הקדמה: א קאפיטל פון פארשטעקטע אויסדרוקן און פון דער שאלה פון בטחון
קאפיטל י"ז אין ירמיהו הייבט אן מיט א שארפן באשרייבונג איבער דער טיפקייט פון דעם חטא פון שבט יהודה, און גייט פון דארט איבער צו איינע פון די הויפט פרשיות אין נביאים איבער דעם ענין פון בטחון אין השי"ת קעגן בטחון אין א מענטש. שוין אין די ערשטע פסוקים קען מען שפירן אז די אויסדרוקן אינעם קאפיטל זענען פארנעפלט און קאמפליצירט, נישט די פשוט'ע שפראך וואס מיר האבן געזען ביז אהער, און דעריבער זענען דא אויף יעדן אויסדרוק עטליכע פירושים, און מיר וועלן דארפן לייגן מער כוחות כדי צו פארשטיין וואס דא שטייט.
בעט ברזל ובציפורן שמיר - אן אפענער חטא און אן אינעווייניגסטער חטא
חַטַּאת יְהוּדָה כְּתוּבָה בְּעֵט בַּרְזֶל בְּצִפֹּרֶן שָׁמִיר חֲרוּשָׁה עַל־לוּחַ לִבָּם וּלְקַרְנוֹת מִזְבְּחוֹתֵיכֶם׃ - דער חטא פון יהודה איז אנגעשריבן מיט אן אייזערנעם פעדער, מיט א שפיץ פון א שמיר שטיין, עס איז איינגעקריצט אויפן לוח פון זייער הארץ און אויף די הערנער פון אייערע מזבחות.
רש"י טייטשט אז דאס איז א משל, וואס קומט מסביר צו זיין ווי טיף דער חטא איז איינגעווארצלט און איינגעקריצט אין זיי און לאזט זיך נישט אויסמעקן. און רש"י ברענגט א מדרש אגדה: "בעט ברזל" - א רמז אויף ירמיהו, וואס ווערט אנגערופן אן עמוד ברזל; "בציפורן שמיר" - א רמז אויף יחזקאל, וואס צו אים איז געזאגט געווארן "כשמיר חזק מצור נתתי מצחך". דאס הייסט, חטאת יהודה איז איינגעקריצט, און אויב איר ווילט וויסן וואו עס איז איינגעקריצט - קוקט אויף די צוויי נביאים, וואס זענען געווען די גרויסע מוכיחים פון כלל ישראל, און אין זיי קען מען זען ווי טיף דער חטא פון יהודה איז איינגעקריצט. "חרושה על לוח לבם" - זאגט רש"י אז זיי פארגעסן נישט זייער עבודה זרה, און זי שטייט שטענדיג פאר זייערע אויגן.
דער מלבי"ם מסביר די כפילות אינעם פסוק. אן אייזערנער פעדער שרייבט פון אויבן: מען פלעגט שרייבן מיט אן אייזערנעם שרייבער, און דער עט מאכט א רושם אויפן געשריבענעם זאך, אבער בלויז אויפן אויבערשטן טייל. קעגנאיבער דעם איז א ציפורן שמיר דאס שטארקסטע, און עס קריצט אריין טיף אינעווייניג. און דער נביא קומט זאגן: זייער חטא איז סיי אפן און סיי אינעווייניגסט. פון איין זייט "בעט ברזל" - דאס שרייבן פון אויבן, און פון דער צווייטער זייט "בציפורן שמיר" - דאס אריינקריצן טיף אינעם אינעווייניג פונעם הארץ. דעריבער, קעגן "ציפורן שמיר" שטייט "חרושה על לוח לבם", ווייל די ציפורן קריצט אריין אינעווייניג, און קעגן "עט ברזל" וואס איז דאס אויסערליכע שטייט "ולקרנות מזבחותיכם", ווייל די קרנות המזבח זענען אפן פאר יעדן צו זען, און אין זיי קען מען אנזען דעם חטא פון יהודה.
און דער טיפער געדאנק דערפון: אמאל טוט א מענטש א זאך וואס איז אים עפעס אויסערליך, און פון אן אויסערליכער זאך איז אים גרינג זיך אריבערצוקלויבן און אפצובינדן. אבער ווען א מענטש טוט א זאך פון דער טיפקייט פון הארצן, איז פיל שווערער זיך אפצוטיילן דערפון, ווייל דאס קומט פון טיפערע אינעווייניגסטע מאטיוון און פון אן אינעווייניגסטער פארבינדונג צו יענער זאך. און דאס איז וואס שטייט דא: אייער חטא איז נישט בלויז אן אויסערליכער חטא, נאר אן אינעווייניגסטער חטא, "בציפורן שמיר חרושה על לוח לבם".
געגועים לעבודה זרה
כִּזְכֹּר בְּנֵיהֶם מִזְבְּחוֹתָם וַאֲשֵׁרֵיהֶם עַל־עֵץ רַעֲנָן עַל גְּבָעוֹת הַגְּבֹהוֹת׃ - אזוי ווי זיי געדענקען זייערע קינדער, אזוי געדענקען זיי זייערע מזבחות און זייערע אשירות, ביי יעדן פרישן בוים, אויף די הויכע בערג.
