיך אַ סך שטרוי מער ווי תבואה. דער בר איז די תבואה, תבן איז דאָס מוץ, דאָס זענען די קליפות, דאָס איז די שטרוי, דאָס איז וואָס באגלייט די תבואה אַליין. אלזאָ זאָגט ער זיי מה לתבן את הבר? דער וואָס דברי איתו ידבר דברי אמת. די באדייטונג ווען דער נביא איז מקבל אַ נבואה פון דעם אייבערשטן, איז דערין נישטאָ קיין תבן בכלל. עס איז נישטאָ קיין שום געמיש פון עפעס וואָס איז נישט דבר האלוקים.
און פאר קעגן ווען אַ מענטש חלומ'ט אַ חלום, שטייט כי בא החלום ברוב עניין. איינע פון די מאפיינים פונעם חלום איז אַז דער חלום נעמט אריין אין זיך אויך דברים בטלים. און דעריבער איז זייער פארפלאָנטערט און קאָמפליצירט צו פותר זיין אַ חלום, ווייל כדי צו פותר זיין אַ חלום דארפסטו וויסן און ארויסנעמען פון אים וואָס איז דער בר און וואָס איז דער תבן, וויסן ברירן פון אים. ווי מיר האָבן געזען ביי יעקב, די זון און די לבנה און די שטערן. אלזאָ האָט יעקב געזאָגט עס איז נישט מעגלעך, ווייל רחל איז דאָך געשטאָרבן, אלזאָ ווו איז דאָ די לבנה? און וואָס זאָגן חז"ל? אַז דאָ האָט יעקב נישט געוואוסט אַז עס איז נישטאָ קיין חלום אָן דברים בטלים. און דער חלק פון דער לבנה איז געווען אַ חלק פון די דברים בטלים אין דעם חלום. דאָס איז איין הסבר.
אַ צווייטער הסבר, אַז דאָס רעדט וועגן די שפחות וואָס האָבן אים אויפגעצויגן ווי אַ מוטער, ווי בלהה, אַז זי האָט אים אויפגעצויגן ווי זיין מוטער, און דעמאָלט ממילא איז זי אַ בחינת לבנה, ווייל זי האָט אויפגעצויגן יוסף'ן. אויף יעדן פאל, ווי אזוי עס זאָל נישט זיין, מיר פארשטייען אַז אין אַ חלום איז אויך דאָ אַ צוגאב פון דברים בטלים. אלזאָ זענען אייערע חלומות חלומות שווא. דאָס איז נישט קיין נבואה וואָס די נבואה איז 100 פראצענט אמת און צדק. אלזאָ זענען די ווערטער פון די חלומ'ער ווי תבן. דער תבן האָט אין זיך נישט קיין הנאה, זאָגט דער רד"ק, נאָר צום עסן פאר בהמות אָדער צו אַ מלאכה. אָבער דער בר איז דער דבר המבורר, דאָס איז וואָס מיר האָבן געברירט פון יענעם גאַנצן געמיש, דאָס איז די תבואה, דאָס איז שפייז פאר בני אדם. אלזאָ מה לתבן את הבר? ווי אזוי מישסטו אויס די תבואה מיטן תבן און מאכסט פון דעם איין זאך? עס איז דאָך זיכער אַז דאָס זענען צוויי באזונדערע זאכן.
איצט גיט אכטונג, טוט מדקדק זיין אין דעם לשון. הנביא אשר איתו חלום יספר חלום, ואשר דברי איתו ידבר דברי. הערט איר? דער וואָס האָט אַ חלום דעם דערציילט ער. דער וואָס האָט דברי דעם רעדט ער. וואָס איז דער חילוק, זאָגט דער רד"ק, צווישן רעדן און דערציילן? זאָגט דער רד"ק, דער וואָס דערציילט דעם חלום, דאָס איז נאָר אַ דערציילונג פון זאכן, עפעס וואָס ער האָט געזען אין זיין חלום. ווי אַ מענטש וואָס דערציילט עפעס וואָס ער האָט געהערט. עס איז דאָ נישטאָ קיין חלק פון שכל, נאָר דאָס איז נאָר דמיון. בלויז דמיון. רש"י זאָגט יספרנו לשון הוואי, ווי דערציילונגען. דערציילט דערציילונגען, דאָס איז די כוונה פון יספרנו דאָ. אָבער אשר דברי איתו, די כוונה דער נבואה-חלום, דאָס ידבר, דאָס איז מיטן כוח הדברי. כוח הדברי אין די הייליקע ספרים איז די כוונה כוח השכל. און ער רעדט אין דער אמת'ן אַ זאך וואָס קומט פונעם שכל, ווייל די נבואה ווערט איבערגעגעבן אין דעם שכל פון דעם מענטש. און דעמאָלט קומט ממילא ארויס אַז אין זיינע ווערטער און אין זיין נבואה איז דאָ אמת. דאָס איז נישט סתם דערציילונגען, נאָר ער רעדט דעם דבר השם.
עס איז דאָ נאָך אַ חילוק. רעדן איז שטענדיק מיט כוח. דאָס איז אָנפירן. אַקעגן דעם איז אַמירה ווייך, אַ דערציילונג איז עפעס מער ווייך. רעדן איז שטענדיק מיט כוח. ווי דבר אחד לדור ואין שני דברים לדור. דבר אין דעם מהלך פון אַ מנהיג. דער חלום קומט מיט כוח. מיר וועלן דאָס זען ווייטער, אַז ווען אַ מענטש פלעגט חלומ'ן אַ חלום, אלזאָ פלעגט דער חלום פארורזאכן אַז דער בן אדם זאָל אינגאַנצן ציטערן און פלעגט מקבל זיין ווי אַ הויכן וואָלטאזש. דער בן אדם פלעגט פילן פלוצלינג עפעס אַן עוז ותעצומות וואָס גייט אריין אין אים מיט אַן אומגעהויערן כוח. זיין אייגענער כוח פלעגט זיך אָפּשוואכן. מען זעט אַז ביי שאול זענען אפילו די בגדים אויף אים געווען שווער אויף אים, ער פלעגט זיך אויסטאָן פון זיינע בגדים פון וועגן דעם גרויסן כוח פון דעם געטלעכן דיבור. דעריבער הייסט דאָס דיבור, ווייל דיבור איז מיט כוח, דער וואָס פירט אים אָן, ווי איך האָב געזאָגט איז דאָס פון לשון דבר, דעריבער הייסט דאָס דברי. אַקעגן דעם וואָס האָט געחלומ'ט אַ חלום, איז דאָס אַ דערציילונג פון זאכן. אַ דערציילונג, סתם סתם דערציילונגען. דעריבער איז נישטאָ עפעס אַ התפעלות אין דעם חלום, דעריבער איז נישטאָ עפעס אַ מצב אין וועלכן דער גוף פארלירט זיין דעת, נאָר דאָס איז אַ מציאות וואָס גייט אריבער אזוי אויפן גוף ווי אַ דערציילונג בעלמא.
יונתן האָט מתרגם געווען, ברענגט דער רד"ק, ווי עס איז דאָ אַ חילוק, איך זעץ עס איבער פאר אייך, צווישן תבן און בר, אזוי איז דאָ אַ חילוק צווישן רשעים און צדיקים. דאָס הייסט, ווי אזוי גייט איר און מישט אויס און נעמט מקבל זיין דיבורים פון די רשעים און נישט פון די נביאים וואָס זענען נביאי האמת וואָס זענען די צדיקים. חז"ל זאָגן מה לתבן אצל הבר? וואָס איז דער ענין פון בר און תבן ביי אַ חלום? האָט געזאָגט רבי יוחנן, אזוי ווי עס איז נישט מעגלעך פאר אַ בר אָן תבן, אזוי איז נישט מעגלעך אַ חלום אָן דברים בטלים. למעשה איז דאָ אין דעם אַ אריכות הדברים, איך האָב געשריבן דערויף אַ גאַנצן פרק אין משנת החלומות אויף דעם ענין אַז אַ חלום נעמט אריין אין זיך דברים בטלים, צי דאָס איז שטענדיק ריכטיק, צי דאָס איז ריכטיק אויך לגבי חלומות אמת אָדער דאָס איז ריכטיק נאָר לגבי חלומות סתם, און נאָך עטלעכע און עטלעכע פרטים אין דעם ענין פון דברים בטלים אין אַ חלום, מיר וועלן זיך נישט אָפּשטעלן דערויף איצט, ווער עס וויל וועט קענען מעיין זיין דאָרט. דער מלבי"ם דערקלערט לויט יענעם קו וואָס ער האָט געזאָגט פריער, אַז דער נביא טועה זיך קיינמאָל נישט. דער נביא וועט שטענדיק וויסן צי וואָס איך האָב מקבל געווען איז אַ חלום אָדער איך האָב מקבל געווען אַ מסר פון דעם אייבערשטן. דער נביא טועה זיך קיינמאָל נישט.
