לכן כה אמר השם צו יהויקים בן יאשיהו מלך יהודה, מ'וועט אים נישט מספיד זיין הוי אחי און הוי אחות, מ'וועט אים נישט מספיד זיין הוי אדון און הוי הודו. כה אמר השם צו יהויקים בן יאשיהו מלך יהודה, מ'וועט אים נישט מספיד זיין הוי. פאר אלעם איז דער וועג געווען ביים הספד צו זאגן הוי, דהיינו לשונות פון צער, לשונות פון וויי. וואס איז דאס הוי אחי און הוי אחות? וואס פארא ענין אז מ'זאל אים מספיד זיין הוי אחות? יהויקים איז דאך א זכר. אזוי איז רש"י מסביר אז דער הוי אחות ציט זיך אויף די פרוי פון יהויקים. הגם זי איז בעצם דא נישט דערמאנט, אבער ווען יהויקים וועט באשטראפט ווערן איז כביכול זיין פרוי מיט אים. און דעמאלט ווען מ'וועט מספיד זיין, וועט מען מספיד זיין הוי אחי אויף אים און הוי אחות אויף איר. אבער דא זאגט ער אויף דיר וועט מען נישט מספיד זיין און נישט אויף איר. מ'וועט נישט מספיד זיין הוי אחי און הוי אחות, דהיינו נישט אויף דיר און נישט אויף דיין פרוי. דער מלבי"ם איז מסביר, זיינע ברידער וועלן אים נישט מספיד זיין הוי אחי, און זיינע שוועסטער הוי לאחות. דאס הייסט ווי אוי. דאס הייסט אוי צו מיר, זיין שוועסטער וואס איך האב דאס געזען. אוי צו מיר וואס איך בין זיין ברודער וואס איך בין געווארן אנטפלעקט צו זיין שרעקלעכן מצב, צו זיין בעט, צום שאדן וואס איז אים געשען. אזוי ציט זיך דער הוי אויף דעם מספיד אליין. דער אח און די אחות ציט זיך אויף דעם מספיד אליין. נישט ווי רש"י האט מסביר געווען אז דאס ציט זיך אויף יהויקים, וואס דו זאגסט יהויקים וואס פאר א שייכות צו זאגן אחות? זאגט ער דיר ניין, זיין פרוי. אבער לויט וואס דער מלבי"ם איז מסביר, זענען דאס די סופדים, זיי זאגן הוי אחי, הוי אחות, אוי צו מיר וואס איך בין דער ברודער פון דעם מענטש וואס האט אזוי געליטן. אוי צו מיר וואס איך בין די שוועסטער פון דעם מענטש וואס האט אזוי געליטן, דאס איז הוי אחי און הוי אחות. ווי די מצודת דוד איז מסביר מיט מער פרטים, זאגט ער זיינע קרובים וועלן אים נישט מספיד זיין צו זאגן הוי ווייל איך בין געווען צו אים א שוועסטער, אוי צו מיר וואס איך בין געווען א שוועסטער צו אזא מענטש.
וואס איז דאס והוי אדון און הוי הודו? אזוי איז מסביר דער מלבי"ם, זיינע קנעכט וועלן אים נישט מספיד זיין הוי אדון, זיי וועלן אים נישט מספיד זיין דערויף וואס ער איז געווען א האר איבער זיי. און זיין פאלק וועט אים נישט מספיד זיין אויף זיין הוד והדר, אויף זיין תפארת. וואס איך באמערק אצינד א ביסל, אז לכאורה איז דער פירוש פון מלבי"ם א ביסל שווער. דאס הייסט ס'איז דא א מעלה אינעם פירוש פון רש"י אינעם המשך פון פסוק. ווייל אויך דער מלבי"ם איז מסביר אז הוי אדון ציט זיך אויף דעם מלך. דאס ציט זיך נישט אויף דעם מספיד. אזוי פארוואס איז הוי אחי און הוי אחות לויט דעם מלבי"ם ציט זיך אויף דעם מספיד? אוי צו מיר וואס איך בין געווען זיין שוועסטער, אוי צו מיר וואס איך בין געווען זיין ברודער. און לכאורה פון המשך הוי אדון משתמע אז דער גאנצער הספד איז אויף אים אליין, נישט אויף מיר, נישט מיך דערמאן איך דא. און דעריבער איז לכאורה זייער מעגלעך אז דאס איז וואס האט געצווינגען רש"י צו זאגן אז די אחות דא איז דאך נישט קיין שוועסטער, נאר דאס ציט זיך אויף זיין פרוי, אויף אים מרמז זיין.
קבורת חמור יקבר, סחוב און אוועקגעווארפן ווייטער פון די טויערן פון ירושלים. נאך ברכות לייגט ער אים צו. קבורת חמור יקבר, איז מסביר דער רד"ק און די מצודת דוד, ניין, דו אזוי ווי ס'ווערט נישט באגראבן דער אייזל, אזוי וועט ער נישט באגראבן ווערן. דאס איז די כוונה קבורת חמור יקבר. ווילט זאגן ווי מ'באגראבט דעם אייזל. ווי באגראבט מען אן אייזל? מ'ווארפט אים אויף די מיטן וועג, מ'באגראבט נישט דעם אייזל. אזוי אויך קבורת חמור יקבר, די כוונה ער וועט אוועקגעווארפן ווערן אויפן וועג און מ'וועט אים נישט באגראבן. אזוי איז אויך געווען דער ענין פון יהויקים, ווי דער רד"ק זאגט, אז מ'האט אים געפירט אין גלות און ער איז געשטארבן אויפן וועג. און ער האט נישט געהאט קיין קבורה ווי מיר האבן געזאגט צום אייזל. ווי אן אייזל האט נישט, אזוי איז נישט, נישט געווען קיין קבורה. סחוב און אוועקגעווארפן, געשלעפט און אוועקגעווארפן ווייטער פון די טויערן פון ירושלים, אינדרויסן פון די טויערן פון ירושלים. דאס איז די כוונה סחוב און אוועקגעווארפן ווייטער פון די טויערן פון ירושלים, ווייט פון די טויערן פון ירושלים, מ'וועט אים בכלל נישט באגראבן, דאס איז דער סחוב און אוועקגעווארפן.
ס'איז דא וואס זאגן אז קבורת חמור מיינט אז מ'פלעגט באגראבן אן אייזל שטייענדיג. אזוי איז דא אן אויסדרוק קבורת חמור. ס'איז דא וואס זאגן אז קבורת חמור, אזוי איז דא א הגדרה אין הלכה, אז מ'טאר נישט באגראבן א ייד קבורת חמור, מיינט שטייענדיג. אמאל איז געווען א מעשה, מיר האבן דאס דערציילט וועגן ר' משה פיינשטיין, אז ער איז נאך געווען א רב אין ליובאן, ס'איז דארט געווען אן איינער א מוסר, א גרויסער רשע, וואס האט געטון צרות צרורות צו יידן וואס האבן געוואוינט אין יענעם געגנט. און פאר זיין טויט, איידער ער איז געפגר'ט, האט ער גערופן די חברא קדישא און זיי געזאגט אז ער ווייסט אז ער האט טאקע געטון א סך צרות, אבער ער וויל טון תשובה אויף דעם ענין און דעריבער וויל ער אז פאר זיין תיקון זאל מען אים באגראבן קבורת חמור. דהיינו שטייענדיג. גוט, ער האט געזאגט זיינע ווערטער און דאס איז אלץ, איז ער אוועק. בקיצור, מ'איז געקומען דאס צו טון, האט דאס געהערט ר' משה פיינשטיין, ער איז געווען דער רב דארט, האט ער געזאגט אויף קיין אופן נישט. מ'באגראבט נישט א ייד קבורת חמור. דאס איז א הלכה אינעם שולחן ערוך און דער זאך איז אסור. און ער זאגט ער האט געבעטן און כבוד המת און כפרה און... גארנישט, ער איז נישט מסכים געווען. מ'האט אים באגראבן געווענטלעך. נאך צוויי טעג קומט מען צום רב און צו די חברי הקהילה, צו די ראשי הקהילה דארט און צו די חברא קדישא, קומט מען פון די האן קה ווה דה, דאס איז דער פריערדיגער גלגול פון די ק.ג.ב. מ'קומט און זאגט זיי מ'וויל אז איר זאלט עפענען דעם קבר. וואס? א ביזיון המת, וואס? ניין, מיר ווילן אז איר זאלט עפענען דעם קבר. גוט, אין רוסלאנד קען מען נישט זייער טענה'ן, מ'האט נישט קיין סך רעכט צו רעדן. גוט, וועסטו רעדן א סך וועט מען דיך שיקן קיין קפמוקה, אין סיביר און דארט וועסטו וויסן, ווי דו קומסט אריין, ווייסטו נישט ווי דו קומסט ארויס. בקיצור, מ'האט געעפנט דעם קבר. זיי קוקן, זיי אונטערזוכן און דאס, גוט, זאגט מען מ'קען צודעקן, מ'קען גיין. זאגט מען זאגט וואס וואס האט איר געוואלט? האט מען זיי געזאגט זעט, דער מענטש איז געווען זייער פארבונדן צו אונדז, ער איז דאך געווען א מוסר, איז ער געווען פארבונדן צו זיי. האט ער זיי געזאגט זעט, די יידן וועלן זיך נוקם זיין אין מיר צום סוף פון מיינע טעג, און איר וועט זען וואס זיי וועלן מיר טון, זיי וועלן מיך באגראבן שטייענדיג. און ביי די יידן איז דאס א בזיון'דיגע קבורה, זיי וועלן מיך באגראבן אזוי כדי זיך נוקם צו זיין אין מיר. איר נאך מיין פטירה זאלט גיין און נאכפרעגן, זעט אויב מ'האט מיר דאס געטון, און אויב מ'האט מיר דאס געטון זאלט איר זיך פורע'ן פון זיי ווי געהעריג, זאלט זיי געבן אין באבע'ס פאטער, און מיך באגראבן דערנאך ווי געהעריג, מיך באגראבן ליגנדיג. פארשטייט איר דעם מענטש? פון גיהנום וויל ער נאך ווייטער מצער זיין זיינע ברידער די יידן. און וואספארא מזל ס'איז געווען אז ר' משה פיינשטיין, א חסד השם, אז מ'האט געפרעגט א דעת תורה, און ר' משה פיינשטיין האט זיי געזאגט אז אויף קיין אופן טאר מען נישט טון אזא זאך. דאס האבן מיר זיך דערמאנט אנקנעפנדיג צום קבורת חמור יקבר.