פונקט ווי זיי געדענקען זייערע קינדער מיט גאנצן הארצן, אזוי געדענקען זיי זייערע מזבחות און זייערע אשירות (אן אשרה איז א בוים וואס מען דינט פאר עבודה זרה). רש"י טייטשט: אזוי ווי זיי האבן געדענקט זייערע קינדער, אזוי איז געווען דאס געדענקען זייערע מזבחות, ווי א מענטש וואס האט א בענקשאפט נאך זיין קינד. דאס הייסט, עס איז נישט געווען סתם אן אויסערליכע זאך, נאר אן אינעווייניגסטע זאך צו וועלכער זיי זענען געווען צוגעבונדן מיט אלע אברים און גידן, און פונקט ווי א מענטש בענקט נאך זיין קינד, אזוי זענען זיי געווען צוגעבונדן צו דער עבודה זרה.
און ווייטער אינעם פסוק: "מזבחותם" - ביי א פרישן בוים, "ואשריהם" - אויף די הויכע בערג. זייער שטייגער איז געווען אויפצושטעלן די מזבחות נעבן ביימער, ווי עס שטייט "לא תיטע לך אשרה כל עץ אצל מזבח ה' אלוקיך", ווייל דאס איז געווען דער שטייגער פון די גוים אויפצושטעלן א מזבח נעבן ביימער; און די אשירות, דאס הייסט די ביימער אליין, פלעגן זיי פלאנצן אויף א הויכן בארג. און וואס איז דער געדאנק דערפון? עס איז באקאנט אז דער ארט וואו רוחות, שדים און אנדערע חיצוניים רוען איז אפטמאל אין ביימער, זיי וואוינען אין ביימער. און דעריבער, וויבאלד זיי האבן געוואלט אראפברענגען יענע כוחות און אז די כוחות זאלן משפיע זיין אויף די קרבנות, פלעגן זיי דאס מאכן לעבן א בוים אדער אונטער א בוים וכדומה, און דורך דעם האבן זיי כביכול געשאפט פון דער גשמיות - דער בוים און דער מזבח - די רוחניות'דיגע כוחות פון די כוחות הטומאה.
און באמת האבן זיי געהאט השגות אויף וואספארא אופן מען קען מאכן א פארבינדונג מיט די חיצוניים. לבן האט דאך מיט דער הילף פון די תרפים געקענט וויסן וואוהין יעקב איז אנטלאפן, און נישט אומזיסט האט רחל צוגענומען די תרפים. די תרפים זענען געווען א שארבן וואס מען פלעגט אראפברענגען אויף דעם א כוח הטומאה, און דורך דעם פלעגט דער כוח הטומאה רעדן. און אזוי אויך האבן מיר געזען אז דער עגל האט געזאגט "אנוכי ה' אלוקיך" און "לא יהיה לך" - פון וועלכן כוח? פונעם כוח הטומאה וואס מען האט אריינגעברענגט אין אים. איז אויסגעקומען אז זיי האבן געוואוסט דעם אופן וויאזוי אראפצוברענגען יענע כוחות זיי זאלן רוען אויף די ביימער, און דעריבער האבן זיי געמאכט דעם מזבח לעבן דעם בוים. און ס'איז פאראן פאר אן אשרה נאך א באדייט: עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געדינט דעם בוים אליין, און דאס הייסט אויך אן אשרה, דער בוים וואס מען דינט אליין.
"הררי בשדה" - ווער איז דער בארג?
הֲרָרִי בַּשָּׂדֶה חֵילְךָ כׇל־אוֹצְרוֹתֶיךָ לָבַז אֶתֵּן בָּמֹתֶיךָ בְּחַטָּאת בְּכׇל־גְּבוּלֶיךָ׃ - מיין בארג אינעם פעלד, דיין פארמעגן און אלע דיינע אוצרות וועל איך געבן צום רויב, דיינע במות צוליב דער זינד אין אלע דיינע גרענעצן.
דער רד"ק ערקלערט אז זיי פלעגן דינען עבודה זרה אויף די בערג, און דערפאר רופט ער אן כלל ישראל "הררי בשדה". דאס הייסט עס איז ווי א רוף: איר, עם ישראל, איר זענט מיין בארג אינעם פעלד. א בארג דרוקט אויס וויכטיגקייט, א הויכע און דערהויבענע זאך. "חילך כל אוצרותיך לבז אתן" - דיין חיל און דיינע אוצרות וואס געפינען זיך אינעם פעלד, אלע וועל איך געבן צו רויב. "במותיך בחטאת בכל גבוליך" - דער רד"ק ערקלערט אז מען דארף דאס לייענען פארקערט: "בחטאת במותיך בכל גבוליך", דאס הייסט צוליב דער זינד וואס דו האסט געטון אויף די במות, מיט עבודה זרה, אין אלע דיינע גרענעצן. און דער רד"ק ברענגט נאך עטליכע ביישפילן וואו מען לייענט דעם פסוק פארקערט, מען שטעלט פריער דאס שפעטערע. אויב אזוי, פארוואס וועלן אלע דיינע אוצרות ווערן צערויבט? צוליב דעם חטא פון די במות וואס זענען געווען אין אלע דיינע גרענעצן.
דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש: "הררי בשדה" גייט נישט ארויף אויף כלל ישראל, נאר אויפן בית המקדש. דער בית המקדש איז הר ציון און ווערט אנגערופן א בארג, און "הררי בשדה" מיינט מיין בארג וואס שטייט אינעם פעלד - שדה ציון. און פארוואס ווערט עס אנגערופן א פעלד? ווייל אלעס ארום אים איז שוין חרוב געווארן, "ציון שדה תחרש", דער גאנצער ארום איז פאר-אקערט געווארן. זאגט ער זיי: מיין בארג שטייט אין פעלד, אין אן ארט וואס איז שוין איינגענומען, חרוב און פאר-אקערט געווארן, "חילך כל אוצרותיך לבז אתן", און אויך דיינע במות וועל איך געבן צום רויב. און פארוואס? "בחטאת בכל גבוליך" - צוליב דעם חטא פון די במות וואס געפינט זיך אין אלע גרענעצן פון דיין לאנד.