אגב, אויב מיר האָבן שוין דערמאָנט אלזאָ דערמאָן איך, טאקע אין ספר פרעגט מען דערויף אזוי ברענגען מפרשים אַ תמיהה, מען זעט דאָך למשל ביי שמואל אַז ער האָט זיך אומגעקערט עטלעכע מאָל צו עלי כדי אים צו פרעגן צי האָסטו מיך גערופן? אָט זעסטו אַז ער האָט נישט געוואוסט, וואָס איז דאָס, ער האָט נישט געוואוסט אַז דאָס איז אַ נבואה. ער האָט נישט געוואוסט אַז דאָס איז אַ נבואה פון דעם אייבערשטן. ווי אזוי זאָגסטו אַז דער נביא ווייסט שטענדיק וואָס דאָס איז אַ נבואה? אָט זעסט אַז ער האָט נישט געוואוסט. אלזאָ שטייט אין די ספרים אַז עס איז טאקע דאָ אַ חילוק צווישן איינער וואָס לערנט זיך נבואה און איינער וואָס איז אַ נביא. אלזאָ דאָס איז געווען די ערשטע התגלות צו שמואל'ן. דאָס ערשטע מאָל וואָס דער אייבערשטער רעדט מיט אים. און דעריבער האָט דער אייבערשטער נישט געוואָלט אים דערשרעקן, און האָט אים גערופן מיטן קול פון עלי'ן ווי איינער וואָס רופט פון דער ווייטנס. ביז ער האָט זיך שוין נישט דערשראָקן און דעמאָלט האָט ער שוין מיט אים גערעדט. אָבער אויף אַן ארדנטלעכן אופן נאָכדעם ווי דער נביא איז שוין געוואוינט אין נבואה, אלזאָ איז נישטאָ קיין מצב אין וועלכן ער פארפלאָנטערט זיך און טראכט אַז אפשר איז דער חלום וואָס איך האָב געחלומ'ט טאקע אַ נבואה. אזא טעות איז נישטאָ.
אלזאָ זאָגט דער מלבי"ם דאָס איז אויך וואָס שטייט דאָ. עס זאָגט זיי דאָך דער נביא, זאָגט דאָך הנביא אשר איתו חלום יספר חלום. ואשר דברי איתו ידבר דברי אמת. די באדייטונג, אויב ער ווייסט אַז עס איז מיט אים אַ חלום, אלזאָ וועט דער נביא זאָגן איך האָב געחלומ'ט אַ חלום. אַקעגן דעם אויב ער ווייסט אַז דברי איתו, וועט ער נישט אויסמישן חלומות מיט דברי. און דורך דעם וועט ער זאָגן דברי אמת. ער האָט נישט קיין טעות צו טראכטן אַז די ווערטער פון דעם חלום זענען אפשר דברי נבואה. און דאָ דערקלערט ער אַז עס זענען דאָ דריי סימנים און חילוקים צו אונטערשיידן צווישן דעם חלום און דער נבואה. דבר ראשון, ווי מיר האָבן איצט געזען, דברי איתו ידבר דברי אמת בלויז. ווען דאָס איז דבר השם, איז דאָס נאָר אמת. עס איז דאָרט נישטאָ קיין שום געמיש פון שקר. דאָס איז חילוק ראשון.
הלא כה דברי כאש נאום השם וכפטיש יפוצץ סלע. רש"י זאָגט, זיי האָבן נישט געדארפט זיך טועה זיין און דמיון'ען אַז חלומות זענען אַ נבואה. ווייל דאָס וואָרט פון נבואה ווען עס קומט אין דעם מויל פון דעם נביא, קומט עס מיט גבורה, ווי אַ ברענענדיק פייער, ווי מיר האָבן דערקלערט. דער נביא פילט אַ ברענענדיק פייער אין זיינע ביינער. ווי עס שטייט אין ירמיהו ותהי בליבי כאש בוערת. ווי עס שטייט אין יחזקאל ויד השם עלי חזקה. אלזאָ אויב אזוי ווי אזוי פארפלאָנטערט איר צווישן אַ נבואה און אַ חלום? כה דברי כאש נאום השם, כפטיש יפוצץ סלע. דער וואָס איז מקבל אַ נבואה איז דער אַ האַמער, ער טועה זיך נישט, ער פארפלאָנטערט זיך נישט אין דעם. דער רד"ק דערקלערט, הלא כה דברי, זאָגט דער רד"ק די ווערטער וואָס די מענטשן וואָס חלומ'ען זאָגן זענען דברים בטלים. ווייל אָט זעסטו אַז זיי זאָגן שלום שלום ואין שלום. זיי פארקויפן אייך אשליות. אָבער מיין וואָרט איז ווי אַ פייער נאום השם, די כוונה איז די נבואה וואָס איך האָב איבערגעגעבן אַז עס וועט זיין אַ מלחמה און עס וועט זיין אַ גלות און עס וועלן זיין צרות, דאָס איז ווי אַ פייער וואָס וועט פארברענען אלץ וואָס געפינט זיך אין דער מציאות. אלזאָ אויב אזוי קומט ארויס אַז דער רד"ק דערקלערט אַז דאָ רעדט מען שוין נישט וועגן דעם טבע פונעם חלום ווי רש"י דערקלערט, נאָר דאָ רעדט מען וועגן דער פורענות וואָס וועט אויף זיי קומען נאָכדעם וואָס זיי נעמען נישט מקבל זיין די ווערטער פון דער נבואה. היות זיי נעמען נישט מקבל זיין די ווערטער פון דער נבואה, אלזאָ כה דברי כאש נאום השם כפטיש יפוצץ סלע, די כוונה עס וועט קומען די פורענות מיט אַ גרויסן כוח. כפטיש יפוצץ סלע, קיין זאך וועט נישט שטיין אַנטקעגן אים אים בטל צו מאכן, ווייל וואָס איך האָב געזאָגט און איבערגעגעבן, זאָגט דער אייבערשטער, וועט צום סוף מקויים ווערן.