עלי הלבנון און שריי, און בבשן גיב דיין קול, און שריי מעברים, ווייל צעבראכן זענען אלע דיינע ליבהאבער. עלי הלבנון און שריי. וואס איז דאס הלבנון? וואס איז דאס בבשן גיב דיין קול? וואס איז דאס שריי מעברים? וואס זענען דא אלע די ערטער? אזוי ברענגט רש"י לויט דעם תרגום אז דא רעדט ער וועגן דעם בית המקדש. און הלבנון איז דער בית המקדש. זאגט דער תרגום סקי לבית מקדשא וצוחי. סקי מיינט גיי ארויף, צום בית המקדש און שריי. זאגט דער רד"ק, לבנון איז דער בית המקדש, ווי ס'שטייט ההר הטוב הזה והלבנון. בית מקדשא זאגט דארט דער תרגום. און פארוואס איז דער בית המקדש גערופן געווארן לבנון? ווייל ער האט ווייס געמאכט די עוונות פון ישראל. דעריבער איז ער גערופן לבנון פון לשון ווייס. און נאך אן ערקלערונג מער פשטות'דיג, אז דער בית המקדש איז גערופן לבנון אויפן שם אז ער איז געווען פון די ארזי הלבנון. מ'האט דאך געבויט דעם בית המקדש פון די ארזי הלבנון, און דעריבער איז ער גערופן לבנון, דאס איז מער על פי פשט. און אויף בבשן גיב דיין קול, אויף וואס איז דער וויין דא? אויף דעם בשן וואס וועט חרוב ווערן. דער תרגום אונקלוס, תרגום יונתן איז מסביר וואס איז דער בשן? ער איז מסביר אז די כוונה איז הר הבית, טור ביתא. און למעשה זאגט רש"י, איך ווייס נישט ווי אזוי צו ערקלערן ווי אזוי דאס לשון בשן פאלט אויף די טויערן פון הר הבית. וואס פאר א שייכות ובבשן גיב דיין קול אויפן הר הבית? ווי פארבינדט זיך בשן צום הר הבית? אויב נישט, ברענגט רש"י אן השערה, ווייל די טירן וואס מ'מאכט פון די אלוני הבשן. די טירן פון בית המקדש האט מען געמאכט פון די אלוני הבשן, דאס זענען טייערע דעמבן, און דאן קומט ארויס אז דער הר הבית וואס זיינע טירן זענען פון די אלוני הבשן איז גאנץ גערופן בשן. נאך אן ערקלערונג זאגט רש"י, פארוואס איז דער הר הבית גערופן בשן? זאגט רש"י ווייל בשן איז אן ארט פון א ברייטע טאל. אזוי אויך דער ארומרינג פון דעם הר הבית איז געווען א מין טאל, א ברייטקייט, א פרייען ארט פארן בית המקדש. א דריטע ערקלערונג אדער א דריטע השערה וואס דער רד"ק ברענגט, אז אפשר האט ער גערופן דעם הר הבית בשן, ווייל דער בשן איז געווען אן ארט פון וויידע פון בהמות. און אויך אינעם בית המקדש זענען געווען פילע בהמות וואס מ'ברענגט אהין פאר א קרבן. און דעריבער אויפן ענין פון די בהמות וואס זענען געווען פיל דא און דארט, האט ער גערופן דעם ארט בשן. און שריי מעברים, איז מסביר דער תרגום וצוחי ממגזתא. מגזתא מיינט ס'איז א נאמען פון אן ארט וואס דער ארט איז גערופן געווארן עברים.
דער רד"ק איז מסביר אז דער לבנון און דער בשן און עברים, אלע די ערטער זענען נישט ווי רש"י אז דאס ציט זיך אויף דעם בית המקדש, נאר דאס ציט זיך אויף יענע אומות. זאגט דער רד"ק, זאגט דער נביא צו כלל ישראל, איר מיינט אז איר וועט האבן א הילף פון אלע וואס האבן אייך ליב, גייט און שרייט צו זיי. בעט אז זיי זאלן אייך העלפן. איר האט דאך זיך געווענדעט צו אשור, זיך געווענדעט צו מצרים, אויף זיי פארלאזט איר זיך, אין זיי בוטח'ט איר, דו האסט אוועקגענומען דיין בטחון כנסת ישראל פון מיר, זאגט דער אויבערשטער, און דו האסט זיך פארלאזט אויף מצרים א צעבראכענער שטעקן און אויף אשור. מיר זאגן דאך אויף דעם אשור לא יושיענו, על סוס לא נרכב, מיינט און מיר וועלן נישט מער זאגן אונדזערע מעשים... אונדזער כח צו די ווערק פון אונדזערע הענט. דאס הייסט מיר זעען אז ס'איז דא געווען עפעס א קלקול אזוי אז מיר האבן זיך פארלאזט אויף די אומות אחוץ פון דעם אויבערשטן. אזוי זאגט ער, גיי שריי צו זיי. ווען עס וועט אנקומען דיין שבר, ווען עס וועט אנקומען די צרה, גיי שריי צו זיי, וועסט זען אויב זיי וועלן קענען דיך ראטעווען. און דאן וועסטו זיך איבערצייגן צו זען אז אויך זיי זענען צעבראכן ווי דו. דער מלך אשור איז צעבראכן געווארן, מצרים אויך זענען צעבראכן געווארן דורך נבוכדנצר אין די טעג פון יהויקים. ווי ס'שטייט ולא הוסיף עוד מלך מצרים לצאת מארצו כי לקח מלך בבל מנהר מצרים ועד נהר פרת את כל אשר היה למצרים. אזוי אויך מצרים זענען צעבראכן געווארן. זאגט דער רד"ק, און הגם אז דערנאך אין די טעג פון צדקיהו שטייט וחיל פרעה יצא ממצרים, זעסטו אז דערנאך יא האבן מיר געזען מצרים אקטיוו און בעלי כח. זאגט דער רד"ק, צום סוף האט נבוכדנצר געוואונען און חרוב געמאכט מצרים. אזוי אין די טעג פון צדקיהו האבן מיר טאקע געזען אז זיי האבן געהאט א כח, אבער דערנאך האט נבוכדנצר בייגעקומען, אזוי אז אויך צו מצרים איז נישטא קיין כח. און דעריבער זאגט ער זיי עלי הלבנון. וואס איז דאס עלי הלבנון? ער מיינט נישט צו זאגן א נאמען פון אן ארט, גיט אכטונג, נאר ער מיינט, דהיינו צו דער אומה פון לבנון, ניין, נאר ער מיינט צו זאגן גיי ארויף צו די הויכע ערטער און שריי צו אלע די אומות אויף וועלכע דו פארלאזט זיך אז זיי זאלן קומען דיר צו העלפן. דער לבנון איז אן הויכער ארט, גיי דעריבער ארויף אויפן בארג לבנון. בבשן גיב דיין קול, דאס איז דער בארג בשן, גיי ארויף אהין, שריי צו די אומות, צו אשור, צו מצרים, גיי ארויף, שריי אז זיי זאלן דיך ראטעווען. מעברים, שריי מעברים, די כוונה איז פון יעדער זייט און פון יעדער עק, שריי צו יענע אומות אויף וועלכע דו האסט זיך פארלאזט, ווייל צעבראכן זענען אלע דיינע ליבהאבער. אט וועסטו זען, צעבראכן זענען אלע דיינע ליבהאבער נאכדעם וואס ס'איז גלות געגאנגען דער רוב פון ישראל דורך וועם דיין כח איז שוואך געווארן, דארפסטו זיך זארגן אז אויך אויף דיר וועט אריבערגיין דער כוס. אז אויך אויף דיר וועט קומען א צרה. פארוואס זעסטו אלץ וואס ס'איז זיי געשען און דו ביסט נישט באאונרואיגט? לויט דעם קומט ארויס אז די ליבהאבער זענען ישראל, דאס זענען די צען שבטים, דאס זענען אונדזערע ברידער. אזוי האבן זיי אפשר געקענט אונדז העלפן, אבער דו זעסט, זאגט דער אויבערשטער צו כנסת ישראל, אז אויך זיי זענען שוין גלות געגאנגען. אבער דו האסט געזאגט איך וועל נישט צוהערן, און פארוואס? דאס איז דיין וועג פון דיין יוגנט, נישט צוצוהערן צום קול פון השם, און דו האסט נישט געוואלט תשובה טון.
