קאַפּיטל כ"ג אין ירמיהו טיילט זיך אין צוויי הויפּט ענינים: אין אָנהויב איז פֿאַראַן אַ נבואה קעגן די מלכי יהודה, זיי זענען די "רועים" וואָס האָבן אָנגעוואוירן און צעשפּרייט די שאָף, און קעגנאיבער דעם אַ הבטחה אויף קיבוץ גלויות און אויף מלכות בית דוד בימות המשיח. און פֿון דאָרט גייט דער נביא אַריבער צו אַ נבואה קעגן די נביאי השקר, וואָס זיי זענען די צווייטע שותפים אין אָפּנאַרן די שאָף. לאָמיר גיין לויטן סדר פֿון די פּסוקים.
הוי רועים - תוכחה פֿאַר די מנהיגים
הוֹי רֹעִים מְאַבְּדִים וּמְפִצִים אֶת־צֹאן מַרְעִיתִי נְאֻם־יְהֹוָה׃ - וויי צו די פּאַסטוכער וואָס פֿאַרלירן און צעשפּרייטן די שאָף פֿון מײַן פּאַשע, זאָגט דער אויבערשטער.
דאָ איז אַ נבואה קעגן די מלכי יהודה, וואָס זיי זענען די פּאַסטוכער, דאָס הייסט די מנהיגים. עטלעכע מאָל האָבן מיר געזען אַז דער נביא פֿאַרגלײַכט כלל ישראל צו שאָף און די מנהיגים צו פּאַסטוכער. זאָגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: כּל זמן איך האָב זיי געפּאַשעט, דאָס הייסט כּל זמן דאָס פֿאָלק האָט צוגעהערט צו מײַן קול, זענען די שאָף געווען צוזאַמענגענומען. אָבער איר פֿירט זיי אויף אַ שלעכטן וועג, און מיט דעם צעשפּרייט איר זיי אין גלות. דער מלבי"ם ערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך פֿון וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען בײַ יהויקים און יהויכין: דאָס זענען די זעלבע רועים וואָס מיר האָבן געזען זייער שטראָף, און איצט קלאָגט דער נביא אויף זיי און ווײַזט ווי זיי האָבן אָנגעמאַכט שאָדן - אין דער מלחמה מאַכן זיי אָן אַן אבדה, און דערנאָך אין גלות צעשפּרייטן זיי די שאָף.
לָכֵן כֹּה־אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל עַל־הָרֹעִים הָרֹעִים אֶת־עַמִּי אַתֶּם הֲפִצֹתֶם אֶת־צֹאנִי וַתַּדִּחוּם וְלֹא פְקַדְתֶּם אֹתָם הִנְנִי פֹקֵד עֲלֵיכֶם אֶת־רֹעַ מַעַלְלֵיכֶם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - דעריבער, אַזוי זאָגט דער אויבערשטער דער גאָט פֿון ישראל אויף די פּאַסטוכער וואָס פּאַשען מײַן פֿאָלק: איר האָט צעשפּרייט מײַנע שאָף און פֿאַרטריבן זיי, און איר האָט זיי נישט פֿאַרהיט; אָט וועל איך אָפּרעכענען מיט אײַך די שלעכטיקייט פֿון אײַערע מעשים, זאָגט דער אויבערשטער.
דורך אײַך זענען כלל ישראל אַרויס אין גלות און האָבן זיך צעשפּרייט איינער פֿונעם צווייטן. "וַתַּדִּחוּם" - איר האָט זיי פֿאַרטריבן פֿון זייער אָרט, זיי גייען אַרום אין גלות. "וְלֹא פְקַדְתֶּם אֹתָם" - מלשון "לא נפקד ממנו איש", לשון פֿון פֿעלן: איר האָט זיי נישט באַוואַכט צו זען אַז זיי זאָלן נישט פֿעלן דורך חיות רעות. און נישט דאָס בלויז, נאָר דורך אײַך זענען זיי צעטיילט געוואָרן אין כיתות: אַ טייל זענען אַרויס אין גלות און אַ טייל זענען אומגעקומען אין מלחמות. דעריבער "הִנְנִי פֹקֵד עֲלֵיכֶם אֶת־רֹעַ מַעַלְלֵיכֶם" - דאָס שלעכטס וואָס איר האָט געטאָן, דאָס וועט איר באַקומען, אויף דעם וועט איר געשטראָפֿט ווערן.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "הֲפִצֹתֶם" און "וַתַּדִּחוּם": הפצה איז צעשפּרייטונג, און עס קען זײַן אַ זאַך וואָס איז צעשפּרייט אָבער געפֿינט זיך נאָך דאָ אויפֿן אָרט. אָבער "נידח" איז נאָכדעם וואָס עס איז שוין צעשפּרייט, און מען פֿאַרטײַבט און דערווײַטערט אים נאָך מער פֿון זײַן אָרט. דאָס איז וואָס ער זאָגט זיי: איר האָט זיך נישט געוואָרנט זיי צו היטן, אָט רעכן איך איצט אָפּ מיט אײַך די שלעכטיקייט פֿון אײַערע מעשים.
מידה כנגד מידה אין דער הבטחה פֿון קיבוץ
וַאֲנִי אֲקַבֵּץ אֶת־שְׁאֵרִית צֹאנִי מִכֹּל הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר־הִדַּחְתִּי אֹתָם שָׁם וַהֲשִׁבֹתִי אֶתְהֶן עַל־נְוֵהֶן וּפָרוּ וְרָבוּ׃ - און איך וועל איינזאַמלען דעם איבערבלײַב פֿון מײַנע שאָף פֿון אַלע לענדער וואוּ איך האָב זיי דאָרט פֿאַרטריבן, און איך וועל זיי צוריקקערן צו זייער רו-אָרט, און זיי וועלן פֿרוכפּערן און זיך מערן.
די הבטחה איז אויסגעשטעלט קעגן דרײַ באַשולדיקונגען אינעם פֿריִערדיקן פּסוק: איר האָט זיי צעשפּרייט - און איך וועל זיי איינזאַמלען; איר האָט זיי פֿאַרטריבן און דערווײַטערט - און איך "וַהֲשִׁבֹתִי אֶתְהֶן עַל־נְוֵהֶן", וועל זיי צוריקקערן צו זייער וואוינאָרט; איר האָט זיי נישט פֿאַרהיט און דורך דעם זענען זיי געוואָרן ווייניקער - און איך וועל זען אַז "וּפָרוּ וְרָבוּ", זיי זאָלן נישט פֿעלן נאָר זיך פֿיל מערן.