דער מלבי"ם גייט אויך אין דעם קו פון רש"י, און ווי מיר האָבן געזען לעיל זאָגט דער מלבי"ם עס זענען דאָ דריי מאפיינים וואָס אונטערשיידן די נבואה פון די חלומות. און דעם ערשטן מאפיין האָבן מיר געזען אַז די נבואה איז אַ קלאָרער אמת אָן קיין שום געמיש פון דברים בטלים. דער צווייטער מאפיין, דברי כאש נאום השם. אזוי ווי דאָס פייער ברענט און פארשפרייט ליכט אין דער פינצטערניש, אזוי אויך אַ מענטש וואָס איז מקבל אַ נבואה איז דאָ אַן אומגעהויער ליכט אויף זיין נפש. אור אלוקים איז אויף אים. שלהבת יה אין דעם כוח הנפש, עס לויכט די ליכט פון דער נפש און קרניים מידה לה. די כוונה עס זענען דאָ שטראלן וואָס שיינען און לייכטן אין זיין נפש. מיר קענען דאָס נישט דערקלערן ווי מיר וואָלטן דאָס דורכגעלעבט, אָבער דער נביא פילט וואָס איז די באדייטונג פון אַן אומגעהויער ליכט אין זיין נפש. און דער דריטער דבר, איז אונז גרינגער צו פארשטיין, כפטיש יפוצץ סלע. אזוי ווי דער האַמער נעמט אַ פעלדז און צעברעכט אים אויף שטיקער, אזוי אויך צעברעכט די נבואה דעם גוף און זיינע כוחות ווערן בטל און ארכובותיו דא לדא נקשן. די כוונה איז אַ מענטש וואָס איז מקבל אַ נבואה גייט אריבער אין אַ מצב פון ציטערניש. ארכובותיו דא לדא נקשן, די ארכובות זענען די קני, און זיי קלאפן איינער אין דעם צווייטן, ווען מען וויל זאָגן אַז זיינע פיס ציטערן, אלזאָ ארכובותיו דא לדא נקשן. אלזאָ אויב אזוי איז דבר השם אָן קיין טעות. מען קען נישט טראכטן אַז אפשר אפשר איז דאָס געווען אַ נבואה. אויב דאָס וואָלט געווען אַ נבואה אלזאָ וואָלטסטו געדארפט, ווייסט איר ווי אזוי מען פלעגט רופן דעם נביא? מען רופט אים אַ משוגע. פארוואָס פלעגט מען אים רופן אַ משוגע? ווייל רחמנא ליצלן ער איז געווען ווי אַן עפילעפסיע-קראנקער. ער פלעגט פאלן אויף דער ערד, זיין דעת ווערט צעטומלט, פארלירט אלע זיינע כוחות און פאנגט אָן צו ציטערן. ווייל עס איז אריין אין אים ווי איך האָב פריער געזאָגט עפעס אַ געוואלדיקער וואָלטאזש אַז דער געטלעכער כוח מאכט ציטערן זיין גאַנצן גוף. אלזאָ ווער עס פלעגט אים זען וואָלט געטראכט דאָס איז זיכער אַ פארפלאָנטערטער בן אדם, דאָס איז זיכער אַ מענטש וואָס איז קראנק אין אַ נפילה אָדער עפעס אזוינס. אָט זעסטו וואָס וואָס וואָס איז מיט אים געשען. אלזאָ ווי מיר האָבן דערמאָנט וועגן שאול, אַז שאול האָט זיך אויסגעטאָן זיינע גאַנצע בגדים פון וועגן דעם שווערן משא פון דער נבואה. אזוי אַז למעשה איז נישטאָ צו טועה'ן צווישן אַ נבואה און אַ חלום. ווייל אויב דו וואָלטסט געזען אַ נבואה, וואָלטסטו געפילט אַ האַמער וואָס צעברעכט אַ פעלדז, און דעמאָלט וואָלטסטו געוואוסט אַז דאָס איז טאקע אַ נבואה און דאָס איז נישט קיין חלום.
אגב, די תוספות אין מסכת שבת פ"ח זאָגן, כפטיש יפוצץ סלע, זיי דערקלערן אַז די כוונה איז ווי אַ פעלדז וואָס צעברעכט דעם האַמער. ווי אבנים שחקו מים. יאָ? און ווי אַ האַמער וואָס אים צעברעכט דער פעלדז. וכפטיש יפוצץ סלע. און אויב וועסטו דערקלערן און פרעגן, און אגב איז דאָרט דאָ אַ הכרח אין דער גמרא צו דערקלערן אויף דעם וועג, יאָ, איך וועל נישט אריינגיין איצט פארוואָס. אָבער אויף יעדן פאל אויב וועסטו פרעגן עס איז דאָך מער לאָגיש אַז אַ האַמער צעברעכט אַ פעלדז ווי אַז אַ פעלדז זאָל צעברעכן דעם האַמער, זאָגסטו ווי אַ האַמער וואָס אים צעברעכט דער פעלדז. די תשובה איז אַז דאָ רעדט מען אין אַ פעלדז פון סנפירינון, אַז אַ פעלדז פון סנפירינון איז ווי אַ דימענט אָדער אַ שטארקער שטיין, אַז ווען דו קלאפסט אלזאָ פלעגט דאָס אייזן צעברעכן. נישט דער פעלדז פלעגט צעברעכן נאָר דאָס אייזן פלעגט צעברעכן. און דאָס איז וואָס שטייט דאָ, ווי דער האַמער וואָס דער פעלדז איז מסוגל אים צו צעברעכן.
לכן הנני על הנביאים נאום השם מְגַנְּבֵי דְבָרַי איש מאת רעהו. זאָגט דער אייבערשטער דעריבער אָט בין איך אויף די נביאים, די כוונה איך זאָג צו זיי צו פארענדיקן, יענע נביאי השקר. אָט שיק איך מיין צאָרן, האָט דאָס יונתן מתרגם געווען. הנני על הנביאים נאום השם מגנבי דברי איש מאת רעהו. דערנאָך זאָגט ער, הנני על הנביאים נאום השם הלוקחים לשונם וינאמו נאום. דערנאָך, הנני על ניבאי חלומות שקר נאום השם ויספרום ויתעו את עמי בשקריהם ובפחזותם ואנוכי לא שלחתים ולא ציוויתים והועיל לא יועילו לעם הזה נאום השם. דריי מאָל הנני על הנביאים. דערקלערט דער רד"ק אַז דאָס איז איבערגעגעבן געוואָרן אַנטקעגן דריי סאָרטן נביאים וואָס זענען געווען אין זייער צייט, נביאי שקר, וואָס פלעגן טאָן געריבענע פעולות כדי דאָס פאָלק זאָל גלייבן אין זייער נבואת השקר.
דער ערשטער חלק, דאָס זענען געווען נביאים וואָס פלעגן הערן די ווערטער פון די נביאי האמת. וואָס פלעגן זיי מתנבא זיין אַקעגן די אומות? ווי ירמיהו וואָס פלעגט מתנבא זיין אַקעגן די אומות, משא דמשק און נאָך נבואות אַקעגן די אומות, און זיי פלעגן גיין און זאָגן דעם פאָלק, כה אמר השם לדמשק, כה אמר השם לעמון. ער האָט געהערט פונעם נביא וואָס דער נביא האָט געזאָגט, און גייט און גיט דאָס איבער ווי דאָס וואָלט געווען זיין נבואה, ווי ער וואָלט דאָס מקבל געווען. ירמיה פלעגט דאָס זאָגן אין זיין הויז, פלעגט דאָס זאָגן צו זיינע תלמידים, און זיי פלעגן גיין און דאָס אָנזאָגן דעם פאָלק ווי זיי וואָלטן מקבל געווען די דאָזיקע נבואה. אויף דעם זאָגט ער הנני על הנביאים נאום השם מגנבי דברי איש מאת רעהו. מגנבי דברי איש מאת רעהו, ער האָט געהערט פונעם נביא און גנב'עט זיינע ווערטער און קומט כביכול זאָגן אַז די דאָזיקע נבואה איז זיין נבואה. חז"ל זאָגן דאָס איז געזאָגט אויף איינער וואָס איז מתנבא וואָס איז נישט געזאָגט געוואָרן צו אים, גיט אכטונג, עס איז נישט געזאָגט געוואָרן צו אים אָבער עס איז משתמע פון דעם אַז צו זיין חבר איז טאקע געזאָגט געוואָרן. און די גמרא ברענגט אַ דוגמה. אַ דוגמה וואָס מען דארף זי פארשטיין. די גמרא זאָגט כגון חנניה בן עזור, דקאי ירמיה בשוקא העליון ואמר כה אמר השם צבאות הנני שובר את קשת עילם ראשית גבורתם. גיט אכטונג, זיי פלעגן זיך באנוצן דער עיקר מיט נבואות אַקעגן די אומות. ווייל אַ נבואה אַקעגן די אומה האָט ער נישט קיין פראבלעם דערויף איבערצוחזר'ן. אָבער ווען ער וויל פעלשן די ווערטער פון דעם נביא, וואָס הייסט דאָס, נאָכטאָן די ווערטער פון דעם נביא און פארשפרייטן זיינע ווערטער אין אַ נבואה אויף כלל ישראל, קען ער נישט. ווייל דער נביא זאָגט אויף כלל ישראל נישט גוטע זאכן. און זיי זענען פונקט דער היפוך, זייער ציל איז צו זאָגן כלל ישראל גוטע זאכן. אלזאָ אויב איך וויל נאָכטאָן דעם נביא כדי מען