אלע דיינע רועים וועט אפפרעסן דער ווינט, און דיינע ליבהאבער וועלן אין געפאנגענשאפט גיין, ווייל דעמאלט וועסטו זיך שעמען און פארשעמט ווערן פון דיין גאנצע שלעכטס. דער רד"ק וואס האט מסביר געווען פריער עלי הלבנון און שריי, אז די כוונה איז צו אשור, צו מצרים, אז זיי זאלן דיך ראטעווען, אויף דעם גייט ער ווייטער און זאגט אלע דיינע רועים, ווער זענען דיינע רועים? דיינע פרנסים, יענע אויף וועלכע דו פארלאזט זיך, דאס זענען די מלכי אשור און מצרים, זיי זענען ווי אונדזערע פרנסים, אונדזערע רועים, זיי וועלן זיך זארגן פאר אונדז. זאגט ער איר זי זיי אלע וועט אפפרעסן דער ווינט, זיי אלע וועט אפעסן דער ווינט, זיי וועלן במהרה צעבראכן ווערן ווי דער ווינט האט זיי צעטראגן. דאס הייסט, וואס מ'רופט, זיי וועלן אפילו נישט האבן דעם כח צו מלחמה האלטן, נאר ווי א ווינט טראגט אוועק גרינגערהייט שטרוי און בלעטער, אזוי אויך זיי אלע וועט אפפרעסן דער ווינט. ווי דער תרגום יונתן זאגט, יתבדרון לכל רוח, זיי וועלן זיך צעשפרייטן צו יעדער ווינט. און דאן, זאגט ער דערויף, דעמאלט וועסטו זיך שעמען און פארשעמט ווערן פון דיין גאנצע שלעכטס. דעמאלט וועסטו זיך שעמען ווייל אט וועסטו זען, אויף זיי האב איך זיך פארלאזט, אין זיי האב איך בטחון געהאט, און ס'וועט זיך ארויסשטעלן אז א גרינגער ווינט האט זיי אוועקגעטראגן. אויב אזוי אויף וועם האב איך נאך צו פארלאזן?
דער מלבי"ם גייט לויט זיין שיטה, אז ער איז מסביר אז מיר האבן געדארפט לערנען פון דעם גלות פון די צען שבטים און מיר האבן נישט געלערנט. אזוי זאגט ער אט וועסטו זען דעם אחרית דבר אז אלע דיינע רועים און מלכים וועט אפפרעסן דער ווינט. דו וועסט זען אז נבוכדנצר אזוי ווי ער האט גלות געשיקט די צען שבטים, דו וועסט זען אז ער וועט אויך גלות שיקן יהויכין און דעם חרש און דעם מסגר און דערנאך יהויקים. דאס אלץ דארף אונדז געבן א מוסר אז אט וואס ס'איז געשען צו אונדזערע ברידער דארט אין שומרון הייבט שוין אן צו געשען ביי אונדז. אזוי איז דאס שוין נישט נאר אן איום אין בנוגע צו אונדז. א', דאס איז שוין געשען אין שומרון, ב', דער האק גייט שוין ארויף אויף אונדז. אט וועסטו זען אז נבוכדנצר קומט און שיקט גלות יהויכין און דעם חרש און דעם מסגר, אזוי יענע וואס זענען דא געבליבן, וויפיל מוסר דארפן זיי נעמען, וויפיל דארפן זיי זיך היטן אין זייערע מעשים און נישט ווייטער מקלקל זיין. זאגט דער אויבערשטער, ווייל דעמאלט וועסטו זיך שעמען און פארשעמט ווערן פון דיין גאנצע שלעכטס. נאכדעם וואס די שווערד האט אנגערירט ביז די נפש, ווי דער מלבי"ם זאגט, דהיינו דו זעסט שוין אז דאס דראעט שוין ממש אויף דיין לעבן, האסטו זיך געדארפט שעמען פון דיין גאנצע שלעכטס.
וואס איז דאס תבושי און נכלמת? אזוי האט דער מלבי"ם א וועג וואס ער גייט מיט אים כסדר, אז דער חילוק צווישן תבושי און נכלמת, אז דער תבושי, א מענטש שעמט זיך תמיד פון זיך אליין. פארקערט, די כלימה איז פון אנדערע. די כלימה איז פון וואס אנדערע זענען מבזה מיך, ווי פני לא הסתרתי מכלימות ורוק. זיי האבן מיך פארשעמט, הכלימוני מיינט אנדערע וואס האבן מיך פארשעמט. פארקערט קען א מענטש זאגן איך האב זיך געשעמט פאר זיך אליין, ווייל די בושה איז דער אינערלעכער געפיל פון א מענטש וואס שעמט זיך פאר זיך אליין אן א כח פון אן אנדערן וואס פארשעמט אים. די כלימה איז עמעצער אנדערש וואס פארשעמט אים. יושבת בלבנון, מקוננת בארזים, מה נחנת ווען ס'קומט צו דיר חבלים חיל ווי א געווינערן. יושבת בלבנון, דו וואס וואוינסט אין לבנון, און דו וואס מקונן'סט אין די ארזים, איז מסביר רש"י אז דו האסט געמאכט דיין נעסט אין די טורעמס פון די ארזענע הייזער, האסט דיר געבויט גרויסע הייזער, גרויסע פאלאצן. מה נחנת ווען ס'קומט צו דיר חבלים? מה נחנת, רש"י איז מסביר, וואס האסטו געפונען חן צוליב די הויכקייט פון דיינע טורעמס אין די אויגן פון דיינע רויבער ווען ס'קומט צו דיר די חבלים פון געבורט. אזוי קען מען מסביר זיין מה נחנת, די כוונה איז וואס מיינסטו אז מיט דעם וועסטו געפינען חן אין זיינע אויגן? אדער מ'קען מסביר זיין פארקערט, מה נחנת ווי כאילו אוי וויפיל האסטו געפונען חן אין זיינע אויגן ווען דו האסט דיר געבויט אזעלכע טורעמס וואס ער קען יעצט קומען און זיי נעמען. כביכול דווקא דערפאר האסטו געפונען חן אין זיינע אויגן. וואס האסטו געפונען חן צוליב די הויכקייט פון דיינע טורעמס אין די אויגן פון דיינע רויבער ווען ס'קומט צו דיר די חבלים פון געבורט. די כוונה ווען מ'וועט קומען צו רויבן אלץ וואס דו האסט. רש"י ברענגט נאך אן ערקלערונג, די ערקלערונג איז פון דונש, דונש בן לברט, וואס ער איז מסביר נחנת פון לשון מצאת חן. פארקערט האט מנחם געטייטשט נחנת פון לשון חניה. מה נחנת, די כוונה וואס פאר אן ארט חניה האסטו געפונען פאר דיר ווען עס וועלן קומען צו דיר חבלים חיל ווי א געווינערן? וואס פאר אן ארט חניה? חניה איז אן ארט פון לשון מנוחה, רוען, חנות אן ארט, ווי קרית חנה דוד, אן ארט וואו ער האט חניה געהאט און גערוט, יא? דאס איז פון לשון מנוחה. וואס פאר א רוה האסטו געפונען פאר דיר ווען ס'זענען געקומען חבלים חיל ווי א געווינערן? חבלים די כוונה איז פון לשון חבלי לידה.
דער מלבי"ם איז מסביר, יושבת בלבנון. זאגט דער מלבי"ם, בעלי חיים וואס זויגן, איז דער וועג אז ווען דאס קינד ווערט נאר וואס געבוירן, מ'ריכטעט עס אן צום צייט פון זיין געבורט. ווילט זאגן, ווייל בעלי חיים וואס זויגן זענען יולדים, להבדיל פון בעלי חיים וואס לייגן אייער וואס זיי זענען נישט יולדים, האט דער יונגער פויגל נישט קיין שוועריגקייט ארויסצוגיין פונעם איי. פארקערט אויסצוציען א קעלבל פון די מוטער'ס אינגעווייד איז פון די שווערסטע ארבעטן. און די פויערן טוען א סך ארבעט כדי צו העלפן געבערן די בהמה. און אויב ס'זענען דא פראבלעמען דארף מען אמאל אויך א טראקטאר וואס זאל אים שלעפן כדי צו קענען אים באפרייען פון די מוטער'ס אינגעווייד. קומט ארויס אז דאס קעלבל אדער די בהמה נאך געבורט, דאס געבוירן קעלבל דארף מען אויפשטעלן. מ'דארף עס דערנאך אנריכטן כדי, ווי מ'רופט, עס צוריקצוברענגען צו א ריכטיגן מצב. אזוי איז דאס וואס ער זאגט, חלים גייען דאך ארויס חנונות. וואס איז דאס גייען ארויס חנונות? אין דער שעה וואס זי רייסט זיך צו געבערן, לייגט מען איר צוויי טעפעלעך פון בוימל. אנדערש איז אבער, זאגט דער מלבי"ם, די עופות וואס לייגן אייער, מ'ריכטעט זיי נישט אן. לויט דעם זאגט ער, קום זע אז ער פארגלייכט ירושלים ווי א פויגל, מקוננת בארזים, לשון קן.
א פויגל וואס נעסט זיך אין די ארזים. און דעם כיבוש פון דער שטאט פארגלייכט ער ווי א געבורט און חבלי יולדת. א פויגל האט נישט קיין חבלי לידה און נישט קיין חבלי יולדת ווי מיר האבן געזאגט. ווי ס'שטייט כי קול כחולה שמענו קול בת ציון תתייפח. און ער זאגט אז מ'האט נישט געטון פאר איר, פאר דער יולדת דא, קיין שום חנינה אין דער צייט וואס זי איז געקומען עד משבר. וועסט זען אז ירושלים ווען זי איז צעבראכן געווארן איז דאס ווי א יולדת וואס ס'זענען צעבראכן געווארן די טירן פון איר בויך און זי האט ארויסגעבראכט דאס קינד. אזוי אויך ירושלים איז געווען אין א מצור ביז זי האט זיך געעפנט פאר די שונאים. אזוי איז דאס געווען א מין געבורט, נאר אז די געבורט איז געווען א זייער שווערע געבורט. אזוי ווען דו זיצסט אין לבנון און נעסט זיך אין די ארזים ווי א פויגל וואס לייגט זיין נעסט אין דער הויך, און מה נחנת, די כוונה וואס פאר א חנינה האט מען דיר געטון ווען ס'זענען צו דיר געקומען יענע חבלי הלידה.