וַהֲקִמֹתִי עֲלֵיהֶם רֹעִים וְרָעוּם וְלֹא־יִירְאוּ עוֹד וְלֹא־יֵחַתּוּ וְלֹא יִפָּקֵדוּ נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און איך וועל אויפֿשטעלן איבער זיי פּאַסטוכער און זיי וועלן זיי פּאַשען, און זיי וועלן מער נישט מורא האָבן און נישט דערשראָקן ווערן און זיי וועלן נישט פֿעלן, זאָגט דער אויבערשטער.
איך וועל איינזאַמלען דעם שאר ישׂראל פֿון מײַנע שאָף, און פֿאַר זיי וועל איך אויפֿשטעלן רועים. דער רד"ק באַמערקט אַז מען קען פֿאַרשטיין די פּסוקים דאָ אויף צוויי תּקופֿות. מיר רעדן דאָ פֿון גלות בית ראשון, און אויב אַזוי, ווען ער רעדט פֿון קיבוץ כלל ישראל קען מען טײַטשן אַז עס רעדט זיך פֿונעם נאָענטן קיבוץ, נאָך זיבעציק יאָר, וואָס דאָס איז בית שני; און מען קען טײַטשן אַז עס רעדט זיך פֿונעם קיבוץ אין דער צוקונפֿט, אין דער גאולה השלמה אויף וועלכער מיר וואַרטן. זאָגט דער רד"ק אַז די פּסוקים דאָ קען מען מסביר זײַן אויף ביידע זײַטן, נאָר עס איז מער מסתבר אַז עס רעדט זיך פֿונעם קיבוץ פֿון דער לעצטער גלות, און אַזוי איז אויך משמע פֿונעם המשך וואָס רעדט פֿון משיח.
דער מלבי"ם דערקעגן ערקלערט אז "וַהֲקִמֹתִי עֲלֵיהֶם רֹעִים" רעדט וועגן בית שני, און נישט וועגן ביאת המשיח, און ערשט שפעטער גייט ער אריבער צו רעדן וועגן ביאת המשיח. און דוקא דער לשון "רועים" איז מדויק, ווייל אין בית שני זענען דאך נישט געווען קיין מלכים אזוי ווי אין בית ראשון, נאר פירער און מנהיגים. און אויף יענער צייט זאגט ער: "וְלֹא־יִירְאוּ עוֹד וְלֹא־יֵחַתּוּ וְלֹא יִפָּקֵדוּ" - זיי וועלן מער נישט מורא האבן, זיי וועלן נישט צעבראכן ווערן, און עס וועט זיי גארנישט פעלן.
און וואס איז דער חילוק צווישן "לירא" און "לחת"? דער מלבי"ם ערקלערט: יראה איז ממש א פחד וואס פאלט אן אויפן מענטש, בעת "חתת" איז די גייסטיקע דערנידערונג - ווען א מענטש פילט זיך דערנידערט אין זיין געמיט קעגן א צווייטן, געפינט ער נישט דעם מוט און די כוחות זיך אויפצושטעלן קעגן אים. דאס איז א קלענערע יראה. דעריבער קומט דער אויסדרוק "אל תירא ואל תחת" מוסיף צו זיין: אז דו זאלסט נישט האבן קיין גרויסן שרעק, און אויך נישט דעם קלענערן מורא פון חתת. לויטן מלבי"ם איז "יֵחַתּוּ" מלשון נחיתות, א מענטש וואס שפירט זיך נידעריקער קעגן א צווייטן; און עס זענען דא וואס ערקלערן אז עס איז מלשון צעבראכן, אזוי ווי דער לשון "קשת גיבורים חתים", און "מפני שמי ניחת הוא", און נאך אזעלכע פסוקים.
צמח צדיק לדוד - ימות המשיח
הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם־יְהֹוָה וַהֲקִמֹתִי לְדָוִד צֶמַח צַדִּיק וּמָלַךְ מֶלֶךְ וְהִשְׂכִּיל וְעָשָׂה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ׃ - זע עס קומען טעג, זאגט דער אויבערשטער, און איך וועל אויפשטעלן פאר דודן א גערעכטן שפראץ, און ער וועט קעניגן אלס מלך און וועט קלוג האנדלען, און ער וועט טאן משפט און צדקה אין לאנד.
זאגט דער מלבי"ם: היות אינעם פריערדיקן פסוק האט ער גערעדט וועגן די הבטחות וואס וועלן מקוים ווערן אין בית שני - אז דער עם ישראל וועט צוריקקומען צו זייער לאנד און זיי וועלן האבן פירער און נישט קיין מלך - קומט ער יעצט און זאגט קעגן יענע רועים: וויסן זאלסטו אז עס וועט נאך מקוים ווערן די נבואה בשלימות, און דער מנהיג וועט נישט בלייבן בלויז בגדר פון א רועה. "וַהֲקִמֹתִי לְדָוִד צֶמַח צַדִּיק" - אין דער צייט פון ביאת המשיח וועלן זיי האבן, כלשון המלבי"ם, דעם תכלית האושר וההצלחה, זיי וועלן צוקומען צו דער גאנצער שלמות. "צֶמַח" - עס וועט שפראצן א חוטר פון זיין ווארצל, ווי עס שטייט "ויצא חוטר מגזע ישי"; "צַדִּיק" - ער וועט פירן לויט זיין צדקות, ווי עס שטייט "והיה צדק אזור מותניו". "וּמָלַךְ מֶלֶךְ" - נישט בלויז א רועה נאר אן עכטער גדר פון א מלך. "וְהִשְׂכִּיל" - אזוי ווי עס שטייט אויף מלך המשיח "הנה ישכיל עבדי ירום ונישא וגבה מאוד". "וְעָשָׂה מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ" - אויף דער גאנצער ערד, ווייל משיח וועט נישט נאר איינפירן שלום דא אין לאנד נאר אויף דער גאנצער וועלט, אזוי ווי עס שטייט "לא יישא גוי אל גוי חרב ולא ילמדו עוד מלחמה", "וכתתו חרבותם לאיתים וחניתותיהם למזמרות".