א דאפלטע שמיטה - פון לאנד און פון דיר אליין
וְשָׁמַטְתָּה וּבְךָ מִנַּחֲלָתְךָ אֲשֶׁר נָתַתִּי לָךְ וְהַעֲבַדְתִּיךָ אֶת־אֹיְבֶיךָ בָּאָרֶץ אֲשֶׁר לֹא־יָדָעְתָּ כִּי־אֵשׁ קְדַחְתֶּם בְּאַפִּי עַד־עוֹלָם תּוּקָד׃ - און דו וועסט מוזן אפלאזן, און אין דיר אליין, פון דיין נחלה וואס איך האב דיר געגעבן, און איך וועל דיר מאכן דינען דיינע פיינט אין א לאנד וואס דו האסט נישט געקענט, ווייל א פייער האט איר אנגעצונדן אין מיין צארן, ביז אייביג וועט עס ברענען.
אויך דא זענען די אויסדרוקן זייער טיף און פארצווייגט. רש"י טייטשט "ושמטתה" - בעל כורחך וועט דאס לאנד ווערן אפגעשאקלט און אוועקגעריסן פון דיר. און פארוואס? אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה "על אשר לא שבתה". ווען דער הקדוש ברוך הוא האט באפוילן איבער שמיטה, האט ער געווארנט אז אויב איר וועט נישט רוען לאזן דאס לאנד אין שמיטה-יאר, וועט דאס לאנד אייך פארטרייבן אין גלות, און זי אליין וועט נעמען פאר זיך אירע רו-טעג. גלות בבל צווישן בית ראשון און בית שני האט געדויערט זיבעציג יאר, פונקט ווי די צאל שמיטות וואס כלל ישראל האט נישט געהיטן, א יאר קעגן א יאר. יעדע שמיטה וואס מען האט נישט געהיטן - איז דאס לאנד אפגעריסן געווארן פון אונז. וואס ווען מיר שמיטן דאס לאנד באארבעטן מיר איר דאך נישט, און ווען מען ווערט פארטריבן פון לאנד באארבעט מען איר אויך נישט. דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן די מעגליכקייט צו וועלן מרצוננו צו היטן שמיטה, און אויב נישט - וועט דאס לאנד דאס אליין טון, "אז תרצה הארץ את שבתותיה כל ימי השמה".
"ובך מנחלתך" - ערקלערט רש"י: איך וועל זיך נוקם זיין אין דיר וועגן דיין נחלה, צוליב דעם וואס דו האסט נישט געהיטן די חובות וואס איך האב דיר באפוילן אין דיין נחלה. און נאך א פירוש ברענגט רש"י: "ובך" וועל איך זיך נוקם זיין, דורך דעם וואס איך וועל דיר פארטרייבן אין גלות פון דיין נחלה. קומט אויס לויט רש"י אז די גאנצע תביעה דא איז איבערן ענין פון שמיטה.
דער מלבי"ם ווידעראום ערקלערט אז די שמיטה דא איז א כפול'דיגע: א שמיטה פונעם לאנד און א שמיטה אין דיר אליין. "ושמטתה מנחלתך" - ווייל נאכדעם וואס גדליה בן אחיקם איז דערמארדעט געווארן זענען זיי אראפגעגאנגען קיין מצרים, קומט אויס אז זיי האבן אפגעלאזט דאס לאנד און פארלאזט די נחלה. שמיטה מיינט איבערלאזן א זאך, עס אראפנעמען פון זיין רשות, ווי דער לשון "תשמט ידך", "נשמט מידו". ווען זיי וואלטן געבליבן אין ארץ ישראל וואלט דאס לאנד נישט חרוב געווארן, ווייל נבוכדנצר האט דאך דא איבערגעלאזט פאלק פאר כורמים און יוגבים, און דאס לאנד וואלט נישט פארלאזט געווארן. און פארוואס איז דאס געשען? ווייל מען האט געמיינט אז די ישועה וועט קומען פון מצרים, און דער נביא האט אונז מוסר געזאגט און געווארנט נישט אראפצוגיין קיין מצרים ווייל דארט וועט מען נישט האבן קיין ישועה, און צום סוף האט מען נישט צוגעהערט צום נביא און מען האט געליטן.
און נאך זאגט ער "ובך" - אז אויך אין דיר אליין וועט זיין א שמיטה. ווי אזוי? ווען א מענטש איז אן אדון פאר זיך אליין איז נישט פאראן קיין שמיטה: פונקט ווי ווען איך בין דער בעל הבית אויפן באדן און דער באדן ווערט נישט אפגעריסן פון מיר, אזוי אויך ווען איך בין אן אדון איבער זיך אליין בין איך נישט אפגעריסן פון מיר אליין. אבער ווען עמיצער קומט און נעמט מיר פאר אן עבד, ווערט אפגעריסן פון מיר די בעלות אויף מיר אליין, און די שמיטה איז אין מיר אליין. קומט אויס אז מען האט געהאט א בעלות אויפן באדן און זי איז פארלוירן געגאנגען ווען מען איז אנטלאפן קיין מצרים, און מען האט נאך געהאט א בעלות אויף זיך אליין, אבער צום סוף איז יענע אויך פארלוירן געגאנגען. דאס איז דער כוונה פון "ושמטתה ובך מנחלתך": דו וועסט סיי פארלירן דאס לאנד און סיי פארלירן דיין אייגענע זעלבסטשטענדיגקייט איבער דיר אליין, און ארויסגיין פון חירות צו עבדות. און דאס איז "והעבדתיך את אויביך בארץ אשר לא ידעת" - אין מצרים, ווייל נבוכדנצר האט צום סוף אויך איינגענומען מצרים. "כי אש קדחתם באפי עד עולם תוקד" - ווי מיר האבן פריער געזען אין קאפיטל ט"ז, איר האט פארכעסט דעם רבונו של עולם, און דער כעס ברענט ביז אייביג.