איז מסביר דער מלבי"ם אז די כוונה פון די זאכן איז אויף דעם גלות פון יהויכין. ווען נבוכדנצר איז געקומען אויף דער שטאט איז דאך געשטאנען אז יהויכין ער און זיין מוטער און זיינע קנעכט אלע זענען ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן. זיי האבן געמיינט אז דאס וועט זיי געבן נקודות זכות. מיר האבן נישט מלחמה געהאלטן, מיר זענען געקומען דיר אנטקעגן, מיר זענען אלע ארויסגעגאנגען איך און מיין מוטער און מיינע קנעכט, אזוי אפשר אפשר וועט ער אים איבערלאזן דערפאר. זאגט דאס האט אים נישט געהאלפן. דאס האט אים נישט געהאלפן ווייל צום סוף האט ער יהויכין און מ'האט גלות געשיקט יהויכין קיין בבל און די מוטער פון מלך און די פרויען פון מלך און אלע לייט פון חיל. און נאכדעם וואס ער רעדט וועגן דעם כיבוש פון יהויקים, ווען ער רעדט זאגט דער מלבי"ם וועגן יהויכין, דאס איז געווען די געבורט. אז דער כיבוש פון דער שטאט איז ווי דאס ארויסברענגען דאס קינד ווי מיר האבן געזאגט. און דאס איז געווען ווי א פויגל וואס לייגט אן איי אין א רגע. ווען מ'וויל זאגן פאר א פרוי אז זי זאל האבן א גרינגע געבורט זאגט מען איר ווי א הינער איי. אזוי לייגט דער פויגל אן איי אין א קורצער שעה. אזוי אט דא ירושלים האט וואס מ'רופט געלייגט אן איי פון יהויכין וואס איז ארויסגעגאנגען אינדרויסן. ער איז ארויסגעגאנגען גרינגערהייט, ס'האט דא נישט געדארפט זיין קיין מלחמות, מ'האט נישט געדארפט קיין הייבאם כדי צו צעברעכן ירושלים, וואס מ'רופט ווי א ווייסע פאן, ווי דאס לייגן פון אן איי.
אבער וואס האסטו געמיינט, אז דאס וועט אים העלפן? ער זאגט אים קום זע אז נבוכדנצר האט אים נישט מחונן געווען אזוי ווי מ'איז נישט מחונן א פויגל אין דער צייט פון זיין געבורט. וואס האבן מיר געזאגט? דער פויגל, דער יונגער פויגל גייט ארויס גרינגערהייט, ער דארף נישט אז עמעצער זאל אים מחונן זיין, ער דארף נישט אז עמעצער זאל זיך אים אפגעבן דערנאך און אים משקם זיין. ער גייט ארויס גרינגערהייט. אזוי איז ער ווי א פויגל וואס זיין געבורט איז געווען גרינג און נבוכדנצר האט אים נישט מחונן געווען. אזוי הגם ס'איז געווען ראוי אז ער זאל אים מחונן זיין ווייל ער איז ארויסגעגאנגען פון זיך אליין, ער האט אים געשפארט די מלחמה, איך האב נישט געדארפט יעצט פארגיסן בלוט צו אנטלאזן בלוט צו מלחמה האלטן אויף ירושלים, אבער ס'זענען געקומען חבלים ווי א יולדת און וואס פאר א חנינה האט מען דיר געטון? מ'האט דיר דערמיט נישט געגעבן קיין זאך, דהיינו די כניעה וואס דו האסט זיך אונטערגעגעבן האט דיר נישט געשאנקען קיין שום זאך.
חי אני נאום השם אז אויב יהיה כניהו בן יהויקים מלך יהודה חותם על יד ימיני ווייל פון דארט וועל איך דיך אנתקך. רש"י איז מסביר חי אני נאום השם אז אויב יהיה כניהו בן יהויקים מלך יהודה חותם על יד ימיני. חותם על יד ימיני, די כוונה איינגעקריצט און פארחתמ'ט אינעם פלייש פון דעם ארעם. ווי באוואוסט אז מ'פלעגט אריינלייגן א חותם, מ'פלעגט איינקריצן אינעם פלייש. זאגט דער אויבערשטער אויב יהיה כניהו בן יהויקים מלך יהודה חותם על יד ימיני ווייל פון דארט וועל איך דיך אתקנך. וואס איז די כוונה פון די זאכן? אזוי איז מסביר רש"י אז דאס איז ווי אנתקך. כביכול פעלט דא א נון צווישן דעם אלף און דעם תו. אזוי הגם ס'שטייט אתקנך דארף מען זאגן ווי אנתקנך וכולי. יא, און ער ברענגט דערצו דוגמאות ווי התיקנו כצאן לטבחה, עד התיקנו אותה מן העיר, וואס דארט שטייט ביי יהושע, אז די כוונה איז פון לשון אויסצורייסן איר.
און באמת דרש'נט דער מדרש די ביידע מעגלעכקייטן. סיי פון לשון תיקון און סיי פון לשון ניתוק. זאגט דער מדרש אין דעם ארט וואס ער איז אויסגעריסן געווארן איז ער אויסגעבעסערט געווארן. וואס איז די כוונה פון דעם זאך? אז ער האט תשובה געטון אין בבל. און דער אויבערשטער איז געווארן געשאלט אויף וואס ער האט געשוואוירן. שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי. דער אויבערשטער האט געשוואוירן שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי א מאן וואס וועט נישט מצליח זיין אין זיינע טעג. און מיר וועלן זען אין המשך אז ס'איז אים געבוירן געווארן זרובבל אין בבל. ווי אזוי ערירי? ס'איז דא א שבועת השם. זאגט דיר דער אויבערשטער ער איז געווארן געשאלט אויף זיין שבועה. יא, ער האט מפר געווען זיין שבועה. ס'איז דא געווען א שבועה און ער איז דערויף געשאלט געווארן. און אט זעסטו ס'איז אים געבוירן געווארן זרובבל אין בבל. מיר וועלן זען אין המשך אנדערע ערקלערונגען ווייל דאס איז באמת א שוועריגקייט וואס איז פון צד די פסוקים. ס'שטייט אז ער וועט זיין ערירי אלע זיינע טעג און פון די אנדערע זייט זעסטו אז ער האט קינדער. וואס איז די ערקלערונג דערצו? מיר וועלן זען נאך ערקלערונגען. איין ערקלערונג פון חז"ל, דער אויבערשטער האט געשוואוירן און מתיר געווען זיין שבועה.
אנטקעגן דעם וואס ער האט געזאגט צו זיין פאטער אויב יהיה כחותם על יד ימיני אנתקנו, זאגט אים דער אויבערשטער יעצט צו זרובבל בן שאלתיאל דו יא וועסט זיין ווי א חותם. מיט פשוט'ע ווערטער, דא שטייט אויב יהיה כניהו בן יהויקים מלך יהודה חותם על יד ימיני משם אנתקך. אויב דו וועסט זיין ווי א חותם על יד ימיני וואס דאס מיינט ארויף אויף דער רעכטער האנט פון דעם אויבערשטן, מיר ווי א חותם, זאגט ער אפילו וועסט זיין דארט וועל איך דיך אויסרייסן פון דארט. אבער זאגט דער אויבערשטער צו זיינע קינדער, דאס איז זרובבל, וועט זיין א חותם על יד ימיני און איך וועל דיך שטעלן ווי א חותם. איך וועל נעמען זרובבל בן שאלתיאל און דיך שטעלן ווי א חותם. ווי שטימט דאס? האסט דאך געזאגט אז ער וועט זיין ערירי, האסט דאך געזאגט אז ער וועט נישט זיין קיין חותם על יד ימינך. האט מתיר געווען דער אויבערשטער זיין שבועה און דעריבער אתקנך דאס איז סיי פון לשון תיקון און סיי פון לשון ניתוק.
דער רד"ק איז מסביר בעצם האט ער דא א שוועריגקייט, ווי אזוי זענען מיר פלוצלינג אריבער פון רעדן וועגן יהויקים ווי אזוי זענען מיר אריבער צו רעדן וועגן יהויכין. זאגט דער רד"ק ווייל ער האט גערעדט וועגן יהויקים איז ער אזוי געגאנגען ווייטער צו רעדן וועגן זיין זון וועגן יהויכין. און פאר א צייכן פון גרינגשעצונג האט ער אים גערופן כניהו. יא, אנשטאט יהויכין כניהו. אנשיינענדיג ביי יהויכין זענען דער הי' קו' וו' געפונען זיך אין אנהויב און ביי כניהו זענען זיי געפונען זיך צום סוף. אזוי דאס איז אנשיינענדיג צוליב גרינגשעצונג.