זאָל מיר גלייבן, קען איך אים נאָכטאָן נאָר אין זיינע ווערטער אויף די אומות, ווייל דאָס ווערט טאקע אָנגענומען מיט אַ ברכה. אַ פורענות אויף די אומות, האָבן זיי געווען גרייט צו הערן. אָבער צו קומען און זאָגן וואָס דער נביא האָט געזאָגט לגבי כלל ישראל, אלזאָ וואָס וועל איך קומען זאָגן זיי אַז דער נביא ירמיה, וועל איך קומען זאָגן זיי אַ נבואה אַז כלל ישראל וועט גלות ווערן? פארקערט, איך וויל זיי זאָגן אַז זיי וועלן נישט גלות ווערן. אלזאָ וואָס פלעגן זיי טאָן? זיי פלעגן זיך באנוצן מיט נבואות וואָס די נביאים פלעגן מתנבא זיין אויף די אומות, וואָס דאָס זענען שלעכטע נבואות, ווי דאָס וואָלט איך מקבל געווען און דאָס ווערט מקויים, און דעמאָלט איצט גלייבט מיר וואָס איך זאָג איצט גוטע נבואות לגבי כלל ישראל. אלזאָ וואָס האָט ער געטאָן, האָט ירמיהו געזאָגט אין דעם אויבערשטן מארק, כה אמר השם צבאות הנני שובר את קשת עילם ראשית גבורתם. האָט חנניה בן עזור גענומען אַ קל וחומר ביי זיך אַליין. די כוונה ער האָט זיך אויסגעלערנט אַ קל וחומר פון זיך אַליין. אם עילם וואָס איז נאָר געקומען צו העלפן די כשדים, האָט דער אייבערשטער געזאָגט הנני שובר את קשת עילם, אלזאָ די כשדים אַליין על אחת כמה וכמה אַז דער אייבערשטער וועט צעברעכן זייער בויגן. איז געקומען חנניה בן עזור צום אונטערשטן מארק, האָט ער געזאָגט איך האָב מקבל געווען אַ נבואה. וואָס איז די נבואה? כה אמר השם אלוהי ישראל לאמור שברתי את עול מלך בבל. ער זאָגט מיר, איך האָב מקבל געווען אַ נבואה פון דעם אייבערשטן אַז דער אייבערשטער האָט צעבראָכן די כשדים, די בבלים. איך האָב מקבל געווען אַ נבואה פון דעם אייבערשטן. וואָס קומט אלזאָ ארויס אַז ער האָט די דאָזיקע נבואה געגנב'עט פון ירמיה. פרעגט די גמרא, וואָס זאָגסטו מיר אַז ער איז מתנבא אַ נבואה וואָס איז נישט געזאָגט געוואָרן צו אים אָבער איז געזאָגט געוואָרן צו זיין חבר, ווי די דאָזיקע נבואה? עס איז דאָך אויך צו זיין חבר נישט געזאָגט געוואָרן, ווייל אויך ירמיה האָט נישט גערעדט וועגן די כשדים. ירמיה האָט גערעדט וועגן עילם. און נאָר חנניה בן עזור האָט גענומען אַ קל וחומר ביי זיך אַליין און געזאָגט אם עילם ווי העלפער וועט צעבראָכן ווערן זייער בויגן, אלזאָ בבל ווי די אָנהייבער נישט כל שכן אַז זייער בויגן וועט צעבראָכן ווערן. אָבער אויף יעדן פאל איז אזא נבואה נישט איבערגעגעבן געוואָרן. ווי אזוי זאָגסטו אַז ער האָט זי גענומען פון עמעצן אַנדערן? זאָגט די גמרא, כיוון דאיתיהיב קל וחומר, כמאן דאיתמר דמי. די גמרא זאָגט אַז אַ קל וחומר קען אַ מענטש דרש'ן פון זיך אַליין. אַ גזירה שווה למשל נאָר אויב ער האָט מקבל געווען פון זיין רב. אָבער אַ קל וחומר קען אַ מענטש דרש'ן פון זיך אַליין. אלזאָ זאָגט די גמרא, כיוון דאיתיהיב קל וחומר, עס איז געגעבן געוואָרן רשות פאר אַ בן אדם צו דרש'ן אַ קל וחומר ביי זיך אַליין, אלזאָ חנניה בן עזור ווי ער וואָלט געהערט בפירוש פון די ווערטער פון ירמיה הנביא אַז דער אייבערשטער וועט צעברעכן דעם עול פון די כשדים'ס בויגן. אלזאָ דאָס איז דער ערשטער הנני. הנני על הנביאים נאום השם מגנבי דברי איש מאת רעהו. ער גייט און הערט פון נביא האמת און פארשפרייט דאָס ווי דאָס וואָלט געווען זיין נבואה.
דער צווייטער חלק, דאָס איז דער קומענדיקער פסוק. הנני על הנביאים נאום השם הלוקחים לשונם וינאמו נאום. דאָ רעדט מען, עס זענען צווישן זיי געווען נביאים וואָס זענען געווען בעלי לשון צח, מתק שפתיים. אויף זיי שטייט הלוקחים לשונם וינאמו נאום. זיי פלעגן זיי זאָגן דברי שלום אין נאָמען פון דעם אייבערשטן, פלעגן זיי ווייזן פנים כדי זיי איבערצוצייגן מקבל צו זיין זייער נבואה. וואָס מען רופט רעטאָריקער. מענטשן וואָס דאָס איז געווען זייער מלאכה, די מלאכה פון רעדן. אויף דעם זאָגן חז"ל איינער וואָס איז מתנבא וואָס ער האָט נישט געהערט. יענע נביאים פלעגן נישט גיין מאכן קאָפיעס פון ירמיה. אלזאָ פארוואָס זאָל מען אייך גלייבן? ווייל זייער לשון איז צח און זייער שפה איז הויך און זייער דיבור איז שיין, אלזאָ מענטשן פלעגן פון זיי הערן און זאָגן הער אַ מאָל דאָס דאָס קלינגט ווי אַ נביא. ווי ער מאכט אַן רושם אַז ער ווייסט וואָס ער רעדט. דאָס דאָס דאָס מאכט אַן אמת'ן רושם. אלזאָ דורך דעם פלעגן זיי אויך זאָגן ווערטער פון שקר וואָס זיי האָבן נישט געהערט כל עיקר. זיי גנב'ען נישט. נאָר די נביאים נאום השם הלוקחים לשונם וינאמו נאום. זיי רעדן נאומים און דער דאָזיקער נאום פלעגט מאכן אַן אמת'ן רושם און מענטשן פלעגן דאָס מקבל זיין. דער מלבי"ם דערקלערט אין דעם חלק ביאור המילים, אַז נאום די כוונה איז אַ מאמר וואָס איז אויסגעשניטן און אויסגעאָרדנט. די כוונה איז אַ דבר וואָס איז מדוקדק וואָס ווערט איבערגעגעבן אויף אַ פינקטלעכן אופן. די וואָס זענען געוואוינט אין די דאָזיקע דיבורים ווי ווערן זיי גערופן אין לשון חז"ל? נאמנים. הערט איר? מיר רופן דאָס היינט נואמים. אָבער אין לשון חז"ל ווערן זיי גערופן נאמנים. מסיר שפה לנאמנים. ווער איז נאמנים? די נואמי הנאומים. און פון דעם קומט נאום פשע לרשע. און דער רוב מאָל קומט דער נאום אויף די ווערטער פון די נביאים. אלזאָ דאָס איז וואָס ער זאָגט, דאָס זענען מענטשן הלוקחים לשונם, די כוונה זיי האָבן אַ הרגל אין זייער לשון צו נאמ'ן אַ נאום. זיי רעדן דיבורים וואָס זענען צח און נעים, און פלעגן זיי זאָגן, ווייזן זיי פנים כביכול אַז זיי וועלן נאָר האָבן גוטס.
דער דריטער חלק, דאָס איז דער חלק פונעם פסוק דערנאָך אין פסוק ל"ב. דאָס זענען מענטשן וואָס פלעגן זיין מתנבא חלומות שקר. זיי חלומ'ען חלומות און קומען און זאָגן אַז זייערע חלומות זענען אַ נבואה, און זיי גיבן איבער די דאָזיקע נבואה דעם פאָלק כביכול אין נאָמען פון דעם אייבערשטן. דאָס איז דער לעצטער חלק. הנני על ניבאי חלומות שקר נאום השם ויספרום ויתעו את עמי בשקריהם וכו'. דער רד"ק דערקלערט וואָס איז הלוקחים לשונם? אלזאָ האָט דער מלבי"ם דערקלערט דאָס איז פון לשון הרגל לשון. אָבער אַקעגן דעם דערקלערט דער רד"ק אַז לוקחים לשונם איז ווי מחליקים לשונם, זיי מאכן גלאט זייער לשון. וואָס איז דאָס אין דער אמת'ן? ווי כבש כשב, קהל להק, שמלה שלמה, און אזוי ווייטער. אלזאָ הלוקחים לשונם ווי מחליקים לשונם, ווי חיתתו ברוב לקחה. די כוונה בחלק שפתיה תדיחנו. מיט מתק שפתיים. אלזאָ הלוקחים לשונם זיי מאכן גלאט מיט זייער לשון, די כוונה זיי האָבן אַ לשון חלקות וואָס זיי ווייסן דורך דעם ווי אזוי איבערצוצייגן די מענטשן צו גלייבן אין וואָס זיי זאָגן און צו מאכן אַן רושם אַז זייער נבואה איז פון דעם אייבערשטן.