פארשאלטן איז דער מענטש וואס פארלאזט זיך אויף א מענטש
כֹּה אָמַר יְהֹוָה אָרוּר הַגֶּבֶר אֲשֶׁר יִבְטַח בָּאָדָם וְשָׂם בָּשָׂר זְרֹעוֹ וּמִן־יְהֹוָה יָסוּר לִבּוֹ׃ - אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: פארשאלטן איז דער מענטש וואס פארלאזט זיך אויף א מענטש, און מאכט א בשר ודם פאר זיין שטארקייט, און פונעם אויבערשטן קערט זיך אפ זיין הארץ.
וואס האט דאס דא צוטאן? לויט רש"י איז דאס דער המשך פונעם פריערדיגן פסוק. ווייל לויט זיין מיינונג איז אלעס וואס איז געזאגט געווארן אינעם פריערדיגן פסוק פארבונדן מיט שמיטת הארץ וואס זיי זענען נישט געווען גרייט צו היטן, און דערפאר איז דאס לאנד פארשניטן געווארן פון זיי. און אויף דעם זאגט ער: א מענטש וואס איז נישט גרייט צו היטן שמיטה איז א מחוסר ביטחון, ווייל ווער ס'האט ביטחון אינעם אויבערשטן איז גרייט איבערצולאזן זיין לאנד און זיין וויינגארטן און זיי לאזן פוסט ליגן, און וויסן אז די פרנסה איז פונעם אויבערשטן. אבער ווער ס'טוט נישט אזוי - ער פארלאזט זיך אויף א מענטש, און זאגט: אויב איך וועל נישט אקערן און נישט זייען וועל איך נישט האבן וואס צו עסן. און די לשון פון רש"י: "בחרישו ובקצירו, לומר אזרע בשביעית ואוכל" (מיט זיין אקערן און מיט זיין שניידן, צו זאגן: איך וועל זייען אין שביעית און איך וועל עסן).
"ושם בשר זרועו" - רש"י ערקלערט אז דאס איז נישט לשון זרוע (ארעם), נאר ווי "עזרו" (זיין הילף), און ווי דער שטייגער ווי מען זאגט כבש און כשב, כהל און להק, אזוי אויך דא מיינט "זרועו" זיין הילף. און אזוי טייטשט דער תרגום "רוחצניה", דאס הייסט זיין מבטח, דער אויף וועמען ער שטיצט זיך און דער וואס וועט אים העלפן. "ומן ה' יסור לבו" - ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט דאך צוגעזאגט "וצויתי את ברכתי לכם", און דו פארלאזסט זיך נישט אויף אים נאר זאגסט: אויב איך וועל נישט ארבעטן וועל איך נישט האבן וואס צו עסן.
דער מלבי"ם ערקלערט אין המשך צו זיין ביאור אינעם פריערדיגן פסוק, אז די טענה דא איז אויף דעם וואס זיי האבן זיך פארלאזט אויף מצרים און נישט אויף דער הבטחה פונעם נביא און אויף דער הבטחה פונעם אויבערשטן אז ער וועט זיין צו זייער הילף. און ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל געזען, מוסר'ט זיי דער נביא אז זיי שטיצן זיך אויף א צובראכענעם שטעקן ווען זיי פארלאזן זיך אויף מצרים, ווי ס'שטייט "הוי היורדים מצרים לעזרה ויבטחו על רכב ולא שעו אל ה'".
און וואס איז די כפילות "יבטח באדם" און "ושם בשר זרועו"? זאגט דער מלבי"ם: ס'איז פאראן א מענטש וואס פארלאזט זיך אויף א מענטש און פונדעסטוועגן האט ער אויך ביטחון אינעם אויבערשטן. ווי אזוי? דו זאגסט אים ער זאל בטחון האבן אינעם אויבערשטן, און ער ענטפערט: ריכטיג, אבער מען מוז דאך טאן אסאך השתדלות, ווארום ווי אזוי וועט קומען די ישועה - וועט דער אויבערשטער דען אראפשיקן די ישועה פון הימל? דאס הייסט ער גלויבט אינעם אויבערשטן אז ער וועט אים ראטעווען דורך יענעם פלוני אלמוני. און מיר האבן שוין גערעדט עטליכע מאל אז א מענטש אין זיין גרויס נארישקייט טוט נישט נאר השתדלות נאר ער גיט נאך עצות פארן רבונו של עולם פון וואו ס'איז כדאי צו שיקן די ישועה: רבונו של עולם, איך האב שוין אויסגעשטעלט דעם גאנצן וועג, דו דארפסט זיך נישט מוטשען; איך האב שוין גערעדט מיט יענעם שר און מיט דעם און אלעס אפגעמאכט פון דא, דו זארג נאר אז זיין הארץ זאל זיך איבערדרייען צום גוטן און דער גאנצער עסק איז מסודר. ער זארגט נאך פארן הקדוש ברוך הוא און מאכט אים נאך גרינגער די ארבעט...