און דאן זאגט ער אים אויב יהיה כניהו בן יהויקים מלך יהודה חותם על יד ימיני. זאגט דער רד"ק די כוונה איז ווי א חותם מיט וועלכן מ'חתמ'ט די כתבים. דאס רופט מען א חותם. שימני כחותם על ליבך, חותמך ופתילך. און דער רינג דער דאזיגער זאגט דער רד"ק דאס איז א זאך וואס איז נישט אפגעטרעטן פון די האנט פון דעם מענטש נישט ביי טאג און נישט ביי נאכט. אזוי חותם על יד ימיני מיינט נישט ווי רש"י האט מסביר געווען איינגעקריצט און פארחתמ'ט אינעם פלייש פון מיין ארעם נאר א חותם כפשוטו וואס געפינט זיך אויפן פינגער פון דער רעכטער האנט. די כוונה איז א חותם רינג אבער אין זייער צייט האט מען זיך גענוצט מיט א רינג ווי א חותם. און דאן זאגט ער אז דער דאזיגער רינג טרעט נישט אפ נישט ביי טאג און נישט ביי נאכט. ער זאגט אפילו וועט זיין כניהו ווי דער חותם אויף דער רעכטער האנט וואס טרעט קיינמאל נישט אפ, אים וועל איך אפטרעטן. דאס איז די כוונה פון די זאכן.
און אויך איז ער מסביר אז אתקנך ער איז מסביר אז דאס איז פון לשון ניתוק. און דער דגש אינעם תו ווייזט אויף דעם חסרון פון דעם נון. און דער לעצטער נון איז א נון יתרה. אזוי כאילו ס'שטייט אנתקך און דעם לעצטן נון כאילו לייענט מען אים נישט. און דער רד"ק איז מסביר מער אז אין דעם תפיסה'הויז האט ער תשובה געטון און דער אויבערשטער האט אים מקבל געווען. די דרשה פון חז"ל וואס מיר האבן פריער דערמאנט איז דער רד"ק מבאר מער ווייל רש"י האט נישט דערמאנט בפירוש אז ער האט תשובה געטון. אבער דער רד"ק זאגט דאס בפירוש אז אין דעם תפיסה'הויז האט ער תשובה געטון און דער אויבערשטער האט אים מקבל געווען און ס'איז אים געבוירן געווארן א זון אין דעם תפיסה'הויז. און ס'האט געהערשט זיין אייניקל זרובבל בן שאלתיאל אין יהודה און איז געזעסן אויפן שטול פון דוד. אויף אים איז געזאגט געווארן און איך וועל דיך שטעלן ווי א חותם. אנטקעגן דעם וואס ס'איז געזאגט געווארן צו דיין פאטער אז אפילו ער וועט זיין א חותם וועל איך אים אויסרייסן, וועסטו זוכה זיין, דו דער אייניקל וועסט יא זוכה זיין צו זיין א חותם.
דער מלבי"ם איז מסביר חי אני נאום השם, דהיינו וואס מיר האבן פריער געזען אז ער האט געזאגט יושבת בלבנון מקוננת בארזים מה נחנת ווען ס'קומט צו דיר חבלים חיל ווי א יולדת, דהיינו אז ער האט געזאגט אט וועט איר זען איר זענט נישט זוכה געווען צו קיין שום חנינה, דו יהויכין ביסט ארויסגעגאנגען צו נבוכדנצר און אנשטאט דיך מקבל זיין מיט כבוד האט ער דיך נאך גלות געשיקט. זאגט פארוואס? ווייל ס'איז אויף אים געווארן א גזר דין מיט א שבועה. דאס הייסט לויט דעם מלבי"ם אדרבה, ווייל דער גזר דין דער דאזיגער איז געווארן מיט א שבועה איז דאס דער סיבה אז דער אויבערשטער האט זיך נישט צוריקגעצויגן. און ווייל א שבועה איז א זאך וואס איז קיים לתמיד, דעריבער הגם יהויכין האט דא געטון א פעולה פון זיך אויסבעטן פאר נבוכדנצר, אבער ס'איז שוין געווען גזר'ט דער דין מיט א שבועה. לאמיר מסביר זיין די זאכן מער ווייל ס'איז באמת דא א שוועריגקייט. און די שוועריגקייט איז דאך אדרבה, וואס יהויכין איז ארויסגעגאנגען אנטקעגן נבוכדנצר דאס איז די איינציגע גוטע מעשה וואס ער האט געטון. ווייל דאס איז דאך תמיד וואס דער נביא האט געדארשנ'ט. וואס האט דער נביא זיי תמיד געזאגט? מרד'ט נישט. מרד'ט נישט אין נבוכדנצר. תמיד האט ער זיי דאס געזאגט און האט מוכיח געווען צדקיהו און מוכיח געווען אלע מלכים. נאר די לאומישע גאווה האט זיי נישט געלאזט. ער האט זיי געזאגט דער אויבערשטער האט אים געמאכט צום מלך און אויב איר וועט אים צוהערן וועט איר קענען דא בלייבן אין לאנד נאך פילע יארן. אבער זיי האבן אים נישט צוגעהערט און זיי האבן געמרד'ט און ער האט זיי געזאגט גייט נישט קיין מצרים און זיי זענען געגאנגען קיין מצרים. און צדקיהו איז געגאנגען און האט מפר געווען די שבועה און אנטפלעקט אז נבוכדנצר האט געגעסן א לעבעדיגן האז וכולי. און זיי האבן געמרד'ט אין אים אין צדקיהו. אזוי אז למעשה אויב זיי וואלטן צוגעהערט צום נביא וואלטן זיי מסכים געווען צו מקבל זיין די מלכות פון נבוכדנצר און ס'וואלט דא נאך געווען א שלטון און א רעגירונג פאר פילע יארן. אזוי אויב אזוי איז נישט פארשטענדלעך וואס מ'וויל פון יהויכין וואס ער איז ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן. איז בעצם דער מהלך געווען ריכטיג. דאס איז תמיד וואס דער נביא האט געשריגן. און נאך שווערער איז פארוואס ווען ער איז ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן האט נבוכדנצר אים געכאפט. אדרבה, לויט דעם פלאן פון דעם נביא אויב איר וועט ארויסגיין אנטקעגן נבוכדנצר וועט נבוכדנצר אייך מקבל זיין. דאס הייסט ער וועט אייך דא איבערלאזן. און דא זעסטו אט ער איז ארויסגעגאנגען אנטקעגן נבוכדנצר און ער האט אים נאך גלות געשיקט. ס'איז דא א שוועריגקייט.
און דעריבער איז מסביר דער מלבי"ם אז די דאזיגע שוועריגקייט ווערט תיכף מיושב אין אונדזער פסוק. ווייסטו פארוואס ס'האט אים נישט געהאלפן וואס ער איז ארויסגעגאנגען צו נבוכדנצר? ווייל ס'איז געווען צו שפעט. ווייל דו האסט זיך אפגעזאגט פון פריער און נישט מסכים געווען פאר א רגע, נאר וואס דו האסט געפילט אז דער וואורג רינג ציט זיך שוין צוזאם און ס'איז נישטא קיין שום סיכוי אזוי ביסטו ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן. קומט ארויס אז דו ביסט נישט ארויסגעגאנגען צוליב דעם וואס דער אויבערשטער האט באפוילן. און ווען דער אויבערשטער האט באפוילן און דו ביסט נישט ארויסגעגאנגען, חי אני נאום השם, דער אויבערשטער האט שוין געשוואוירן אז דו וועסט מקבל זיין דעם עונש. אה יעצט פרעגסטו פארוואס בין איך ארויסגעגאנגען און אט האט מען מיך גענומען אין גלות? נאך דער שבועה, אזוי אפשר האסטו זיך געדארפט אויפוועקן פאר דער שבועה. אבער נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט געשוואוירן איז דאס יעצט שוין צו שפעט. אזוי איז מסביר דער מלבי"ם. זאגט דער באר זה אז דאס איז געווען ווייל ס'איז אויף אים געווארן א גזר דין מיט א שבועה. וואס איז געווען די שבועה? כי אם יהיה כניהו וואס ער איז דער בן יהויקים און דעריבער איז אויף אים געווארן די גזירה און דעריבער שיקט אים נבוכדנצר גלות, דאס איז אינעם עוון פון זיין פאטער ווי דער מלבי"ם זאגט.
אם יהיה חותם על יד ימיני. איז מסביר דער מלבי"ם ס'שטייט אין דער נבואה פון חגי אין פרק ב' פסוק כ"ג ביום ההוא אקחך זרובבל ושמתיך כחותם. אז דער מלך המשיח וועט לעתיד זיין ווי א חותם אויף דער רעכטער האנט פון דעם אויבערשטן. אזוי ווי דער חותם דארט איז אויסגעשניצט אויפן חותם, פיתוחי חותם שניצט מען אויף אים דעם נאמען פון דעם האר. און דורך דעם וואס מ'שטעמפלט דאס אויף דעם קנעכט ווייסט מען דעם קנעכט צו וועם ער געהערט. אזוי מודיע דער חותם ווער איז דער האר. אזוי אויך דורך די מעשה פון משיח דורך דעם וועלן אלע וויסן ווער איז דער האר. און דער האר איז געקומען, דער אויבערשטער דער אלוקי ישראל. דהיינו דאן וועט מען מיך וויסן פון גרויסן ביז קליינעם. און דאן מלאה הארץ דעה את השם כמים לים מכסים. אזוי דאס איז דער מלך המשיח. דער מלך המשיח וועט זיין ווי א חותם אויף דער רעכטער האנט פון דעם אויבערשטן ווי דער חותם איז מודיע ווער איז דער האר דער מלך המשיח וועט מודיע זיין ווער איז דער האר פון דער ערד. און דאס איז וואס ס'שטייט אז דער מלך המשיח וועט קומען כדי צו מקבץ זיין די נדחי ישראל און כדי צו פארשפרייטן דעם נאמען פון השם אין דער וועלט און מגלה זיין זיין מלכות ווי א חותם פון א קנעכט וואס איז מגלה ווער איז דער האר. אויף דעם זאגט ער הגם לעתיד וועט זיין כניהו א חותם על יד ימיני, וואס איז דער פירוש? מ'רעדט נישט וועגן אים פערזענלעך נאר מ'רעדט וועגן זיין זרע וואס פון אים וועט ארויסקומען דער משיח. אבער יעצט משם אתקנך. די כוונה איז איך וועל אויסרייסן דעם חותם פון דער רעכטער. לעת עתה איז דא א ניתוק. לעת עתה ביסטו נישט אין גדר פון א חותם. און דער מלבי"ם איגנארירט נישט אז דאס דאזיגע ווארט קומט אויך מרמז זיין אויפן ענין פון תיקון, נישט נאר אויפן ענין פון ניתוק. און ער זאגט אז דער תיקון וועט זיין ווי א חותם פון וואנעט וועט דאס קומען? פון גלות בבל. ווייל דארט אין גלות בבל וועלן זיי געלייטערט ווערן אין בבל אין גלות אין יסורים וואס זיי וועלן דארט האבן ביז פון דעם וועט אויסשפראצן א צמח פון דעם זרע פון כניהו און ער וועט זיין ווי א חותם תוכנית אויף דער רעכטער האנט פון דעם אויבערשטן.