הנני על ניבאי חלומות שקר נאום השם ויספרום ויתעו את עמי בשקריהם ובפחזותם ואנוכי לא שלחתים ולא ציוויתים והועיל לא יועילו לעם הזה נאום השם. הנני על ניבאי חלומות שקר נאום השם ויתעו את עמי בהם. אלע דריי כתות וואָס מיר האָבן איצט אויסגערעכנט, זאָגט ער דיר אָט אַ באשעפער, אנוכי לא שלחתים. איך האָב זיי נישט מינה געווען ווי שלוחים צום פאָלק. אַ צווייטע זאך, ולא ציוויתים. דו האָסט שוין געזאָגט לא שלחתים, וואָס איז לא ציוויתים? לא ציוויתים די כוונה איך האָב מיט זיי נישט גערעדט ווי אַ ציווי פאר זיך אַליין. אפילו אָן ווי אַ שליחות צום פאָלק, נאָר ווי אַ ציווי פאר זיך אַליין. און חוץ דעם וואָס זיי, און פון דעם וואָס זיי זענען מתנבא ווערטער פון שקר, וואָלט לכל הפחות געווען דערין אַ תועלת, אָבער הועיל לא יועילו לעם הזה נאום השם. דאָס הייסט, מילא דו קומסט אויסטראכטן עפעס אָבער לכל הפחות זאָלסטו זאָגן אַ זאך וואָס האָט אין זיך אַ תועלת. דאָס הייסט, אַ בן אדם קען אויסטראכטן אַ דערציילונג, ווייס איך וואָס, דערציילן וועגן עפעס אַ סיאנס וואָס ער האָט געהאט כדי צו פארשטארקן דעם ציבור. גוט, אלזאָ איך זאָג, וואָס ער האָט געטאָן איז אַ מעשה נישט וואָס איז ראוי, ווייל יהדות איז אמת, און אמת פארקויפט מען מיט אמת. אמת דארף מען נישט, מען דארף נישט דערציילן לעגן כדי צו פארקויפן די... זיין סחורה. אָבער די יהדות איז אמת, מיר דארפן נישט אויסטראכטן דערציילונגען. אָבער עס קומט אַ בן אדם און טראכט אויס עפעס אַ דערציילונג, עפעס אַ סיאנס וואָס איז געווען, אַ התגלות פון נשמות, ווייס איך וואָס, גן עדן, גיהנם און אזוי ווייטער, און האָט מצליח געווען מיטצושלעפן מענטשן כדי זיי מקרב צו זיין צו יהדות. איר ווייסט, עס איז אַ מאָל געווען עפעס אַ דרשן וואָס האָט געזאָגט דעם ציבור, האָט אָנגעהויבן מאכן אַ דרשה, אלזאָ האָט ער געזאָגט דעם ציבור אַז ער האָט געפרעגט דעם רב צי מען מעג דערציילן אַ מעשה וואָס איז נישט געווען, יאָ? צי מען מעג דערציילן אויסגעטראכטע דערציילונגען כדי מקרב צו זיין מענטשן צו תשובה? ער זאָגט איך האָב געפרעגט דעם רב צי דער דבר איז מעגלעך? האָט מיר דער רב געזאָגט אַז דער דבר איז מעגלעך. און דאָס איז די ערשטע דערציילונג. [געלעכטער אין ציבור] הערט איר? אלזאָ אזוי אַז למעשה איז דער וועג פון יהדות נישט זיך צו פארקויפן מיט אַ כוח פון שקר. איצט גיט אכטונג, איצט אַ בן אדם דאָ וואָס האָט געלויגן, למשל אַ בן אדם קומט איצט און לייגט, ער דערציילט וועגן עפעס אַ סיאנס און גן עדן, גיהנם, אלץ גוט און שיין, אחוץ שקר קען איך נישט זאָגן אַז ער האָט גורם געווען אַ נזק אויף אַ גרויסן אופן. ווייל אדרבה, ער האָט נאָך מקרב געווען מענטשן צו תשובה. איצט אויב אַ בן אדם וועט טאָן דאָס זעלביקע כדי זיי צו ברענגען צו עבודה זרה, אלזאָ איז דאָס אַ טאָפלטער פשע. דו האָסט אויך געלויגן, דערציילט וועגן עפעס וואָס איז נישט געווען, און אַ צווייטע זאך אויך דורך דעם האָסטו אראפגעריסן דאָס פאָלק. דער ערשטער האָט נאָך אין עפעס אַן אָרט מועיל געווען. אפשר האָט זיך נאָך עמעצער דערפון פארשטארקט. ביים צווייטן האָסטו נאָך אָפּגעשוואכט. דאָס איז וואָס שטייט דאָ. ער זאָגט עס איז נישט גענוג אַז לא שלחתים ולא ציוויתים, לכל הפחות וואָלטן זיי געזאָגט ווערטער וואָס האָבן אין זיך אַ תועלת, און הועיל לא יועילו לעם הזה נאום השם. פארקערט איז דער אמת, ער מטעה נאָך דאָס פאָלק אַנטקעגן דעם וועג פון דעם אייבערשטן, ער פירט אים אָפּ פונעם ריכטיקן און גראָדן וועג.
פחזותם, וואָס שטייט דאָ בשקריהם ובפחזותם, דערקלערט דער רד"ק, פחזות איז גרינגקייט. ווי פחז כמים אל תותר. די כוונה איז ער טוט זיינע מעשים מיט גרינגקייט, אָן זיך בייצוזעצן אין דעם דבר, אָן התבוננות און אָן מחשבה. אלזאָ טוען זיי מיט זייער קלות דעת זייער פעולה. ווי ריקים ופוחזים. דאָס איז דער היפוך פון דעם בן אדם וואָס איז שקול, דאָס איז דער בן אדם וואָס איז פוחז וואָס טוט זיינע מעשים אין אַ רגע אָן התבונן.