אזא מענטש, כאטש ער פארלאזט זיך אויף א מענטש, פונדעסטוועגן איז דער עיקר זרוע און כוח פון זיין ביטחון אינעם אויבערשטן. די ישועה פלאנעוועט ער טאקע דורך א געוויסן מקום, אבער ער זאגט: רבונו של עולם, דו זאלסט בייגן זיין הארץ - איז ער דאך באמת בוטח בה'. אבער לעומת זה איז פאראן א מענטש וואס זיין גאנצער ביטחון איז אין א מענטש, ביז אזוי ווייט אז אויך דער "זרוע" איז ביי אים בלויז פלייש און בלוט. און דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז זרוע איז דער כוח וואס באוועגט די האנט, און דער אויסדרוק "זרוע" קומט תמיד ארויסצוברענגען דעם ערשטן כוח וואס ברענגט אנדערע מיטלען צו פועל'ן, דער ערשטער כוח וואס שאפט די ווייטערדיגע באוועגונג. קומט אויס אז "ושם בשר זרועו" מיינט אז דער מענטש איז זיכער אז אויך דער ערשטער באוועג-כוח איז זיינס: אויב איך וועל נישט טאן, וועט קיינער נישט טאן; אויב איך האב נישט געטוהן, וועט זיך דא גארנישט רירן. ס'איז נישטא דא קיין בורא עולם וואס דער זרוע איז בלויז א חלק פון זיין מהלך, נאר אלעס איז מכוח האדם, בלויז א כוח פון בשר ודם. און צוליב דעם "ומן ה' יסור לבו", און אויף אים ווערט געזאגט "ארור".
קומט אלזא אויס אז ס'זענען דא דא צוויי סארטן מענטשן, און אויפן ערשטן שטייט נישט קיין ארור. דער וואס פארלאזט זיך אויף א מענטש אבער ווייסט נאך אלץ אז דער זרוע, דער באוועג-כוח, קומט פונעם אויבערשטן - ער איז נישט קיין ארור. ער איז טאקע נישט אנגעקומען צו דער שלימות פון ביטחון, אבער ער איז נישט פארשאלטן. אבער דער וואס פארלאזט זיך אויף א מענטש, און נישט בלויז דאס נאר ער האלט אז דער מענטש איז אויך דער ערשטער כוח און ס'איז בכלל נישטא קיין בורא עולם אינעם גאנצן ענין - דאס איז דער "ושם בשר זרועו", און אויף אים פאסט דער טיטל ארור.
און באמת איז זייער שווער אנצוקומען צו דער הויכער מדרגה, ווייל אפילו די נידעריגערע מדרגה וואס איז נישט קיין ארור - צו האבן ביטחון אינעם אויבערשטן אבער ערווארטן אז די ישועה זאל קומען דורך א מענטש - איז שוין די מציאות פון רוב בני אדם. א מענטש זאגט: איך טו, איך מאך, און בעזרת השם. דאס הייסט, דער הקדוש ברוך הוא זאל נאר העלפן; איך האב שוין געטאן און גערעדט מיט יענעם און געפועל'ט, און בעזרת השם וועט עס מצליח זיין. ער האפט אז דער אויבערשטער וועט נאר צוהעלפן, און טראכט נישט קיין איין רגע אז מרישא ועד גמירא איז אלעס פון אים יתברך. אבער אפילו דיין געדאנק איז אויך פון אים, ווייל "הוא הנתן לך כח לעשות חיל", און דער תרגום טייטשט: עצה למקני נכסין. אויך דיין איינפאל איז אן עצה וואס איז דיר געקומען מאת ה'.
און אזוי פירט זיך דער מענטש: ווען ער האט הצלחה און מען פרעגט אים ווי אזוי האסטו מצליח געווען, ענטפערט ער אז ברוך השם ס'איז געווען סייעתא דשמיא, דער אויבערשטער האט געהאלפן - איך האב געטאן, דער קרעדיט קומט זיך מיר, און דער אויבערשטער האט געהאלפן. אבער ווען ער פאלט דורך מיט א גרויסן דורכפאל און מען פרעגט אים וואס איז געשען, זאגט ער: זאלסט וויסן, אלעס איז פון אויבן, אלעס איז פון אים יתברך! זיינע דורכפעלער ווארפט ער אינגאנצן ארויף אויפן הקדוש ברוך הוא. און אפשר האסטו אויך עפעס געטאן? אפשר האסטו געהאט גרייזיגע מהלכים? נאר ער וויל שוין נאך מאכן פראפיטן פונעם דורכפאל: אויך דאס וועט זיכער זיין לטובה, כאטש וואס אסאך מענטשן האבן געליטן שאדנס און זענען אונטערגעגאנגען וועגן אים. אויף זיינע מעשים זענען נישט פאראן קיין קשיות, און אויף דער מפּלה - אלעס איז פון אים יתברך. ווי ווייט איז דער מענטש גרייט צו פארדרייען די מציאות, אבי עס זאל שטימען מיט זיין הנחה אז ער טוט בלויז גוטע זאכן און קיינמאל פאלט ער נישט דורך.
כערער בערבה
וְהָיָה כְּעַרְעָר בָּעֲרָבָה וְלֹא יִרְאֶה כִּי־יָבוֹא טוֹב וְשָׁכַן חֲרֵרִים בַּמִּדְבָּר אֶרֶץ מְלֵחָה וְלֹא תֵשֵׁב׃ - און ער וועט זיין ווי אן איינציגער בוים אין דער מדבר-פלאך, און ער וועט נישט זען ווען עס קומט גוטס, און ער וועט וואוינען אין פארטריקנטע ערטער אינעם מדבר, אין א געזאלצענעם לאנד וואס ווערט נישט באזעצט.