בדרך אגב געדענקט זיך אז מען האט אמאל געוויזן, נאכן ענדיגן די באוואפענונג פונעם "קאלטן קריג" צווישן רוסלאנד און אמעריקע, אז א טייל פונעם אפמאך איז געווען צו צענעמען פארגעשריטענע ראקעטן מיט זייערע וואפנס. און וויבאלד דער מעטאל איז געווען טייער, טיטאניום וכדומה, האט מען גענומען דעם מעטאל און געמאכט דערפון פעדערס און זיי פארקויפט. האט איינער געזאגט: עס איז מקוים געווארן ביי אונז "וכתתו חרבותם לאיתים" - דארט האט מען גענוצט די שווערד אלס א גראב-אייזן, נישט צו הארגענען; און דא איז מקוים געווארן "וכתתו חרבותם לעטים".
און פארוואס איז דער כפל הלשון "וּמָלַךְ מֶלֶךְ"? ערקלערט דער מלבי"ם אז די דאפלטע לשון קומט מדגיש צו זיין אז דא רעדט מען פון אן אמת'ן מלך. ווייל מען קען דאך רופן "מלך" אויך איינעם וואס האט מיט געוואלד פארכאפט די מלוכה, אדער איינעם וואס איז ערוויילט געווארן אין דעמאקראטישע וואלן, און ער איז נישט באמת ראוי אנגערופן צו ווערן א מלך. אן אמת'ער מלך איז דער וואס האלט די מלוכה אלס א המשך פון דער מלכות-שושלת, ווי די שושלת בית דוד. דער רד"ק לייגט צו אז משיח ווערט אנגערופן "צמח" ווייל זיין ערשיינונג אויף דער וועלט וועט זיין אזוי ווי עס שפראצט א פעלד-פלאנץ, ווי דער לשון "רבבה כצמח השדה נתתיך". און היות ער איז א צדיק, וועלן מיט אים זיין פיל צדיקים - "יפרח בימיו צדיק", "והוכיח עמים רבים". דאס הייסט, מלך המשיח וועט נישט זיין בלויז אן איינציקער צדיק, נאר ער וועט מיטשלעפן יעדן איינעם מיט זיך, נישט אזוי ווי אין אנדערע צייטן ווען מען פלעגט דריקן די צדיקים און זיי רודפ'ן.
בְּיָמָיו תִּוָּשַׁע יְהוּדָה וְיִשְׂרָאֵל יִשְׁכֹּן לָבֶטַח וְזֶה־שְּׁמוֹ אֲשֶׁר־יִקְרְאוֹ יְהֹוָה צִדְקֵנוּ׃ - אין זיינע טעג וועט יהודה געהאלפן ווערן און ישראל וועט רוען אין זיכערקייט, און דאס איז זיין נאמען וואס מען וועט אים רופן: דער אויבערשטער איז אונזער גערעכטיקייט.
דער פסוק גייט ארויף אויפן פאלק. פריער האט ער גערעדט וועגן די רועים און געזאגט: אין בית שני וועלן בלויז זיין רועים, אבער וויסן זאלסטו אז אין דער צייט פון מלך המשיח וועט זיין א מלך. פריער האט ער געזאגט אז כלל ישראל וועט צוריקקומען צו זייער לאנד, און יעצט זאגט ער: וויסן זאלסטו אז אין די טעג פון מלך המשיח וועט יהודה געהאלפן ווערן. אין די צייטן פון בית שני איז נישט געווען קיין פולקאמע ישועה, מיר זענען נאך אלץ געווען אונטער די מלכים פון פרס, יוון און רומי, די ישועה איז נישט געווען א גאנצע; אבער די שלימות'דיקע ישועה וועט אנקומען אין דער צייט פון ביאת המשיח. "יהודה" מיינט יהודה און בנימין, מלכות יהודה, און "ישראל" מיינט די עשרת השבטים. אין בית שני זענען די עשרת השבטים נישט צוריקגעקומען, אבער אין די טעג פון מלך המשיח וועט אויך ישראל רוען אין זיכערקייט.
"וְזֶה־שְּׁמוֹ אֲשֶׁר־יִקְרְאוֹ יְהֹוָה צִדְקֵנוּ" - לויטן מלבי"ם איז די כוונה אויף כלל ישראל, אז זיי וועלן דעמאלט אנגערופן ווערן "ה' צדקנו": אז אונזער צדק קומט פונעם אויבערשטן, און אין זייער גאנצער מהות וועט קענטלעך זיין די גערעכטיקייט פונעם אויבערשטן מיט אונז, און אזוי ווי דער אייבערשטער איז אייביק, אזוי וועט ישראל זיין אין א בחינה פון צדיק ונושע בה'. און דער רד"ק ערקלערט אז ישראל וועט אזוי אנרופן מלך המשיח: "וזה שמו" - דער נאמען פון יענעם מלך וואס אין זיינע טעג וועט יהודה געהאלפן ווערן, און ישראל וועלן אים רופן "ה' צדקנו", ווייל אין זיינע טעג וועט דער צדק פון השי"ת זיין מיט אונז, א שטענדיקער קיום פונעם אויבערשטן. און וואונדער זיך נישט אויף דעם וואס מען רופט א מענטש מיטן נאמען פון השי"ת, ווייל משה רבינו האט דאך גערופן דעם מזבח "ה' ניסי", און יעקב אבינו האט גערופן דעם מזבח "אל אלהי ישראל", זעט מען דאך אז מען קען רופן א גשמיות'דיגע זאך מיטן הייליקן נאמען.
דער חילוק צווישן דער דאזיקער נבואה און דער נבואה אין פרק ל"ג: זכו און לא זכו
זאגט דער מלבי"ם אז די דאזיקע נבואה ווערט איבערגעזאגט אין פרק ל"ג פסוק ט"ו, און עס זענען דא חילוקים צווישן די צוויי פרשיות. דארט שטייט "בימים ההם ובעת ההיא אצמיח לדוד צמח צדקה", און עס שטייט נישט "ומלך מלך והשכיל", און עס שטייט "בימים ההם תיוושע יהודה וירושלים תשכון לבטח וזה אשר יקרא לה ה' צדקנו". און דער ביאור איז: עס זענען פאראן צוויי אופנים אין דער גאולה - "זכו" איז "אחישנה", און "לא זכו" איז "בעיתה". און אויך: זכו - "וארו עם ענני שמיא כבר אינש אתה", אז מלך המשיח וועט קומען אויף די וואלקנס פונעם הימל; לא זכו - "עני ורוכב על חמור". מיר האבן שוין פריער ערקלערט וואס עס איז דער גדר פון "עני" און וואס איז "רוכב על חמור", און מיר גייען יעצט נישט אריין אין די הגדרות, אבער עס איז קלאר אז דאס איז א נידעריקערע מדריגה, א מער מגושמ'דיקע און גשמיות'דיקע בחינה, ווייל דער חמור דרוקט אויס חומר.