כחותם תוכנית איז א לשון פון א פסוק. איך האב באמת דא געבראכן דעם קאפ צו פארשטיין וואס איז דאס כחותם תוכנית אויף דער רעכטער האנט פון דעם אויבערשטן. אויף וואספארא תוכנית רעדט מען דא? די תוכנית פון דעם חותם, א תוכנית איך קען די תוכנית ההתנתקות אבער אויף וואספארא תוכנית רעדט מען דא? אזוי כחותם תוכנית איז א לשון פון א פסוק וואס קומט אויס אין ספר יחזקאל. אזוי אויף דעם לשון שרייבט דא דער מלבי"ם כחותם תוכנית אויף דער רעכטער האנט פון דעם אויבערשטן. אין אנהויב האב איך געטראכט אפשר איז דאס א טעות אפשר איז דאס כחותם תבנית. ווי ביי א חותם איז דא עפעס א געוויסע תבנית. אבער ניין, ווי איך האב געזאגט דאס איז א לשון פון דעם כתוב. אזוי כדי צו פארשטיין דעם מלבי"ם דארף מען אויך א ביסל קענען די כתובים ווייל דעם מלבי"ם'ס לשון איז א לשון פון די כתובים און ער פארלאזט זיך זיכער אויף אונדז אז מיר ווייסן זיכער אלץ. אבער איר זעט מ'דארף א ביסל גראבן און זוכן כדי צו פארשטיין זיינע מליצות'דיגע לשונות.
און איך וועל דיך געבן אין דער האנט פון די וואס זוכן דיין נפש און אין דער האנט פון די וואס דו האסט מורא פון זיי און אין דער האנט פון נבוכדראצר מלך בבל און אין דער האנט פון די כשדים. זאגט אים דער אויבערשטער און איך וועל דיך געבן אין דער האנט פון די וואס זוכן דיין נפש. זאגט דער רד"ק די כוונה איז אז זיי וועלן דיך נישט מרחם זיין. יענע וואס דו האסט מורא פון זיי וועסטו נישט האבן דעם כח צו שטיין אנטקעגן זיי. און אין דער האנט פון נבוכדנצר מלך בבל וואס ער איז א מלך עז וקשה ווי ס'שטייט אויף אים עלה אריה מסובכו ומשחית גויים נסע ממקומו. דאס הייסט א לייב וואס אלע האבן מורא געהאט פון אים. ס'שטייט אז ווען דער אויבערשטער האט אראפגעברענגט נבוכדנצר קיין גיהנום, דאס איז א מדרש וואס ליגט אויף די וואנט, ווען דער אויבערשטער האט אראפגעברענגט נבוכדנצר קיין גיהנום האבן די יושבי גיהנום אנגעהויבן צו ציטערן פון מורא. פארשטייט איר דאס הייסט גיהנום איז א גן עדן ביי נבוכדנצר. פארשטייט איר? ווען נבוכדנצר קומט אהער זענען זיי אריין אין מורא אוי נבוכדנצר דא אוי וויי צו דיר וועסט וויסן וואס וועט זיין מיט אונדז. פארשטייט איר? אזוי זאגט ער זע אז איך האב דיך איבערגעגעבן אין דער האנט פון נבוכדנצר מלך בבל דאס הייסט א גרויסע צרה, א גרויסער אומגליק. און אין דער האנט פון די כשדים וואס זיי זענען א גוי עז וקשה וואס וועט נישט נושא פנים זיין וואס אויף זיי שטייט הגוי המר והנמהר. זאגט ער אים אלע די דאזיגע רשעים וועל איך דיך איבערגעבן אין זייער האנט.
דער מלבי"ם איז מסביר און איך וועל דיך געבן אין דער האנט פון די וואס זוכן דיין נפש. דער מלבי"ם איז מסביר אז ס'איז געווען א כת אין יהודה וואס זיי האבן געוואלט צדקיהו. למעשה איז דער מלבי"ם נישט מסביר וואס איז דאס זיי האבן געוואלט צדקיהו און זיין לשון דא איז א ביסל פארשלאסן. אבער ס'האט זיך געהערט כאילו זיי האבן אים געוואלט ווי א מלך. פון המשך וועלן מיר פארשטיין אנדערש. זיי האבן געוואלט צדקיהו די כוונה איז בפשטות זיי האבן געוואלט אים הרג'ענען. און דורך דעם האט נבוכדנצר אים גלות געשיקט כדי מלא צו זיין די בקשה פון דער דאזיגער כת. פארוואס? זיי האבן אים געוואלט הרג'ענען אזוי האט ער אים גלות געשיקט צו זיי כדי זיי זאלן קענען אים פארטיליגן. זיי זענען מבקשי נפשו אזוי ברענגט ער זיי דעם טרף אויף זיי. און ער האט מורא געהאט פון זיי. דאס איז וואס ער זאגט און איך וועל דיך געבן אין דער האנט פון די וואס זוכן דיין נפש. איך וועל יעצט גלות שיקן דיך כניהו קיין בבל און דארט זענען דא אזעלכע וואס מ'רופט ווארטן שוין אויף דיר מיט אויסגעפוצטע שווערדן. און איך וועל דיך איבערגעבן אין דער האנט פון די וואס זוכן דיין נפש און אין דער האנט פון די וואס דו האסט מורא פון זיי. יענע וואס דו האסט מורא געהאט פון זיי אזוי ווען זיי זענען גלות געגאנגען ביסטו געווען רואיג. זאגט ער דיר ניין ניין יעצט וועט נבוכדנצר דיך נעמען דיך איבערגעבן אין זייער האנט. און אין דער האנט פון נבוכדראצר מלך בבל און אין דער האנט פון די כשדים.
און איך וועל אוועקווארפן דיך און דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן אויף אן אנדער ערד וואו איר זענט נישט געבוירן געווארן דארט און דארט וועט איר שטארבן. דער רד"ק איז מסביר און איך וועל אוועקווארפן דיך און דיין מוטער ווי און איך וועל אראפווארפן. ווי ס'שטייט ויטילו את הכלים. און דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן. וואס איז דאס דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן? און פארוואס? אזוי פאר אלעם ס'איז דא וואס זענען מסביר דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן און נישט דיין מוטער די אמונת. אזוי איז מסביר דער מלבי"ם. אז אויך די אמונת וואס איז אים מגדל ווי זיין מוטער ווערט גערופן זיין מוטער. און דעריבער זאגט ער אים דא דאס איז דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן, איך וועל רעדן וועגן דיין מוטער וואס מ'רופט די ביאלאגישע מוטער. איין ערקלערונג. די נאך ערקלערונג דער רד"ק איז מסביר אז אשר ילדתך קומט צו זאגן אז דו ביסט ענלעך צו איר. זי האט דיך געבוירן וואס מ'רופט זי האט זיך קאפירט. ווי זי איז א מרשעת אזוי אויך ביסטו געבוירן געווארן א רשע. און דעריבער האט מען אויף אים געזאגט ושם אמו במלכים. צו זאגן דיר אז זי האט געהאט א שם און ער האט ווייטערגעפירט איר וועג. דער זון איז ענלעך געווען צו דער מוטער אין זיינע פארדארבענע הנהגות. און דאן איך האב אוועקגעווארפן דיך און דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן אויף אן אנדער ערד. די כוונה אויף אן אנדער ערד און אין א ווייל וועלן מיר פארשטיין וואס איז דאס דאזיגע מאדנע לשון די אנדער ערד. אויף אן אנדער ערד. וואו איר זענט נישט געבוירן געווארן דארט און דארט וועט איר שטארבן. דאס הייסט איר זענט נישט געבוירן געווארן דארט אינעם ארט וואו דו ביסט געבוירן געווארן אזוי האסטו נאך קרובים, זיי וועלן דיך מרחם זיין, זיי וועלן דיר צוהילף שטיין ווען דו וועסט זיין אין א נויט. אבער דא זענט איר נישט געבוירן געווארן דארט. דו ביסט נישט געבוירן געווארן דארט אזוי א משפחה פון דארט וואס זאל דיר העלפן וועסטו נישט געפינען. און דארט וועט איר שטארבן. און אויך דאס איז א קללה פאר זיך אליין אז ווי מיר האבן שוין געזען פריער אז עצם דאס וואס א מענטש שטארבט אין א טמא'ע ערד דאס אליין איז א קללה און דארט וועט איר שטארבן.