אויפן מענטש וואס זיין הארץ איז אפגעקערט פונעם אויבערשטן זאגט דער נביא אז ער איז ענליך צו א בוים וואס שטייט עלנד אליין אין דער ערבה, א בוים וואס באקומט נישט קיין שפע פון די מגד שמים פון אויבן, כלשון המלבי"ם. "ולא יראה כי יבוא טוב" - דארט אין דער ערבה, אינעם מדבר, האפט מען נישט אויף קיין רעגנס. און אפשר ארום אים וועלן זיין געהילפן און שטיצערס? אויף דעם ווערט געזאגט "ושכן חררים", ער וואוינט נעבן טרוקענע דערנער אינעם מדבר. "חררים" איז א לשון פון טריקעניש, ווי "וניחר", ווי "חרה אפי", און ווי "חרבו הנהרות" וואס מיינט אז זיי זענען אויסגעטריקנט געווארן. און אפשר פון אונטן איז פאראן אן אונטערערדישער קוואל פון וואסער? אויף דעם ווערט געזאגט "ארץ מלחה ולא תשב" - די ערד פון אונטן איז זאלציג, א געזאלצן פלאץ וואס מען קען גארנישט באזעצן. קומט אויס אז דער מענטש וועט זיך געפינען אין א מציאות וואס האט נישט קיין שום סייעתא דשמיא. און "ערער" - איז אדער א לשון פון ערירי (איינזאם), אדער ערקלערט מען אז דאס איז א סארט בוים וואס גיט נישט קיין פירות, אן אילן סרק. אויף יעדן פאל וועט פאר דעם דאזיגן מענטש נישט זיין קיין שום ישועה, ווייל ער האט געמאכט "ושם בשר זרועו".
ברוך הגבר אשר יבטח בה'
בָּרוּךְ הַגֶּבֶר אֲשֶׁר יִבְטַח בַּיהֹוָה וְהָיָה יְהֹוָה מִבְטַחוֹ׃ - געבענטשט איז דער מאַן וואָס וועט בוטח זײַן אין ה', און ה' וועט זײַן זײַן מבטח.
זאָגט דער מלבי"ם: נישט נאָר דאָס וואָס ער איז בוטח אין ה', נאָר אויך "והיה ה' מבטחו". אַ מענטש וואָס איז בוטח אינעם אויבערשטן אַז דער קדוש ברוך הוא וועט אים ראַטעווען דורך אַלערליי נאַטירלעכע מיטלען, אַזוי ווי מיר האָבן מסביר געווען, אַז ער פּלאַנעוועט פֿאַרן רבונו של עולם דעם וועג און טוט אַלערליי פּעולות און קוקט אַרויס אַז די ישועה זאָל קומען דורך די דאָזיקע מיטלען - הגם ער איז בוטח אין ה', איז אָבער זײַן "מבטח", דאָס הייסט יענע זאַך דורך וועלכער ער וועט דערגרייכן זײַן באַגער, נישט ה'. ער האָפֿט אַז די ישועה וועט קומען דורך אַ געוויסן דרך, דורך אַ געוויסן מענטש, דורך דעם פֿעלד וועט קומען די פּרנסה, דורך דעם געשעפֿט, דורך נאַטירלעכע הילפֿסמיטלען דורך וועלכע ער פּלאַנעוועט די ישועה. אויב אַזוי, כאָטש ער איז טאַקע בוטח אין ה', איז אָבער נישט ה' זײַן מבטח, נאָר זײַן מבטח איז אינעם פֿעלד, אין יענעם נאַטירלעכן זאַך אויף וואָס ער שטיצט זיך אָן. אַזאַ מענטש איז נישט קיין ארור, ווײַל צום סוף קומט ער דאָך אָן צום רבונו של עולם, אָבער קיין ברוך איז ער אויך נישט.
ווער איז דעמאָלט דער ברוך? זאָגט דער מלבי"ם: דער ברוך איז דער גאָר פֿאַרקערטער פֿונעם ארור. דער ארור איז בוטח פֿון אָנהייב ביזן סוף אין זיך אַליין, און דער ברוך איז בוטח פֿון אָנהייב ביזן סוף אינעם רבונו של עולם. "ברוך הגבר אשר יבטח בה'" - אַז פֿון אים קומט די ישועה; "והיה ה' מבטחו" - אַז אפֿילו אויף די נאַטירלעכע מיטלען פֿאַרלאָזט ער זיך נישט, נאָר ער ווייסט אַז ה' איז זײַן מבטח, און ער זוכט נישט קיין מיטלען, נאָר אַלץ איז בלויז דורכן קדוש ברוך הוא, ווײַל ה' איז אויך דער מבטח, די זעלבע זאַך דורך וועלכער ער וועט דערגרייכן זײַן בקשה. דער דאָזיקער מענטש שטיצט זיך אויפֿן אויבערשטן אינגאַנצן, און דערפֿאַר ווערט געזאָגט אויף אים "ברוך". און ער ווערט אָנגערופֿן "גבר" אינעם זינען פֿון איינער וואָס איז גובר אויף זײַן יצר און איז בוטח אין ה'.