עס קומט אויס אז אונזער פרשה רעדט פון דער בחינה פון "זכו" און פונעם אופן פון "אחישנה", בעת ווען קאפיטל ל"ג רעדט פון "לא זכו" און פונעם אופן פון "בעתה". די גאולה וועט זיכער קומען, נאר אויב מיר וועלן האבן זכויות וועט דער אויבערשטער זי פארשנעלערן, און אויב נישט וועט זי קומען בעתה, אין איר באשטימטער צייט. דא שטייט "צֶמַח צַדִּיק" - אז ער אליין מצד זיך איז א צדיק, און מצד דער זכות וועלן מיר זוכה זיין צו דער גאולה; און דארט שטייט "צמח צדקה", ווייל דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט אונז א צדקה כאטש עס קומט זיך אונז נישט, וויבאלד די העכערע צדקה קוקט נישט אויף זכויות אדער חובות, נאר זי קומט מיט חסדי השם מצד אן התעוררות דלעילא.
און דערפאר שטייט דארט נישט "והקימותי" נאר "אצמיח", ווייל שפראצן מיינט א נייער שפראץ; אבער דא, מצד דער זכות, שטייט "וַהֲקִמֹתִי", אז דער צמח פארמאגט שוין זכויות מצד זיך אליין, און מ'דארף אים בלויז אויפשטעלן, שטארקן און מעמיד זיין. און דערפאר שטייט דארט "בימים ההם ובעת ההיא", ווייל אויב מען איז נישט זוכה דארף מען ווארטן אויף דער באשטימטער צייט, און ווען די צייט וועט אנקומען וועט די גאולה קומען; משא"כ דא, אז אויב זכו איז דאך אחישנה, און ס'איז נישטא קיין באשטימטע צייט דערצו, דעריבער האט ער נישט דערמאנט "בעת ההיא". אזוי אויך האט ער דארט נישט דערמאנט "ומלך מלך והשכיל", ווייל אויב זענען זיי נישט זוכה וועט דער מלך נישט קעניגן תיכף ומיד, נאר ער וועט צום ערשט קומען אן עני ורוכב על חמור, און עס וועט נעמען צייט ביז זיין מלכות וועט אנגענומען ווערן ביים פאלק.
און אזוי אויך שטייט דארט נישט "וישראל ישכון לבטח", ווייל אויב מ'איז נישט זוכה וועלן זיך די שבטים נישט איינזאמלען גלייך, נאר צום ערשט וועלן יהודה אליין און ירושלים געהאלפן ווערן, און דער קיבוץ גלויות וועט זיך פֿארזוימען ביז ירושלים וועט פריער אויפגעבויט ווערן. און דאס איז אונזער מציאות היינט צו טאג: די וואס האבן זיך דא פארזאמלט זענען יהודה און בנימין, און מיר אלע שטאמען פון יהודה און בנימין. מיר האבן מקובל אז בני עדות המזרח זענען מער פון שבט יהודה און בני אשכנז זענען מער פון שבט בנימין, און עס זענען דא דערויף עטליכע מקורות. אבער די עשרת השבטים זענען פארלוירן געגאנגען פון אונז, און מיר האפן און ווארטן אז זיי זאלן צוריקקומען - עס איז דא א מחלוקת בחז"ל צי זיי וועלן צוריקקומען, און די מער אנגענומענע מיינונג איז אז זיי וועלן צוריקקומען - און ביז היינט איז נישט באקאנט וואו זיי געפינען זיך, מעבר להרי החושך און אין פארשידענע ערטער, און יעדעס מאל געפינט מען עדות אויף גרופעס וואס פארמאגן אידישע סימנים. אזוי אויך שטייט דארט נישט "וזה שמה" אויף ירושלים, ווייל זי וועט נישט האבן קיין נאמען פון פריער, וויבאלד זיי זענען נישט זוכה געווען, און ערשט פון יעצט אן וועט מען איר אזוי רופן; משא"כ ביי אונז, וואס רעדט מצד דער זכות, שטייט "וזה שמו אשר יקראו", ווייל די זכות און דער נאמען זענען שוין פון פריער איינגעקריצט אויף אונז כביכול. קומט אויס אז דער חילוק צווישן די צוויי פרשיות לויט'ן מלבי"ם איז געוואלדיג שיין און איז קלאר מוכח פון די פסוקים.
א גאולה וואס וועט פארשטעקן יציאת מצרים
לָכֵן הִנֵּה־יָמִים בָּאִים נְאֻם־יְהֹוָה וְלֹא־יֹאמְרוּ עוֹד חַי־יְהֹוָה אֲשֶׁר הֶעֱלָה אֶת־בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם׃ כִּי אִם־חַי־יְהֹוָה אֲשֶׁר הֶעֱלָה וַאֲשֶׁר הֵבִיא אֶת־זֶרַע בֵּית יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ צָפוֹנָה וּמִכֹּל הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר הִדַּחְתִּים שָׁם וְיָשְׁבוּ עַל־אַדְמָתָם׃ - דעריבער זע, טעג קומען - זאגט דער אויבערשטער - און מען וועט שוין מער נישט זאגן "אזוי ווי דער אויבערשטער לעבט, וואס האט ארויפגעברענגט די קינדער פון ישראל פון לאנד מצרים". נאר "אזוי ווי דער אויבערשטער לעבט, וואס האט ארויפגעברענגט און וואס האט געברענגט דעם זרע פון בית ישראל פון לאנד פון צפון, און פון אלע לענדער וואו איך האב זיי דארט פארטריבן", און זיי וועלן זיצן אויף זייער באדן.