דער מלבי"ם איז מסביר אויף אן אנדער ערד. זאגט דער מלבי"ם דער ה' איז נישט לויט דעם משפט. ווי את הכבש אחד תעשה בבוקר. אויב שוין זאלסטו זאגן את הכבש האחד. וואס איז דאס את הכבש אחד? און דעריבער זאגט ער אז ווען ס'שטייט אין דער דאזיגער פארעם אזוי טייטשן מיר דאס אזוי. ער וועט דיך אוועקווארפן אויף דער ערד און אויך אן אנדער ערד. דאס הייסט כאילו נאכן ארץ איז דא א קאמע. און דאן לייען איך און איך וועל אוועקווארפן דיך און דיין מוטער וואס האט דיך געבוירן אויף דער ערד און אויך דאס וועט זיין אנדערש. ס'וועט אויך זיין אן אנדער ערד. וואס וויל ער זאגן? פארוואס פארוואס בעצם זענען דא צוויי זאכן? איז מסביר דער מלבי"ם מיר האבן דאך געזען פריער אז ער האט אים פארגליכן צו א פויגל וואס נעסט זיך אין די ארזים. אזוי זאגט ער אים דיין פאלונג וועט זיין כפול. די ערשטע פאלונג וועסטו אוועקגעווארפן ווערן ווי דער פויגל פון דעם הויכן ארט וואו דו האסט זיך אנגעריכט אין ארז, וואו דו האסט געבויט דיין נעסט אויף דער ערד. דאס איז שוין איין פאלונג. און נישט גענוג דערמיט פון דער ערד וועט מען דיך נאך אוועקווארפן צו אן אנדער ערד. דאס הייסט ס'וועט דא זיין א פאלונג נאך א פאלונג. און דעריבער און איך וועל אוועקווארפן דאס איז דער ארץ פאר אלעם פון אויבן צו דער ערד נאך דעם אנדערש. נאך דעם וועט אויך זיין אן אנדער ערד וואו אהין וועסטו אוועקגעווארפן ווערן.
און אויף דער ערד וואו זיי הייבן אויף זייער נפש צוריקצוקערן דארט וועלן זיי נישט צוריקקערן. די כוונה איז זיי טרייסטן זיך אליין ווי רש"י איז מסביר. זייער נפש הייבט זיך אויף זיך צו טרייסטן און צו זאגן מיר וועלן נאך צוריקקערן צו אונדזער ערד. זאגט ער דיר דארט וועלן זיי נישט צוריקקערן. דעם דאזיגן ארט וועלן זיי נישט זוכה זיין צו צוריקקערן די כוונה איז צו דער הייליגער ערד צו ארץ ישראל. דער רד"ק איז מסביר אז די וואס הייבן אויף זייער נפש די כוונה נביאי השקר. מיר ווייסן דאך אז תמיד האבן די נביאי השקר זיי געזאגט נבואות גוטע און אנגענעמע. אז די כלים פון בית המקדש וועלן זיך צוריקקערן. און אין אנהויב זענען דאס געווען נבואות אז דער בית המקדש וועט נישט חרוב ווערן. און דערנאך נבואות אז די שרים אויף יהודה וועלן גיין און זיך צוריקקערן צו זייער ערד און מ'וועט אונדז נישט טון קיין זאך. תמיד האבן זיי געהאט גוטע הבטחות תמיד האבן זיי נאר בארואיגט דאס פאלק ווי מיר האבן מסביר געווען און דערציילט עטלעכע און עטלעכע מאל. אזוי זאגט ער דיר אויף דער ערד וואו זיי הייבן אויף זייער נפש אז יענע נביאי השקר זענען זיי מבטיח אז אלע גולים וועלן זיך במהרה צוריקקערן און די כלים פון בית השם וועלן צוריקגעברענגט ווערן פון בבל יעצט במהרה. אזוי אויף דער ערד וואו זיי הייבן אויף זייער נפש זאגט ער דיר א נבואת אמת יעצט וועסטו הערן אז דארט וועלן זיי נישט צוריקקערן. זיי וועלן נישט צוריקקערן דאס איז די אמת'ע נבואה און אלץ וואס זיי הייבן אויף זייער נפש זיי בוטח'ן אויף א ליגן. זיי ווארטן אויף א ישועת הבל, די זאך וועט נישט זיין.
דער מלבי"ם איז מסביר אז די דאזיגע מחשבה האט זיך אויפגעוועקט ביי כניהו ווען? נאכדעם וואס צדקיה האט געמרד'ט. און דאן האט ער געזאגט אה צדקיה האט געמרד'ט אזוי יעצט וועם האט דער מלך בבל צו נבוכדנצר וועם האט ער צו נעמען? ער האט מיך צו נעמען. איך שוין דאך תמיד ווער עס קען דאס ווייסט דער חיידק פון א ראש ממשלה גייט קיינמאל נישט ארויס. איר קענט דאס זען די גאנצע צייט. איר קענט דאס זען ביי לא משנה אן נעמען בקיצור איר קענט דאס זען אין פאליטיק. אזוי פארשטייט איר אז א מענטש וואס האט דעם דאזיגן חיידק ער איז נישט דאס פארלאזט אים נישט. אזוי דעריבער איז ער געווען זיכער צדקיהו האט געמרד'ט יעצט וועט מען מיך נעמען. וועם האט מען יעצט ווי א פארטרעטער פאר א ראש ממשלה דא? א פארטרעטער פאר א מלך דא? אזוי זיכער וועט ער מיך נעמען. אויף דעם האט ער אים געדארפט זאגן אויף דער ערד וואו זיי הייבן אויף זייער נפש צוריקצוקערן דארט וועלן זיי נישט צוריקקערן. ס'איז נישטא קיין סיכוי דו וועסט נישט צוריקקערן.
איז דער דאזיגער מענטש כניהו א פארחושכ'טע פארשעמטע צעברעכלעכע זאך אויב א כלי וואס מ'האט אין אים נישט קיין חפץ פארוואס זענען זיי אוועקגעווארפן געווארן ער און זיין זרע און אריבערגעווארפן געווארן אויף דער ערד וואס זיי האבן נישט געקענט. זאגט דער מלבי"ם ער פרעגט פארוואס באמת האט ער אים אזוי געטון. איז ער דען ענלעך צו א פארחושכ'טע פארשעמטע און צעבראכענע זאך וואס איז נישט ראוי צו מלכות פון זיין זייט אליין. דער רד"ק איז מסביר אז עצב איז פון לשון עצבים. עצבים די כוונה איז צלמים. חז"ל זאגן פארוואס זענען די צלמים גערופן געווארן עצבים? ווייל זיי מאכן עצבים פאר זייערע עובדים. נישט נישט אין דעם זין פון עצבים יא פון נערוועז נאר אין דעם זין פון מעציבים. זיי זענען מעציב זייערע עובדים ער שרייט שרייט שרייט ס'איז נישטא קיין תגובה. אזוי דאס איז אין דער בחינה פון עצב. אזוי זאגט ער איז ער אן עצב נבזה ונשבר. די כוונה איז איז ער א צעבראכענער צלם, נפוץ, נפוץ די כוונה איז פון לשון ניפוץ אז מ'האט אים צעשמעטערט ווי ונפוץ הקדים. ווייל ווען מ'ווארפט עפעס אזוי ווערט ער צעבראכן. אזוי דער עצב נבזה נפוץ דער דאזיגער מענטש כניהו אויב א כלי וואס מ'האט אין אים נישט קיין חפץ. דו ווארפסט אים דאך ווי א זאך וואס האט אין אים נישט קיין תועלת דו צעברעכסט אים. איז ער ענלעך ווי א כלי וואס מ'האט אין אים נישט קיין חפץ. זאגט דער מלבי"ם וואס איז דא די הוספה? אז אפילו ער איז גאנץ האט מען אין אים נישט קיין חפץ. אמאל איז דא א ליימענער כלי וואס איז צעבראכן מ'ניצט זיך נישט מיט אים. און ס'איז דא א כלי וואס אפילו ער איז גאנץ ווערט ער גערעכנט וואלוול און פשוט און ער ווערט גערעכנט א כלי וואס מ'האט אין אים נישט קיין חפץ אזוי אויף אן ער איז גאנץ. און אינעם נמשל איז די פראגע בעצם און האט ער דען געמרד'ט אין נבוכדנצר ביז אזוי ווייט אז נבוכדנצר האט אין אים נישט קיין חפץ. ווי דער מלבי"ם האט געזאגט פריער ער איז דאך ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן ער און זיין פרוי און זיין מוטער און אלע זיינע קנעכט. אזוי פארוואס אויב אזוי זענען זיי אוועקגעווארפן געווארן ער און זיין זרע און אריבערגעווארפן געווארן אויף דער ערד וואס זיי האבן נישט געקענט. פארוואס אויב אזוי זענען זיי אריבערגעווארפן געווארן אויף אן אנדער ערד וואס זיי האבן נישט געקענט. וואס איז דער מלבי"ם וואס איז דער חילוק צווישן הוטלו און הושלכו. הוטלו דאס איז פון אויבן אראפ. ווי אז מ'האט מיך אוועקגעווארפן אין ים כי יפול לא יוטל דאס איז אן אוועקווארפן פון אויבן אראפ. פארקערט די השלכה איז צו א ווייטן ארט. ער האט זיי אוועקגעווארפן צו אן אנדער ערד ווי היינטיגן טאג. אזוי דעריבער דאס פאסט זייער צו וואס מיר האבן געזען פריער אז ס'איז דא געווען צוויי שטאפלען. ס'איז דא געווען א שטאפל פון דער ערד וואס ער איז אוועקגעווארפן געווארן אויף דער ערד און דערנאך אנדערש. אחוץ דעם איז ער אויך אוועקגעווארפן געווארן צו א ערד וואס איז אנדערש.