וכי ישאלך העם הזה או הנביא או כהן לאמור מה משא השם? ואמרת אליהם את מה משא ונטשתי אתכם נאום השם. מיר וועלן אין די קומענדיקע פסוקים זען אַז עס איז דאָ אַ התייחסות צו אַ געוויסע פאָרעם ווי אזוי דאָס פאָלק פלעגט זיך ווענדן צום נביא, און דער דאָזיקער וועג פון ווענדן פלעגט אויסדריקן לעג וקלס צו זיין נבואה. און דעם דאָזיקן לעג פלעגן זיי אויסדריקן אין די ווערטער מה משא השם. משא, מ', ש', א'. און מיר וועלן דערקלערן לויט די מפרשים איצט ווו איז דאָ אין דער אמת'ן דער פגם פון דעם דאָזיקן אויסדרוק. רש"י דערקלערט, מה משא השם, לשון פון געלעכטער. ווייל זיין נבואה איז זיי אַ משא. דהיינו וואָס, וואָס האָט דער אייבערשטער אויף אונז אָנגעלייגט היינט? זאָג עפעס וואָס פאר אַ משא האָבן מיר איצט? מה משא השם? זיי באציען זיך כביכול צו דער נבואת השם ווי עפעס אַ שווערער משא וואָס מען דארף אים טראָגן אויף זייערע פלייצעס. דער מלבי"ם דערקלערט אַז די נבואות פלעגן גערופן ווערן אין לשון פון משא. ווי משא דמשק, משא עמון וכולי. משא. משא באדייט אַ נבואה וואָס דער נביא פלעגט טראָגן. און דאָס פאָלק פלעגט זאָגן מה משא השם, זיי האָבן געמיינט צו זאָגן אַז משא איז פון לשון משל. דהיינו כביכול דו דער נביא קומסט משל'ן משלים, ווי איינער וואָס דערציילט דערציילונגען. וואָס פאר אַ דערציילונג איז היינט? וואָס, וואָס האָט דיר היינט דער אייבערשטער געזאָגט? וואָס פאר אַ דערציילונג האָט ער דיר דערציילט? ירמיה איז קיינמאָל נישט געווען מתנבא אין אַ נבואה פון משא. דאָס הייסט מיר האָבן נישט געפונען אזא אויסדרוק אין דער נבואה פון ירמיה. ווייל די נבואות פון ירמיה זענען געווען אויפן חורבן. און אויפן חורבן האָט ער זיך נישט באנוצט מיט משא און מליצה. אויפן חורבן האָט ער זיך באנוצט נאָר מיט נבואות וואָס באשרייבן אויף אַ פינקטלעכן אופן וואָס עס וועט זיין. ווען איך רעד וועגן אַ נבואה וואָס איז אַ משא און מליצה, אלזאָ קען איך רעדן וועגן אַ סיר נפוח וואָס איך זע, קען איך רעדן וועגן אלערליי נבואות וואָס אין זיי אזוי אַ פלעשל און נאָך אלערליי זאכן. וואָס איז דאָס? דאָס איז אַ משל. דאָס איז אַ משא. ביי ירמיהו איז נישטאָ קיין משא. עס זענען נישטאָ קיין משלים. ירמיהו רעדט וועגן חורבן ווי ער איז. ער באשרייבט שווערע זאכן און ער באשרייבט דעם חורבן אָן קיין באפוצונג. דער דור ווען זיי פלעגן אָנקומען צום נביא, פלעגן זיי אים פרעגן אויפן וועג פון ליצנות, מה משא השם? און ווען זיי פלעגן, די כוונה וואָס פאר אַ משל האָט ער דאָס מאָל דערציילט? און אזוי ווען זיי פלעגן דערציילן די ווערטער פונעם נביא איינער דעם צווייטן, פלעגן זיי איבערמאכן די ווערטער פונעם נביא כביכול צו אַ משל. ווי דער נביא וואָלט דערציילט אַ דערציילונג, דער נביא האָט דערציילט עפעס אַ מלי, עפעס אַ מליצה. דאָס איז וואָס דער אייבערשטער זאָגט, וכי ישאלך העם הזה או הנביא או כהן לאמור מה משא השם? ואמרת אליהם את מה משא ונטשתי אתכם נאום השם. וואָס וועט זיין די תשובה? אלזאָ דערקלערט רש"י, די תשובה איז, ואמרת להם את מה משא, איר זענט אַ משא אויף דעם אייבערשטן. דו פרעגסט כביכול, לויט רש"י איז דער הסבר, וואָס, וואָס האָט דער אייבערשטער אויף אונז אָנגעלייגט? וואָס לייגט ער אויף אונז? וואָס פאר אַ משא ברענגט ער אויף אונז? וואָס פאר אַ משא? דו ביסט דער משא. דו ביסט אַ שווערע לאָדונג אויף דעם אייבערשטן. און ווען אַ בן אדם האָט אויף אים אַ שווערע לאָדונג וואָס טוט ער? ער לאָדט אים אָפּ. ונטשתי אתכם נאום השם. אלזאָ דעם דאָזיקן משא גייט דער אייבערשטער אוועקוואַרפן. דער אייבערשטער גייט אָפּלאָדן פון זיך דעם דאָזיקן שווערן משא. אלזאָ דאָס איז אַ תשובה אַנטקעגן דעם לעג וואָס איר לאכט אויס, זאָגט דאָס איז אַ שווערער משא, איר זענט אַ שווערער משא כביכול אויף קודשא בריך הוא.
דער מלבי"ם דערקלערט, ווען דאָס פאָלק וועט דיך פרעגן מה משא, ווי מיר האָבן דערקלערט אַז די כוונה איז אין זייער ליצנות, און די תשובה וועט זיין ואמרת אליהם את מה משא ונטשתי אתכם נאום השם. אלזאָ קודם כל זאָגט דער מלבי"ם אַז זייער כוונה אין דעם לאָדעווען איז געווען אַ צוגאָב-כוונה. זאָגט דער מלבי"ם, כביכול אַז די נבואה ווען דער אייבערשטער גיט זי איבער אין דער האַנט פון דעם נביא, איז דאָס אַ משא צום אייבערשטן. כביכול איז אויפן אייבערשטן עפעס אַ משא וואָס ער דארף אים אָפּלאָדן. דאָס איז מה משא. דאָס איז אַ משא צום אייבערשטן. און דעמאָלט זאָגט ער אַנטקעגן דעם זאָלסטו זיי זאָגן ונטשתי אתכם נאום השם. דעם דאָזיקן משא וועט דער אייבערשטער אָפּלאָדן. והנביא והכוהן והעם אשר יאמר משא השם ופקדתי על האיש ההוא ועל ביתו. און אויך אויב זיי וועלן זאָגן איינער צום צווייטן, וועלן זיך אויסדריקן אין דעם נוסח משא השם, דהיינו פון גאַנצער נבואה וועלן זיי מאכן אַ משל און מליצה, ופקדתי על האיש ההוא, די כוונה זאָגט דער אייבערשטער ער וועט מקבל זיין זיין עונש.
כה תאמרו איש אל רעהו ואיש אל אחיו מה ענה השם ומה דיבר השם. נישט מה משא השם, נאָר דער נוסח וועט זיין מה ענה השם ומה דיבר השם. וואָס איז דער חילוק צווישן ענה און דיבר? דער מלבי"ם דערקלערט אַז ווען דער נביא פרעגט, פלעגט דער אייבערשטער ענטפערן. און ווען דער אייבערשטער ווענדט זיך פריער, אלזאָ רעדט דער אייבערשטער. אלזאָ איר וועט פרעגן מה ענה השם צו די ווערטער פונעם נביא, צו דער שאלה פונעם נביא, ומה דיבר השם ווען ער האָט אָנגעהויבן דעם דיבור. ומשא השם לא תזכרו עוד, כי המשא יהיה לאיש דברו. והפכתם את דברי אלוהים חיים השם צבאות אלוהינו. ומשא השם לא תזכרו עוד. איר וועט מער נישט דערמאָנען אין אייער לשון דעם אויסדרוק משא. אלזאָ לויט דעם מלבי"ם איז די כוונה איר וועט מער נישט דערמאָנען אַ משל און מליצה. איר וועט מער נישט אָנרעכענען די ווערטער פונעם נביא ווי אַ משל און מליצה. כי המשא יהיה לאיש דברו. די כוונה איז ווען איש דברו, אַ מענטש וויל רעדן זיינע דיבורים, די כוונה דברי חולין, אלזאָ וויל ער זיי צופאסן, ער וויל זיי ברענגען אויף אַ מער אייגנארטיקן אופן, אלזאָ רעדט ער אין לשון פון משא און מליצה. דאָס איז וואָס ער זאָגט, כי המשא יהיה לאיש דברו. ווען אַ בן אדם וויל זאָגן זיין וואָרט, וועט ער רעדן אין משא און מליצה. אָבער איר האָט איבערגעמאכט די ווערטער פון אלוהים חיים השם צבאות אלוהינו. דו האָסט גענומען די ווערטער פון אלוהים חיים און מאכסט עס איבער צו וואָס? צו אַ משל און מליצה. איר בייט די ווערטער פון השם צבאות אלוהים חיים צו אַ משל און מליצה.
דער מצודת דוד דערקלערט אַז דער משא, כי המשא יהיה לאיש דברו, ער דערקלערט אַז די ווערטער פון דער נבואה זענען ווי אַ משא אויפן נביא. מיר האָבן שוין דערויף גערעדט עטלעכע מאָל אין דער פארגאנגענהייט, אַז ווען דער אייבערשטער פלעגט רעדן מיטן נביא, אלזאָ פלעגט די נבואה זיין ווי אַ ברענענדיק פייער אין אים. ווי עס שטייט ולא אדבר עוד בשמו והיה בליבי כאש נלאיתי כלכל, אזוי זאָגט ירמיהו אין פרק כ'. די באדייטונג, די נבואה איז דאָס דאָס דאָס אַן אומגעהויער כוח וואָס זיצט כביכול אין אים, אַז ער פילט אַ נויט און אַ הכרח זי צו זאָגן. ער פילט אַ נויט און אַ הכרח ארויסצוברענגען די ווערטער. דאָס הייסט די ווערטער פון דער נבואה זענען ווי אַ משא אויפן האַרץ פון דעם נביא וואָס ער איז מוכרח אים אָפּצולאָדן און אים צו זאָגן. און אויב אזוי הפכתם, אָבער איר מאכט איבער מיינע ווערטער, אַז דאָס וואָרט משא איז כאילו פאר די וואָס הערן. הערט איר? די ווערטער פון דער נבואה זענען ווי אַ משא אויפן האַרץ פון דעם נביא וואָס ער איז מוכרח אים אָפּצולאָדן און אים צו זאָגן. פון דער בחינה איז דאָס אַ משא. אָבער וואָס זאָגט איר? דאָס איז אַ משא אויף אונז. דאָס איז אַ משא אויף אונז, כביכול דיינע ווערטער זענען שווער אויף אונז. דאָס דאָס דאָס ווי עטלעכע טאָנען וואָס זיצן אויף אונז דיינע נבואות. זאָגט די נבואה טאקע, כי המשא יהיה לאיש דברו. לויטן מצודת דוד איז די כוונה דער נביא וואָס רעדט, ביי אים איז דאָס טאקע אַ משא. אָבער נישט ביי אייך, איר האָט איבערגעמאכט די ווערטער פון אלוהים חיים, וואָס איז אַ משא ביים נביא, אים אָנצורופן ווי אַ משא ביי אייך.