וואָרום בטחון איז דאָך נישט קיין פשוטע זאַך, און שטענדיק ווען ס'קומט צו בטחון דאַרף אַ מענטש זיך מתגבר זײַן אויף זײַן יצר. פֿאַרוואָס? ווײַל פֿון נאַטור זעט דער מענטש דאָס וואָס איז מוחש, און בוטח זײַן אין ה' מיינט צו זײַן בוטח אינעם נעלם, אין עפּעס וואָס איך זע נישט און פֿיל נישט. איך פֿיל אַז איך האָב געאַרבעט - צום סוף וואָך איז דאָ אַ געהאַלט; איך האָב נישט געאַרבעט - איז נישטאָ קיין געהאַלט. און צו קומען און זײַן בוטח אין ה' און וויסן אַז די משכורת איז נישט מער ווי אַ שליחות פֿונעם אויבערשטן יתברך, דאָס איז אַ שטענדיקע שוועריקייט.
מיר האָבן אַמאָל דערציילט אַז עמעצער האָט פֿאָרגעלייגט פֿאַרן בריסקער רב אויפֿצושטעלן אַ פֿאָנד, וואָס מען זאָל דערין צונויפֿנעמען אַ באַדײַטנדיקן סכום, און פֿון דעם - פֿון די פּראָצענטן און דיווידענדן - זאָל ער קענען אויסהאַלטן דעם כולל וווּ ס'זענען געווען צענדליקער אַברכים וואָס מען האָט געדאַרפֿט באַצאָלן יעדן חודש, און ס'איז גאָר נישט געווען פּשוט. האָט דער בריסקער רב געזאָגט צו זיי: ווען איך וואָלט געהאַט געלט אויפֿצושטעלן אַ פֿאָנד, וואָלט איך שוין איצט געמאַכט דערמיט תורה, איך וואָלט עס שוין איצט פֿאַרשפּרייט פֿאַר תורה; אָבער צונויפֿנעמען געלט וואָס זאָל זיך אָנזאַמלען כּדי מען זאָל פֿון די רווחים אויסהאַלטן אַ מקום תורה - דערמיט בין איך נישט פֿאַראינטערעסירט. און מער פֿון דעם האָט ער געזאָגט: איך בין נישט גרייט צו פֿאַרקויפֿן מײַן בטחון אפֿילו פֿאַר אַ מיליאָן דאָלאַר. האָט מען אים געפֿרעגט וואָס ער מיינט דערמיט, האָט ער זיי געזאָגט: איך ווייס קיינמאָל נישט אין אָנהייב חודש, און אַמאָל אפֿילו נישט ביזן סוף, פֿון וואַנען איך וועל באַצאָלן פֿאַר די אַברכים. עס מאַכט זיך אַז ראש חודש דאַרף איך באַצאָלן, און אין דער פֿרי האָב איך נישט קיין פּרוטה. אָבער איך בין תּמיד הונדערט פּראָצענט זיכער אינעם רבונו של עולם, און ער האָט מיך קיינמאָל נישט ענטוישט. פּלוצעם קומט עמעצער אין מיטן טאָג און גיט מיר אַ קאָנווערט, און איך האָב צו באַצאָלן פֿאַר אַלע אַברכים - און קיינמאָל האָט ער נישט פֿאַרשפּעטיקט צו באַצאָלן פֿאַר די אַברכי הכולל. האָט ער זיי געזאָגט: איך האָב יעדן חודש אַ נײַעם פּרוּוו אין בטחון, און איך בין נישט גרייט צו פֿאַרקויפֿן דעם דאָזיקן פּרוּוו, דעם דאָזיקן קשר, דעם דאָזיקן בטחון אינעם רבונו של עולם, אפֿילו פֿאַר אַ מיליאָן דאָלאַר. ווײַל אויב דו וועסט מיר ברענגען אַ מיליאָן דאָלאַר, וואָס האָב איך דערמיט געטאָן? איך האָב געזאָגט פֿאַרן רבונו של עולם: איך קום שוין דערווײַל אַליין אויס, דו קענסט זיך אָפּגעבן מיט דײַנע איבעריקע זאַכן - און מיט דעם האָב איך אָפּגעריסן מײַן פֿאַרבינדונג פֿונעם רבונו של עולם.
און אַזוי שטייט אַז דער מן איז געפֿאַלן יעדן טאָג, כּדי יעדן טאָג זאָל מען אַרויסקוקן צום רבונו של עולם. ווידער דער בן סורר, אַזוי ווי דער מדרש זאָגט אין נאָמען פֿון רבי שמעון בר יוחאי, גיט אים זײַן פֿאָטער זײַן עסן איין מאָל אַ יאָר: נעם דאָס, לאָז מיך אָפּ, ווענד זיך נישט צו מיר. קומט אויס אַז דער בטחון שאַפֿט אַ שטענדיקע פֿאַרבינדונג מיטן רבונו של עולם זיך אָנצושפּאַרן אויף אים. און דאָס איז "ברוך הגבר אשר יבטח בה' והיה ה' מבטחו" - ברוך, ווײַל דאָס איז אַ גרויסע און געוואַלדיקע מדרגה, אָפּצולאָזן די גשמיות אויף וואָס איך שטיץ זיך און זיך אָנשפּאַרן בלויז אויפֿן רבונו של עולם.
כעץ שתול על מים
וְהָיָה כְּעֵץ שָׁתוּל עַל־מַיִם וְעַל־יוּבַל יְשַׁלַּח שׇׁרָשָׁיו וְלֹא יִרְאֶה כִּי־יָבֹא חֹם וְהָיָה עָלֵהוּ רַעֲנָן וּבִשְׁנַת בַּצֹּרֶת לֹא יִדְאָג וְלֹא יָמִישׁ מֵעֲשׂוֹת פֶּרִי׃ - און ער וועט זײַן ווי אַ בוים פֿאַרפֿלאַנצט בײַ וואַסער, און ביזן טײַך וועט ער שיקן זײַנע וואָרצלען, און ער וועט נישט מורא האָבן ווען ס'וועט קומען די היץ, און זײַן בלאַט וועט זײַן פֿריש, און אין אַ יאָר פֿון טריקעניש וועט ער נישט זאָרגן, און ער וועט נישט אויפֿהערן צו מאַכן פֿרוכט.