ארץ ארץ ארץ הער דאס ווארט פון השם. און דא גייען ארויס די מפרשים זיך צו זוכן א רוה ארץ ארץ ארץ ס'איז אונדז נישט גענוג איינע. וואס איז דאס די דריי ערדן וואס זענען דא געשריבן הער דאס ווארט פון השם. אזוי איז מסביר רש"י דעם ערשטן פירוש פון זיין ערד איז ער גלות געגאנגען צו אן אנדער ערד און דו ארץ ישראל הער דאס ווארט פון השם. דריי ערדן א' ארץ פון דא איז ער גלות געגאנגען זאך צווייטע ארץ דאס איז אהין ער איז גלות געגאנגען. ער איז גלות געגאנגען פון ארץ ישראל אהין קיין בבל. יעצט ווענד איך זיך צו דער ערד וואס זי זאל הערן דאס ווארט פון השם. אן אנדער פירוש זאגט רש"י ארץ וואס איז די ערד פון די ערדן. ארץ ארץ ארץ די באלויבטע ערד פון די באלויבטע. די באלויבטע פון זיי אלע. ווי עמעצער האט אמאל געזאגט אז ווען מ'האט געוואלט זאגן אויף עפעס א זאך וואס איז באלויבט האט מען געזאגט א' א'. היינט אז מ'וויל זאגן אויף עפעס אז ער איז באלויבט זאגט מען א' א' א'. וואס איז דער חילוק? א' א' דאס איז אנשי אמונה. באמת אז היינט זאגט מען דיר דאס איז א' א' אנשי אמונה זענען פארלוירן געגאנגען. א' א' א' דאס איז תיכף ס'איז נישטא קיין טשיינע און א האפענונג אז ער וועט דיר נישט צעפאלן ביז דו וועסט אנקומען אהיים. יא אויף כל פנים אזוי דאס איז וואס ער זאגט ארץ ארץ ארץ די באלויבטע די בעסטע ערד פון אלע ערדן. די דריטע ערקלערונג זאגט רש"י אז דאס איז ארץ ישראל וואס ס'זענען דארט געווען דריי ערדן. יהודה און עבר הגליל און עבר הירדן און דער גליל. ווי מיר האבן געלערנט אין די משניות אין זרעים וואו ס'שטייט דארט דריי ערדן פאר שביעית. דאס הייסט זי איז צעטיילט אין דריי מחוזות אזוי דאס איז דער ארץ ארץ ארץ. דער רד"ק איז מסביר אז דער כפל קומט צו שטארקן דעם ענין. אז דא איז דער מנהג פון דעם לשון אמאל אין צוויי ווערטער און אמאל אין דריי ווערטער. און ער ברענגט אונדז דוגמאות. אין צוויי ווערטער כל הקרב הקרב אל משכן השם. אדער נחמו נחמו עמי. דו זעסט אז אמאל וויל מען שטארקן א זאך אזוי כפל'ט מען אים. און אמאל אין דריי ווערטער ארץ ארץ ארץ היכל השם היכל השם היכל השם המה. עווה עווה עווה אשימנה. ס'זענען דא עטלעכע ערטער וואו מיר זעען אז ער שטארקט די זאך אין א קריאה כפולה ומשולשת. און דא ווען ער שרייבט ארץ זאגט דער רד"ק אז די כוונה איז צו די לייט פון דער ערד ער רעדט דאך נישט מיט די שטיקלעך ערד ער רעדט צו די לייט פון דער ערד. יא ווי ס'שטייט וכל הארץ באו מצרימה וואס האבן מיר געמיינט אז דאס איז די ערד אליין די כוונה און דאס גאנצע פאלק פון דער ערד איז געקומען קיין מצרים.
דער מלבי"ם איז מסביר אז דא איז דא א תשובה. און די תשובה איז אויף דער פראגע וואס מיר האבן פריער געפרעגט דער עצב נבזה נפוץ דער דאזיגער מענטש כניהו א כלי וואס מ'האט אין אים נישט קיין חפץ. וואס איז געשען אז אזוי פירט זיך נבוכדנצר מיט אים. ער איז דאך ארויסגעגאנגען אים אנטקעגן ער האט דאך געהויבן א ווייסע פאן. וואס איז געשען אויב אזוי אז ער פירט זיך צו אים אין אזא נעגאטיווע פארעם נעמט און שיקט אים גלות. די תשובה איז זאגט דער מלבי"ם ארץ ארץ ארץ. זאגט דער מלבי"ם דאס איז די גזירה פון השם אז דער אויבערשטער האט באפוילן די ערד בבל און אזוי האט ער איר געזאגט. און די גזירה איז כה אמר השם שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי א מאן וואס וועט נישט מצליח זיין אין זיינע טעג ווייל ס'וועט נישט מצליח זיין פון זיין זרע א מאן וואס זיצט אויפן שטול פון דוד און הערשט נאך אין יהודה.
כה אמר השם שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי. ווילסטו וויסן פארוואס דאס איז געווען אזוי? ווייל ס'איז דא געווען א שבועה ווי מיר האבן מסביר געווען. און דער אויבערשטער האט שוין געזאגט פון פאראויס שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי. וואס איז דאס שרייבט? איז מסביר דער מלבי"ם אז די כוונה אז מ'זאל שרייבן אין די חוקים פון דער מדינה. אז דער דאזיגער מענטש גיט אכטונג וועט זיין ענלעך כאילו ער איז ערירי און ער האט נישט קיין קינדער. מאי נפקא מינה ווי אזוי ווערן מיר כאילו ער איז ערירי? זאגט דער מלבי"ם אז די קינדער וועלן נישט קענען טענה'ן א טענה פון ירושה בנוגע צו דער מלכות. דאס איז די כוונה שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי. דהיינו איר קענט נישט קומען און זאגן מיר זענען קינדער פון דעם מלך. ניין דער דאזיגער מלך ער איז ווי ערירי כאילו ער האט נישט קיין המשך. און גיט אכטונג דאס איז אן ווייטערער תירוץ אויף דער פראגע וואס מיר האבן שוין געזען פריער. ווי אזוי שרייבט מען דעם דאזיגן מענטש ערירי און דערנאך ווערן אים געבוירן קינדער. שאלתיאל זרובבל האסט דאך געזאגט ערירי. אזוי איין ערקלערונג האבן מיר געזאגט דער אויבערשטער איז געשאלט געווארן אויף זיין שבועה. די צווייטע ערקלערונג זאגט דער מלבי"ם ערירי איז נישט אין דעם זין אז ער האט נישט קיין קינדער נאר אין דעם זין אז זיינע קינדער ירש'ענען נישט זיין מלכות אזוי איז ער ווי ערירי בנוגע צו דער מלכות אז זיי האבן זי נישט געירש'נט פון זייערע עלטערן. פארוואס? ווייל ער איז א מאן וואס וועט נישט מצליח זיין אין זיינע טעג אז אלע זיינע טעג וועט ער נישט מצליח זיין צו מלוכה. וואס איז דער פירוש? זאגט לא יצלח בימיו אז פון זיין זרע וועט זיין א מאן וואס זיצט אויפן שטול פון דוד. אזוי וועט זיין געשריבן אין די געזעצן פון דער ערד בבל פאר א חוק. דאס איז דער שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי כביכול מ'וועט אריבערפירן אין די חוקים פון בבל אז ס'זאל נישט זיין א מלך וואס הערשט פון דעם זרע פון כניהו. און זיינע קינדער האבן פארלוירן דאס רעכט אין דער מלוכה כל זמן ער לעבט. אזוי דאס גיט אן ערקלערונג ווי אזוי ס'איז אז דערנאך האבן זיי געהערשט. ווייל דער חוק איז געווען כל זמן ער לעבט. אבער נאכדעם וואס ער איז געשטארבן האבן מיר געזען אז יא זרובבל איז געווען א שר און א מושל ווייל דער גאנצער חוק איז געווען נאר אין די טעג פון יהויכין.
דער רד"ק איז מסביר אז וואס ס'שטייט ערירי אז אויב ער האט קינדער וועלן זיי שטארבן ביי זיין לעבן. און אויב ער האט נישט אזוי וועט ער נישט האבן קיין קינדער. אזוי איז דער רד"ק מסביר. און למעשה ס'איז דא אזעלכע וואס זענען מיושב די דאזיגע פראגע אין א ווייטערע פארעם און ס'איז דא וואס ווילן זאגן אז די כוונה איז ער וועט נישט האבן קיין קינדער אין יענער תקופה. אבער דערנאך יא וועלן אים געבוירן ווערן קינדער. און דאן דאס יא איז מסביר שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי א סליחה פארקערט. דאס הייסט שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי דאס איז פון דא און ווייטער. אבער פאר דעם יא האט ער געהאט קינדער. אזוי פון דא און ווייטער וועט ער נישט מוליד זיין קינדער דאס איז די כוונה שרייבט דעם דאזיגן מענטש ערירי. און אויב דו זעסט שאלתיאל און זרובבל דאס איז שוין דאס איז שוין אים געבוירן געווארן פריער ס'איז אים געבוירן געווארן שאלתיאל וואס האט דערנאך מוליד געווען זרובבל און דורך דעם ווערט דא מיושב די קושיה.