די דאזיגע פסוקים זענען שוין געווען פריער אין קאפיטל ט"ז פסוק י"ד, און מיר האבן זיי שוין דארט מבאר געווען, און אויך די מפרשים דא חזר'ן נישט איבער דעם ביאור נאר שיקן מען זאל דארט נאכקוקן. דער תוכן הענין בקיצור: די ניסים פון דער לעצטער גאולה וועלן זיין גרעסער ווי די ניסים פון יציאת מצרים, און דעריבער ווען מען וועט וועלן געדענקען די גאולה און לויבן און דערהייבן דעם אויבערשטן, וועט מען שוין מער נישט זאגן "חי השם אשר העלה את בני ישראל מארץ מצרים", ווייל די גאולה פון מצרים וועט פארבלייכן דערנעבן, נאר מען וועט זאגן "חי השם אשר העלה ואשר הביא את בית ישראל מארץ צפונה ומכל הארצות אשר הדחתים שם וישבו על אדמתם".
א נבואה אויף די נביאי השקר - און דאס הארץ פונעם נביא צוברעכט זיך
לַנְּבִאִים נִשְׁבַּר לִבִּי בְקִרְבִּי רָחֲפוּ כָּל־עַצְמוֹתַי הָיִיתִי כְּאִישׁ שִׁכּוֹר וּכְגֶבֶר עֲבָרוֹ יָיִן מִפְּנֵי יְהֹוָה וּמִפְּנֵי דִּבְרֵי קָדְשׁוֹ׃ - וועגן די נביאים איז מיין הארץ צובראכן אין מיר, עס ציטערן אלע מיינע ביינער, איך בין געווארן ווי א שיכור'ער מענטש און ווי א מאן וואס וויין האט אים איבערגענומען, צוליב דעם אויבערשטן און צוליב זיינע הייליגע רייד.
דא הויבט זיך אן, לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם, א נבואה אויף די נביאי השקר. נאכדעם וואס ער האט נביאות געזאגט וועגן די רועים (די מנהיגים) און איבער דעם בייז וואס וועט קומען אויף זיי פאר'ן נישט פירן כלל ישראל כראוי, זאגט ער נבואה אויף די נביאים, וואס למעשה האבן צוויי כוחות פארפירט די שאף: די מנהיגים און די נביאי השקר. און דערויף זאגט ער "נִשְׁבַּר לִבִּי בְקִרְבִּי" - צוליב דער פורעניות וואס איך זע אז דער אויבערשטער גייט ברענגען אויף זיי.
און עס ליגט דא א מוסר השכל. ווען עפעס שלעכטס פאסירט צו אומות העולם אדער צו שונאי ישראל אדער צו מרשיעי ברית, זענען פאראן מענטשן וואס פרייען זיך מיט יענעמ'ס מפלה, און די נביאים רעדן שטענדיג קעגן דעם ענין: "בנפול אויבך אל תשמח ובכשלו אל יגל לבך". מען דארף זיך באדויערן אויף דעם וואס יענער האט נישט תשובה געטאן, אבער זיך פרייען מיט יענעמ'ס אומגליק טאר מען זיכער נישט. און קום און זע: כאטש די נביאי השקר האבן אין דער אמת'ן אנגעברענגט אלע צרות אויף כלל ישראל, דאך ווען ירמיהו זעט זייער אומגליק צוברעכט זיך זיין הארץ אין אים. און אזוי אויך אין די נבואות אויף מואב און אויף עמון און אויף די אנדערע פעלקער, ווערט דארט געזאגט "אוי", אדער "לבי יהמה", און ענליכס. פון דעם לערנען אפ די בעלי מוסר, אז כאטש דער אויבערשטער ברענגט א פורעניות אויף די גוים, טארן מיר זיך דערמיט נישט פרייען, נאר מיר דארפן האפן אז זיי זאלן שוין פון פריער תשובה טאן און מקיים זיין זייער באשטימונג אויף דער וועלט.
מען דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל, דוכט זיך מיר רבי ישראל סאלאנטער, כאטש ס'ליגט מיר אין זכרון אז איך האב געזען די מעשה אויך אויף אן אנדערן: עס איז אין זיין צייט נפטר געווארן איינער פון די גרעסטע כופרים אינעם דור, וואס האט פארשפרייט כפירה און גיפט אין דער צייטונג וואס ער האט אנגעפירט, און יענע צייטונג איז געווען שטארק פארשפרייט און באקאנט מיט איר קאמף קעגן שומרי מצוות און יראי השם, ממש אין שפיץ פונעם פראנט, ורבים חללים הפיל. און איין פרייטאג איז ער געשטארבן. עס איז געווען א גרויסע שמחה אין דער אידישער וועלט אז מען איז פטור געווארן פון דער דאזיגער שרעקליכער צרה. און מען דערציילט אז יענע שבת האט מען געזען אויף יענעם גדול אז זיין פנים איז פארוואלקנט און שיינט נישט ווי יעדן שבת. האט מען אים געפרעגט: צי טרויערט דער רב אויף דער מיתה פון יענעם רשע? האט ער זיי געזאגט: איך טרויער נישט אויף זיין מיתה, אבער איך קען נישט אויפהערן צו שפירן דעם צער פון דער נשמה יעצט, ווען זי קומט אן אויבן און עס ווערט איר קלאר אז איר גאנץ לעבן האט זי געווידמעט כדי צוצולייגן האלץ פאר איר אייגענעם גיהנום. דעם בורא עולם האסטו דאך גארנישט געשעדיגט, מ'קען אים דאך גארנישט שעדיגן; אלעס וואס איז אין דיינע הענט איז צו פארמערן דאס פייער אין דיין אייגענעם גיהנום. און זיין גאנץ לעבן האט ער אזוי שווער געארבעט אז דאס פייער ביי אים אין גיהנום זאל ברענען שטארקער און דויערן נאך יארן. וואספארא ריזיגער צער די דאזיגע נשמה גייט יעצט דורך, און וואספארא שאק, ווען זי קומט אן צום אמת אין איין איינציגער מינוט! האט ער געזאגט: איך קען זיך נישט באפרייען פון דעם דאזיגן צער.