כה תאמר אל הנביא מה ענך השם ומה דיבר השם. אויך אויב איר וועט וועלן פרעגן דעם נביא אַליין, דהיינו אויב ער איז איצט מתנבא און ער וועט דאָס נישט קענען פארבארגן, מיט אלעם דעם זאָלט איר נישט דערמאָנען דעם נאָמען משא. נאָר כה תאמר אל הנביא מה ענך השם ומה דיבר השם. דאָס הייסט, לויטן מצודת דוד האָבן מיר דאָ אַ וואונדערלעכן הסבר, פארוואָס די דאָפלונג. דאָ אין פסוק ל"ה, כה תאמרו איש אל רעהו ואיש אל אחיו מה ענה השם ומה דיבר השם. פארוואָס נאָך אַ מאָל אין פסוק ל"ז כה תאמר אל הנביא מה ענך השם ומה דיבר השם? אלזאָ אזוי דערקלערט אויך דער מלבי"ם, און דאָס איז פשוטו של מקרא, צו פארשטיין דעם חילוק, פארוואָס מען האָט געדארפט דאָפלען. אָבער לכאורה אויב ער האָט דאָס שוין אָפּגעווענדט פון פריער, פארוואָס וואָלט איך געטראכט אַז צום נביא קען איך דאָס יאָ זאָגן? און מכל שכן אויב צו אַ חבר קען איך נישט זאָגן, כל שכן אַז צום נביא איך זאָג נישט. לויט די ווערטער פון די מצודות איז דאָס וואונדערלעך צו פארשטיין. ווייל לויט די ווערטער פון מצודת דוד, איז אין דער אמת'ן ביים נביא דאָס אמנם אַ משא. ביים נביא איז דאָס אַ משא, עפעס וואָס ער מוז אָפּלאָדן. דו, ווען דו ווענדסט זיך צום נביא, זאָלסטו אויך נישט זיך באנוצן מיטן וואָרט משא, אויך לגבי אים. אפילו וואָס לגבי אים איז דאָס אַ משא, אלזאָ וועל איך זאָגן מה משא השם? נישט ביי מיר, ביי דיר. דער אויסדרוק משא איז אַן אויסדרוק וואָס איז מאוס, ווייל דאָס איז געווען אַן אויסדרוק פאר וואָס זיי פלעגן זאָגן אויף זיך אַליין, פאר אונז איז דאָס אַ משא. אלזאָ זאָלסטו זיך נישט באנוצן מיט דעם אויסדרוק אויך ווען דו ווענדסט זיך צום נביא. ואם משא השם תאמרו, לכן כה אמר השם יען אומרכם את הדבר הזה משא השם, ואשלח אליכם לאמור לא תאמרו משא השם. ואם משא השם תאמרו, קודם כל איז דאָ אַ פסוק וואָס איז אייגנארטיק וואָס עס איז דאָ ווי אים נאָך דריי אין מקרא, ווי דאָ באצייכנט דער מנחת שי, עס זענען דאָ פיר פסוקים אין מקרא ווו דער נאָמען השם קומט אין זיי פיר מאָל. אם משא השם תאמרו כה אמר השם משא השם ואשלח אליכם לאמור לא תאמרו משא השם. פיר מאָל קומט דער נאָמען השם. עס זענען דאָ פיר אזעלכע פסוקים אין גאַנצן תנ"ך. אם משא השם תאמרו, דאָס הייסט הגם אַז איר וועט נישט בייטן די ווערטער פונעם נביא נאָר נאָר זאָגן משא השם, וועט איר באשטראפט ווערן אויף דעם דיבור אַליין. אויף דער אמירה אַליין משא השם. ואשלח אליכם און דעריבער שיק איך צו אייך און וואָרן אייך נאָך בטרם דעם עונש לא תאמרו משא השם. דהיינו נאָכדעם וואָס איך האָב אייך שוין געוואָרנט, אלזאָ דאָ איז קלאָר אַז אויב איר גייט ווייטער אויף דעם וועג איז דאָס נאָר מיט אַ כוונה זיך צו לץ'ן, אַז דער דיבור איז כביכול ווי אַ משא, דהיינו ווי אַ משל, אָדער ווי דער צווייטער הסבר וואָס דער מלבי"ם האָט דערקלערט, אַז דאָס איז ווי אַ משא אויף קודשא בריך הוא, עס איז אויף אים כאילו עפעס אַ משא וואָס ער דארף אים אָפּלאָדן. רחמנא ליצלן. אלזאָ ווייל אזוי, אויף דעם ענוש תענשו. לכן הנני ונשיתי אתכם נשוא ונטשתי אתכם ואת העיר אשר נתתי לכם ולאבותיכם מעל פניי. לכן הנני ונשיתי אתכם נשוא. וואָס איז נשיתי אתכם נשוא? אלזאָ דערקלערט רש"י אַז נשיתי איז פון לשון גיד הנשה. ווי ונשתה גבורתם. וואָס איז דאָס? אַ זאך וואָס שפרינגט און וואַקלט זיך פון אָרט צו אָרט. נשה, דהיינו אַז דער גיד האָט נשה, זיך גערוקט פון זיין אָרט. דאָס איז איין הסבר. דער רד"ק דערקלערט אַז נשיתי איז ווי דאָס פארגעסן. ווי צור ילדך תשי, יאָ, ווי תהום הנשייה, אַז דאָרט רעדט מען וועגן פארגעסן. און אגב דערקלערט מען אַז דאָס איז דער חילוק צווישן זכר און נשים, ווייל דער איש איז אַ זכר, זיין תפקיד איז זיך צו געדענקען די תורה. נשים איז פון לשון פארגעסן, ווייל זי האָט נישט דעם ציווי פון דעם זכר זיך צו געדענקען די תורה. אלזאָ הנני ונשיתי אתכם נשוא, דהיינו איך צייג אָן, דער הנני, דערקלערט דער רד"ק, צייגט אָן אויף דער שנעלקייט פון דער פעולה. יעדן אָרט וואָס עס שטייט הנני, איז די כוונה מיט זריזות. מיט זריזות בין איך גרייט און באגרייט צו ברענגען אויף אייך אַ רעה, ונשיתי אתכם נשוא. זאָגט דער רד"ק, פארוואָס אַ דאָפלונג? דער כלל איז יעדן אָרט וואָס ער דאָפלט דעם מקור און שרייבט אים נאָך אַ מאָל צום סוף, קומט דאָס פארשטארקן די פעולה. אויב עס שטייט נשיתי אתכם, אלזאָ פארגעסן. נשיתי אתכם נשוא, די כוונה איך וועל פארגעסן מיטן פולן כוח. מיטן פולן כוח, אַ פארשטארקונג פון דער פעולה. אלזאָ ווי איר פארגעסט מיינע ווערטער און די אותות וואָס איך טו דורך די נביאים און איר זענט זיי מבזה, איר זענט מואס די ווערטער פון דער נבואה, אזוי אויך וועל איך אייך פארגעסן. און אפילו וואָס איך האָב אייך געקויפט און פאר אייך אַ ברית געשלאָסן, זאָגט דער רד"ק, איך וועל די דאָזיקע ברית פארגעסן, און פארוואָס? ווייל איר האָט תחילה בטל געמאכט די דאָזיקע ברית מיטן לעג וואָס איר לאכט אויס די נביאים. הנני ונשיתי אתכם נשוא ונטשתי אתכם ואת העיר אשר נתתי לכם. ונטשתי אתכם די כוונה איך וועל אייך פארלאָזן און פון דער עיר וועל איך אָפּטאָן די שכינה. וואָס שטייט ונטשתי, ווי ונטשתי מיט אַ ת', אלזאָ דאָ איז ונטשתי מיט אַ ט'. יאָ? זיי זענען אַ מאָל וואָס זיי בייטן זיך, ווי תעה און תעה. תעה מיט אַ ט' און תעה מיט אַ ת'. יאָ? נאָר מיר פלעגן בדרך כלל דעם תעה מיט אַ ט' דערקלערן אויף תעה אין עפעס אַ דבר, און תעה מיט אַ ת' אויף אַ טעות אין וועג. אָבער אויף יעדן פאל זעסטו אַז ביידע זענען פונעם ענין פון טעות. אלזאָ אויך נטשתי מיט אַ ת' און נטשתי מיט אַ ט' באדייט לשון פון נטישה. אלזאָ הנני ונשיתי אתכם נשוא ונטשתי אתכם ואת העיר אשר נתתי לכם, אויך פון דער עיר וואָס איך האָב אייך געגעבן וועל איך אייך פון איר גלות מאכן, אָפּטאָן מיין שכינה פון איר און אייך פון איר גלות מאכן מעל פניי. דער מלבי"ם דערקלערט, ונשיתי אתכם נשוא, איך וועל אייך פארגעסן, און אייך פארלאָזן כדי איר זאָלט נישט זיין אויף מיר אַ משא. און דאָס איז אין דער אמת'ן אַ המשך פון וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט. ווייל איר רעדט מה משא השם, דהיינו וואָס איז שווער אויפן אייבערשטן וואָס ער דארף אונז זאָגן אַ נבואה, אַ, דו רעדסט אַז דער אייבערשטער האָט אַ משא? דער משא זענט איר. איך וועל אייך פארלאָזן כדי איר זאָלט מיר נישט זיין אַ משא. און ער דערקלערט וואָס שטייט נשיתי, אַז מיר דערקלערן דאָס אָדער פון לשון פון אריבערפירן פון אָרט צו אָרט אָדער פון לשון פון פארגעסן, דאָס זענען צוויי ביאורים וואָס מיר האָבן שוין געזען. רש"י האָט דערקלערט אריבערפירן פון אָרט צו אָרט, שפרינגט און וואַקלט זיך, גיד הנשה. דער רד"ק האָט דערקלערט דאָס איז פון לשון פארגעסן. אָבער ער דערקלערט אַ דריטן הסבר, וואָס קומט צום אויסדרוק מער אין תרגום, ווייל דער תרגום זאָגט ונשיתי, ארטש יתכון מרטש. וואָס באדייט ארטש אתכם? די באדייטונג איז חורבן, איך וועל אייך חרוב מאכן, יאָ? אלזאָ פון וואָס פאר אַ לשון איז דאָס? ער דערקלערט אַז דאָס איז פון לשון שואה. אלזאָ מיר האָבן פון לשון גיד הנשה, וואָס איז אַ תזוזה פון אָרט צו אָרט, מיר האָבן פון לשון נשייה, וואָס איז פארגעסן, און מיר האָבן פון לשון שואה, ונשיתי אתכם נשוא, די כוונה איך וועל ברענגען אויף אייך אַ שואה, ארטש אתכם, די כוונה איך וועל ברענגען אַ חורבן. ונתתי עליכם חרפת עולם וכלימות עולם אשר לא תישכח. און אויף אייך וועל איך ברענגען חרפת עולם, וואָס איז חרפת עולם? די כוונה איז אַז די חרפה, די בזיון פון אייך, די גלות פון אייך אין דער האַנט פון די כשדים וועט זיין פאר אַ לאַנגער צייט. מען מיינט נישט צו זאָגן עולם אויף אייביק, נאָר די כוונה אַז דער דבר וועט זיין פאר אַ לאַנגער צייט, ווי ועבדו לעולם, וואָס מיר דערקלערן 50 יאָר, נישט די כוונה איז אַז דאָס איז אויף אייביק. אלזאָ אויך דאָ ווען עס שטייט חרפת עולם, איז די כוונה אַז פאר אַ פארמערטער צייט וועט זיין די דאָזיקע חרפה, וועט זיין דער דאָזיקער בזיון ווען איר וועט זיין געפאנגענע אין דער האַנט פון די שונאים, אלזאָ דאָס איז חרפת עולם וכלימות עולם אשר לא תישכח. און די סיבה, זאָגט דער מלבי"ם, ווייל דאָס איז מידה כנגד מידה. איר האָט געמיינט צו חרפ'ן דעם נביא און צו געבן בזיון די ווערטער פון דער נבואה, אַז די ווערטער פון דער נבואה זענען משלים, די ווערטער פון דער נבואה זענען אַ משא, ווי מיר האָבן דערקלערט אַ משא אויפן אייבערשטן, איר האָט געמיינט צו בזה זיין, און דעריבער איז אייער עונש מידה כנגד מידה, אויף אייך וועט זיין חרפת עולם וכלימות עולם. וואָס איז נישט פארשטענדלעך, פרעגט דער מלבי"ם, מען האָט געדארפט מקדים זיין די כלימה צו דער חרפה. ווייל די חרפה איז גרעסער פון דער כלימה. און בדרך כלל דערקלערט דער מלבי"ם אַז כלימה איז פון זיך אַליין, און חרפה איז וואָס מען חרפ'ט אים אנדערע. און שטענדיק צו זיין געחרפ'ט פון אנדערע איז אַ בזיון אַ סך גרעסער ווי אַ מענטש פילט נאָר פון זיך אַליין אין זיין בושה. נאָר ער דערקלערט אַז חרפה איז צוליב עפעס אַ זאך, און כלימה איז אויך אָן קיין שום סיבה. אלזאָ דאָס איז וואָס ער דערקלערט. ער זאָגט דיר ונתתי עליכם חרפת עולם, מען וועט אייך חרפ'ן, און דאָס איז וואָס מען רופט נאָך אויף אַ יחסות'דיק גרינגן אופן. און פארוואָס? ווייל די חרפות איז צוליב עפעס אַ זאך. די כוונה איז דו האָסט געטאָן עפעס נישט ווי עס דארף צו זיין, אלזאָ וועט מען דיך דערויף חרפ'ן. מיר זענען נאָך ווי עס איז גרייט אויסצוהאלטן חרפות וואָס זענען אויף עפעס וואָס מיר פארדינען. אָבער כלימות, זאָגט ער כלימה איז אויך אָן קיין סיבה. ער מכלים דיך אויך אָן וואָס עס איז דאָ עפעס אַ טעם. ער זאָגט חרפה איז אויך נישט אין זיין פנים, די כלימה איז נאָר אין זיין פנים. אלזאָ דעריבער איז פארשטענדלעך פארוואָס חרפה און נאָך מער כלימות. ווייל שטענדיק ווען מען קומט צו זאָגן וועגן אַ צרה, זאָגט מען קיינמאָל נישט אַ צרה גדולה און דערנאָך אַ קטנה. שטענדיק גייט מען און מוסיף זיין, דאָס איז דער דרך פון דעם דובר. ווען אַ מענטש וויל זאָגן אויף אַ דבר רע וואָס וועט זיין, זאָגט ער יפלו אזוי און אפילו אזוי און אויך יענע וועלן פאלן, שטענדיק גייט מען און מוסיף זיין. אלזאָ דאָ מוזן מיר געפינען דעם הסבר ווי אזוי אַ חרפה וואָס איז מער חריף גייט און איז ווייניקער פון כלימות, ווייל כלימות קומט נאָך אים. אלזאָ ער זאָגט יאָ, ווייל די כלימה איז אין זיין פנים, אלזאָ דאָס איז נאָך מער חריף פון אַ חרפה וואָס איז נישט אין זיין פנים. און די חרפה איז צוליב אַ סיבה, און די כלימה איז אפילו אָן אַ סיבה, דאָס איז נאָך מער חריף פון דער חרפה אין דעם מהלך, אַז מען וועט אונז מכלים זיין אויך אָן אַ סיבה און טעם. און דאָס וועט זיין אַ כלימה און חרפה אשר לא תישכח.