און מען דערציילט אויפ'ן חזון איש, אז עס איז געווען א פארפלייצונג אין כינע, וואו א דאמבע האט זיך געריסן און הונדערטער טויזנטער מענטשן זענען אומגעקומען, און ער האט געזאגט: ס'זענען פאראן אזעלכע וואס מיינען אז היות זיי זענען גוים פאסט זיך צו פרייען מיט זייער טויט, זאלט איר וויסן אז דאס שטאמט פון שלעכטע מדות. ווארום אפילו אויף א בעל חי באפעלט אונז די תורה צו רחמנות האבן, צי איז דען דער גוי ווייניגער ווי א בעל חי? מען טאר זיך נישט פרייען מיט זייער אומגליק, נאר מען דארף פילן א געפיל פון רחמנות. אמת, אויף די וואס האבן אונז געפייניגט, ווערט דאך דער נאמען פונעם בורא יתברך נתגדל ונתקדש ווען ער רעכנט זיך אפ מיט זיי, ווי עס שטייט "בת בבל השדודה אשרי שיאחז וניפץ את עולליך אל הסלע", ווייל ווען א פאלק טוט שלעכטס פאר אידן זעט מען דערין כבוד שמים ווען זיי ווערן געשלאגן. אבער ביי סתם פעלקער וואס מיר האבן קיין שייכות נישט מיט זיי, וואס גייט מיר אן צי זיי שטארבן צי זיי לעבן? דער הקדוש ברוך הוא האט זיי דאך באשאפן. און מ'האט שוין געזאגט, אז ווען מען גייט אויפ'ן גאס און מען זעט א קאקראוטש (א שרץ'ל), זאל מען נישט טרעטן דערויף - וואס שטערט ער דיר? אויב איז ער אינעם שטוב, פאר שלום בית פארשטייט זיך; אבער אין אן אנדער ארט, וואס גייט דיר אן אז ער שפאצירט, ער איז דאך א באשעפעניש פון הקדוש ברוך הוא! און אזוי אויך האט דער אריז"ל הקדוש געזאגט אז מען רייסט נישט איבער סתם אזוי בלעטער פון א בוים, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם בוים און עס ליגט אין דעם א געוויסער תיקון. און ווען דו האסט א געברויך - מעג מען הרג'ענען בעלי חיים, מעג מען שחט'ן און עסן, אלעס איז מותר; אבער ווען ס'איז נישטא קיין נויט, פארוואס זאל מען דאס טאן?
און אויב אַזוי ווערט געזאָגט אויף אַ בעל חי, אַוואַדע ביי אַ גוי, וואָס די גויים האָבן דאָך אַ תפקיד אויף דער וועלט. און דאָס וואָס זיי פֿירן עס נישט אויס איז אַן אַנדער ענין, אָבער זיי האָבן אַ קיום און זיי האָבן אַ נפש, הגם אַ נפש בהמית, אָבער אַ נפש וואָס האָט אַ קיום נאָכן טויט. און דערפֿאַר איז דער באַציונג צום גוי אויף אַן אופֿן פֿון "זיי זאָלן שטאַרבן" נישט ריכטיק; אונדזער ענין איז אַז זיי זאָלן מקיים זיין זייער תכלית, און זייער תכלית איז "ועמדו זרים ורעו צאנכם" - צו זיין אַן עזר וסיוע פֿאַר עם ישראל אין עבודת הקדוש ברוך הוא. און ווען זיי וואָלטן דאָס מקיים געווען, אַדרבה, וואָלטן זיי משלים געווען זייער תכלית און באַקומען גן עדן לפי ערך פֿון אַ גוי, לויט די מעשים וואָס ער האָט געטאָן; און אויב ער איז משלים זיין תכלית שוין איצט מיט שבע מצוות בני נח, וועט ער אויך באַקומען גן עדן לויט וואָס ער איז אָנגעזאָגט געוואָרן. און עס שטייט דאָך אין תנא דבי אליהו: מעיד אני עלי שמים וארץ, בין איש בין אישה, בין עבד בין שפחה, בין גוי בין קטן, הכל לפי המעשה שהוא עושה רוח הקודש שורה עליו. דאָס הייסט, אַז אויך אַ גוי קען דערגרייכן צו אַן השגה לויט די מעשים וואָס ער טוט. דערפֿאַר איז דער באַנעם וואָס מענטשן כאַפּן אויף פֿון אַלערליי כהניסטישע באַוועגונגען ווייט פֿון דער השקפה פֿון אידנטום, און מען דאַרף וויסן אַז נישט דאָס איז די דרך התורה און דאָס איז נישט די השקפת התורה.
לאָמיר זיך צוריקקערן צום פּסוק: "לַנְּבִאִים" - וועגן די נביאי השקר, "נִשְׁבַּר לִבִּי בְקִרְבִּי" - צוליב דער פּורעניות וואָס איך זע. "רָחֲפוּ כָּל־עַצְמוֹתַי" - די ביינער האָבן זיך אָפּגעטיילט פֿון זייערע גלידער, ווי זיי שוועבן, זיי זענען נישט פֿאַרבונדן איינע מיט דער אַנדערער. "הָיִיתִי כְּאִישׁ שִׁכּוֹר" - בשעת איך באַקום די נבואה בין איך ווי אַ מענטש וואָס האָט געטרונקען וויין, און דער מלבי"ם דעפֿינירט דאָס אַלס יין החימה, דער וויין פֿון צאָרן: איך בין ווי אַ שיכור פֿון יענעם וויין וואָס איך האָב געטרונקען, פֿון יענע שרעקלעכע זאַכן וואָס איך זע אַז זיי וועלן קומען אויף זיי. "וּכְגֶבֶר עֲבָרוֹ יָיִן" - נאָכדעם וואָס דער וויין איז שוין דורך אין אים, און ער איז נאָך אַלץ צעטומלט און נישט מיישב בדעתו. און דאָס איז "מִפְּנֵי יְהֹוָה" - בשעת איך זע און הער דאָס וואָרט פֿון דער נבואה פֿון השי"ת; "וּמִפְּנֵי דִּבְרֵי קָדְשׁוֹ" - צוליב די רייד וואָס איך האָב שוין געהערט, אַז אַפֿילו נאָכן הערן די נבואה בין איך נאָך נישט באַרויִקט געוואָרן, און די דברים קאָכן אין מיר און האָבן נאָך אַלץ אַ השפעה אויף מיר.
די פֿאַקטן קלאַפּן אין פּנים פֿון די נביאי השקר
כִּי מְנָאֲפִים מָלְאָה הָאָרֶץ כִּי־מִפְּנֵי אָלָה אָבְלָה הָאָרֶץ יָבְשׁוּ נְאוֹת מִדְבָּר וַתְּהִי מְרוּצָתָם רָעָה וּגְבוּרָתָם לֹא־כֵן׃ - וואָרום מיט מנאפים איז פֿול געוואָרן דאָס לאַנד, וואָרום צוליב שבועת שווא איז דאָס לאַנד פֿאַראַבלט, עס זענען אויסגעטריקנט געוואָרן די פּאַשע־פּלעצער פֿונעם מדבר, און זייער לויפֿן איז געווען צום שלעכטן, און זייער גבורה איז נישט צום אמת.
זאָגט דער רד"ק: ווי אַזוי קען איך פֿאַרשענערן און לויבן זייערע מעשים, ווען מיט מנאפים איז דאָך דאָס לאַנד פֿול. און נאָך אַן עוון איז געווען אין זיי - שבועת שווא, ווי דער לשון "ושמעה קול אלה", און צוליב דעם שלעכטס איז דאָס לאַנד פֿאַרדאָרבן געוואָרן. עס איז דאָך דאָ דאָ ניאוף און עס איז דאָ דאָ שבועת שקר, און די דאָזיקע עבירות זענען ביי רוב מענטשן פֿונעם לאַנד. און אויב אַזוי, ווי קענען די נביאי השקר זיי נאַרן אַז קיין שלעכטס וועט נישט קומען אויף זיי? די נביאי השקר, ווי מיר האָבן שוין גערעדט עטלעכע מאָל, פֿלעגן פֿאַרשענערן די מציאות און זאָגן אַז עס וועט זיין נאָר גוט און אַז די כלי בית המקדש וועלן צוריקקומען. אָבער ווי קען מען פֿאַרשענערן ווען די פֿאַקטן קלאַפּן אין פּנים? מנאפים מלאה הארץ, מפני אלה אבלה הארץ - דאָס זענען דאָך זאַכן וואָס יעדער קענט און ווייסט, נישט קיין זאַכן וואָס ווערן געטאָן בסוד. און וואָס קומסטו און פֿאַרקויפֿסט פֿאַרן פֿאָלק אילוזיעס בשעת דאָס לאַנד איז פֿאַראַבלט און "יָבְשׁוּ נְאוֹת מִדְבָּר", אַז די ערטער וואָס זענען געווען פּאַשע פֿאַר בהמות זענען שוין אויסגעטריקנט געוואָרן.
"וַתְּהִי מְרוּצָתָם רָעָה" - זייער זריזות איז שטענדיק צום שלעכטן; זיי לויפֿן נישט צו אַ דבר מצווה, נאָר זייער גאַנצער לויף איז צו שלעכטע זאַכן. "וּגְבוּרָתָם לֹא־כֵן" - דער רד"ק טייטשט "כן" לשון אמת, אַזוי ווי "כן בנות צלפחד דוברות" (און אַ פּנים אויך דאָס וואָרט "כנות" וואָס מען נוצט איז לשון אמת). דאָס הייסט, זייער גבורה איז נישט פֿאַרן אמת, נאָר די אַלע גבורות וואָס זיי טוען - איז פֿאַרן שקר. און וואָס באַטייט דאָס? די גבורה וואָלסטו געדאַרפֿט אַריינלייגן אין מבטל זיין די ווערטער פֿון די נביאי השקר. עס זענען דאָ דאָ נביאי שקר וואָס פֿאַרקויפֿן אילוזיעס, און דער עולם האָט דאָך כּוח און גבורה, און דו וואָלסט געדאַרפֿט אויסנוצן דיין גבורה קעגן זיי. אָבער אַנשטאָט דעם נוצן זיי זייער גבורה קעגן די נביאי האמת: מען שטאַרקט זיך קעגן זיי, מען פֿאַרשטומט זיי, מען וואַרפֿט זיי אין תּפֿיסה און מען פּייניקט זיי. און דאָס איז וואָס זיי האָבן געזאָגט צו ירמיהו "לא תתנבא בשם ה' ולא תמות בידינו", אַזוי ווי מיר האָבן פֿריִער געזען אַז מען פֿלעגט אים סטראַשען ער זאָל נישט זאָגן דאָס וואָרט פֿון השי"ת.
תרגום יונתן טייטשט "מרוצתם" נישט לשון לויפֿן נאָר לשון רצון: "דמסגן ברעות נפשהון" - אַז זיי גייען נאָך דעם ווילן פֿון זייער נפש; און דערנאָך "בישתא תיתי עליהון וגבריהון לא יצלחו" - אַ שלעכטס וועט קומען אויף זיי און זייערע גיבורים וועלן נישט מצליח זיין. און דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר פֿונעם פּסוק: איך האָב געזען אין דער נבואה, קודם זייער זינד - אַז דאָס לאַנד איז פֿול מיט מנאפים; און צווייטנס די פּורעניות און די פֿאַרניכטונג - "כי מפני אלה אבלה הארץ". און וואָס וועט זיין מיט זיי? פּונקט ווי זייער לויפֿן איז געווען צום שלעכטן, אַזוי אויך "וגבורתם לא כן" - זיי וועלן זיך נישט קענען שטאַרקן קעגן דעם שונא. וויבאַלד דו האָסט גענוצט דיין גבורה צום שלעכטן, וועט דיין גבורה דיר נישט קענען דינען צום גוטן זיך צו שטאַרקן קעגן דעם שונא.
גם נביא גם כהן חנפו
כִּי־גַם־נָבִיא גַם־כֹּהֵן חָנֵפוּ גַּם־בְּבֵיתִי מָצָאתִי רָעָתָם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - וואָרום סיי דער נביא און סיי דער כהן האָבן געחנפֿעט, אויך אין מיין הויז האָב איך געפֿונען זייער שלעכטס, זאָגט דער אויבערשטער.
עס איז נישטאָ ווער עס זאָל זיי ווייזן דעם גוטן וועג: נישט דער נביא על פי נבואה און נישט דער כהן על פי תורה, ווייל סיי דער נביא און סיי דער כהן האָבן געחנפֿעט. און זיי האָבן אַפֿילו קיין מורא נישט פֿאַר בית ה', ווייל "גַּם־בְּבֵיתִי מָצָאתִי רָעָתָם" - אויך אינעווייניק אין בית המקדש טוען זיי שלעכטס, אויך דאָרטן רייכערן זיי און זבֿח'ענען צום בעל און צו די עבודה זרה'ס. לויטן מלבי"ם רעדט זיך דאָ אַפֿילו פֿון מענטשן וואָס דאַרפֿן צו זיין ערלעך: דער כהן וואָס איז אַ כהן על פי התורה, און דער נביא וואָס איז על פי הנבואה. און דער מצודת דוד ווידער ערקלערט אַז דער נביא און דער כהן וואָס ווערן דאָ דערמאָנט זענען פֿון שקר: "גם נביא" - דער נביא פֿונעם בעל, דער נביא שקר, "גם כהן" - דער כהן פֿונעם בעל; זיי האָבן אויך געחנפֿעט און זאָגן נישט אויס די מענטשן דעם אמת, און אויך אין בית המקדש פֿלעגן די כוהני הבמות און נביאי הבעל מקריב זיין און מקטיר זיין. און למעשה איז דאָס נישט ממש דער בעל, ווייל מיר וועלן זען שפּעטער אַז עבודת הבעל איז נישט געווען אָנגענומען אין יהודה נאָר בלויז אין שומרון, ווי מיר האָבן געזען ביי אחאב און איזבל וואָס האָט געברענגט די נביאי הבעל קיין שומרון, און מיר וועלן דאָס דערמאָנען שפּעטער. נאָר עס רעדט זיך פֿון די כוהני שקר, כוהנים פֿון עבודה זרה, און נישט דווקא עבודת הבעל.
גליטשיקייטן אין דער פֿינצטערניש
לָכֵן יִהְיֶה דַרְכָּם לָהֶם כַּחֲלַקְלַקּוֹת בָּאֲפֵלָה יִדַּחוּ וְנָפְלוּ בָהּ כִּי־אָבִיא עֲלֵיהֶם רָעָה שְׁנַת פְּקֻדָּתָם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - דעריבער וועט זייער וועג זיין פֿאַר זיי ווי גליטשיקייטן אין דער פֿינצטערניש, זיי וועלן געשטויסן ווערן און פֿאַלן אין איר, וואָרום איך וועל ברענגען אויף זיי אַ שלעכטס, דאָס יאָר פֿון זייער רעכענונג, זאָגט דער אויבערשטער.
אַ מענטש וואָס גייט אויף אַ גליטשיקן וועג איז פֿאַראַן אַ סכנה ער זאָל אויסגליטשן, אָבער אויב ער גייט ביי טאָג גיט ער אַכטונג, ער עפֿנט די אויגן און היט זיך; אַפֿילו ווען מען גייט אויף אײַז קוקט מען וווּ אַוועקצושטעלן יעדן פֿוס כּדי נישט אויסצוגליטשן. אָבער דער וואָס גייט אויף גליטשיקע וועגן אין דער פֿינצטערניש - זײַן אויסגליטשן איז זיכער, דאָס איז אַ זיכערער טויט, ס'איז נישטאָ קיין שום שאַנס צו ראַטעווען זיך. און פֿון דאַנען דער נמשל: ווען דער נביא און דער כהן וואָלטן זיי געוויזן דעם דרך הישר, וואָלט נאָך געווען אַ שאַנס זיך צו היטן; אָבער ס'איז נישטאָ קיין ליכטיקייט, נישטאָ קיין נביא און כהן וואָס זאָלן זיי באַלײַכטן דעם וועג, און זיי זענען אין דער פֿינצטערניש, דערפֿאַר איז זייער פֿאַלן זיכער. און צוליב דעם "יִדַּחוּ וְנָפְלוּ בָהּ" - זיי וועלן אָפּגעשטויסן ווערן און פֿאַלן, "כִּי־אָבִיא עֲלֵיהֶם רָעָה שְׁנַת פְּקֻדָּתָם" - אין דער צײַט און אין דעם יאָר וואָס איך וועל אָפּרעכענען מיט זיי זייערע עוונות, דעמאָלט וועלן זיי פֿאַלן.
לסיכום: דער נביא האָט געעפֿנט מיט אַ תוכחה צו די מלכי יהודה, די פּאַסטוכער וואָס האָבן אָנגעוואוירן און צעשפּרייט די צאן, און מידה כנגד מידה האָט דער הקדוש ברוך הוא צוגעזאָגט צו פֿאַרזאַמלען, צוריקקערן צום נווה, זיי מערן און פֿיל מאַכן, און אויפֿשטעלן פּאַסטוכער אין בית שני. קעגן יענע רועים האָט ער צוגעזאָגט דעם "צֶמַח צַדִּיק" פֿאַר דוד'ן, אַן אמת'ער מלך פֿון דער שושלת בית דוד, וואָס וועט טאָן משפט וצדקה און ברענגען שלום פֿאַר דער גאַנצער וועלט, און דעמאָלט וועט יהודה געהאָלפֿן ווערן און אויך די עשרת השבטים וועלן רואיק וואוינען לבטח, און דער נאָמען ה' צדקנו וועט אויסגערופֿן ווערן אויף אונדז. דער מלבי"ם ווײַזט אָן אַז די דאָזיקע פּרשה רעדט פֿונעם בחינה פֿון "זכו - אחישנה", בעת די פּאַראַלעלע נבואה אין פּרק ל"ג איז פֿון דער בחינה פֿון "לא זכו - בעיתה". פֿון דאַנען איז דער נביא אַריבער צו די נביאי השקר: זײַן האַרץ איז צובראָכן געוואָרן און זײַנע ביינער האָבן געציטערט צוליב דער פורענות, און פֿון דאַנען האָבן מיר געלערנט אַז מען טאָר זיך נישט פֿרייען מיט יענעמס מפלה. ער האָט אויפֿגעוויזן אַז ס'איז נישטאָ קיין שום מעגלעכקייט שיין צו מאַכן אַ מציאות וווּ דאָס לאַנד איז פֿול מיט מנאפים און שבועות שווא, וווּ די גבורה ווערט געווענדעט קעגן די נביאי האמת אַנשטאָט קעגן די נביאי השקר, און אַז אויך דער נביא און דער כהן האָבן מחניף געווען און מטמא געווען דעם בית ה'. און וויבאַלד ס'איז נישטאָ ווער עס זאָל זיי באַלײַכטן דעם וועג, וועט זייער וועג זײַן ווי גליטשיקייטן אין דער פֿינצטערניש, וואָס דאָס פֿאַלן דערין איז זיכער, אין דער שנת פקודתם.