דער וואָס איז בוטח אין ה' איז ענלעך צו אַ בוים וואָס איז פֿאַרפֿלאַנצט בײַ וואַסער וואָס שפּרייט אויס זײַנע וואָרצלען לעבן אַ טײַך. "יובל", ערקלערט דער מלבי"ם, קומט געוויינטלעך ווי אַ לשון פֿון וואַסער, ווי "פלגי יבלי מים", "כערבים על יבלי מים". און זיי ווערן אָנגערופֿן "יבלי" ווײַל זיי זענען גרייט צו מאַכן וואַקסן און באַפֿרוכפּערן די געוויקסן זיי זאָלן געבן זייער יבול, און "יבלי" איז פֿונעם לשון "יבול". און דאָס איז "ועל יובל ישלח שורשיו" - ער לאָזט אַרויס וואָרצלען אין אַן אָרט וווּ מען גיט יבול און פֿרוכט. "ולא יראה כי יבוא חום" - ער האָט נישט קיין מורא פֿון דער היץ, טאָמער וועט עס מאַכן די צווײַגן פֿונעם בוים און זײַנע בלעטער פֿאַרוועלקט ווערן.
"והיה עלהו רענן ובשנת בצורת לא ידאג" - זאָגט דער מלבי"ם אַז דאָס קומט מרמז זײַן אַז סײַ פֿון איין-מאָליקע שלעכטסן און סײַ פֿון כּסדרדיקע שלעכטסן האָט ער נישט קיין מורא, פֿון ביידע סאָרטן צרות האָט ער נישט קיין פחד. אַן איין-מאָליקע רעה ווי אַ בצורת, אַ יאָר וואָס ס'איז נישטאָ קיין רעגן - "לא ידאג", "ולא ימיש מעשות פרי", אַז אויך דעמאָלט מאַכט ער פֿרוכטן, און ס'פֿעלט אים נישט קיין עשירות און נכסים, און נישט זײַנע גוטע יאָרן, זײַנע קינדער און זײַן פֿרוי, און "פרי" רעדט דאָ אין אַלגעמיין פֿון קינדער. ער זאָרגט זיך נישט פֿון דעם וואָס ס'קומט אַ שווערע תּקופֿה, ווײַל ער שטיצט זיך און איז בטוח אינעם רבונו של עולם, און דערפֿאַר ברענגט אים אַ שווערע תּקופֿה אויך נישט צו קיין זאָרגן און חרדות.
און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון "לא ידאג": מען רעדט דאָך דאָ פֿון אַ בוים, און ווי פּאַסט בײַ אַ בוים אַז ער זאָרגט זיך נישט? כאָטש מיר געפֿינען אַ סך אינעם נביא אַ האנשה (אַז מען באַנוצט זיך בײַ אַ דומם אָדער צומח מיט אויסדרוקן פֿון אַ מענטש), זאָגט אָבער דער מלבי"ם אַז נישט אומזיסט האָט דער נביא גענוצט דעם דאָזיקן לשון. ווײַל עס שטייט דאָך אַז אַ מענטש טאָר נישט משמש מיטתו זײַן אין שני רעבון, און קומט אויס אַז אין יאָרן פֿון הונגער זאָרגט זיך דער מענטש פֿון מאַכן פֿרוכט - טאָמער וועל איך ברענגען אַ קינד לבהלה, טאָמער וועלן זײַן קינדער וואָס וועלן חלילה שטאַרבן פֿון הונגער. אָבער דער דאָזיקער, פֿון זײַן גרויס טוב, וועט זיך נישט זאָרגן אפֿילו אין אַ יאָר פֿון הונגער, און ער וועט נישט אויפֿהערן צו מאַכן פֿרוכט, און ער וועט ווײַטער ברענגען קינדער אויף דער וועלט, ווײַל ער ווייסט אַז ער האָט נישט פֿאַר וואָס צו זאָרגן: ער איז בוטח אין ה', און דערפֿאַר איז זייער פּרנסה און ישועה פֿאַרזיכערט.
לסיכום:
דער קאַפּיטל האָט זיך אָנגעהויבן מיט דער טיפֿקייט פֿונעם חטא פֿון יהודה, וואָס איז נישט בלויז אַן אויסערלעכער חטא, נאָר ער איז איינגעקריצט אין דער אינעווייניגסטער טיפֿקייט פֿונעם האַרץ ווי אַ ציפורן שמיר, און עס איז קענטיק לעיני כל אויף די קרנות פֿון די מזבחות; זייערע בענקשאַפֿטן צו עבודה זרה זענען געווען ווי אַ בענקשאַפֿט פֿון אַ פֿאָטער צו זײַן זון. און צוליב דעם חטא פֿון די במות אין אַלע זייערע גרענעצן וועלן דאָס פֿאַרמעגן און די אוצרות געגעבן ווערן צום רויב, און עס וועט קומען אַ דאָפּלטע שמיטה: אַ שמיטה פֿון דער נחלה, און אַ שמיטה פֿונעם מענטש פֿון זיך אַליין, פֿון פֿרײַהייט צו קנעכטשאַפֿט אין אַ לאַנד וואָס ער האָט נישט געקענט. און פֿון דאַנען גייט דער נביא אַריבער צום שורש פֿון די זאַכן: ארור הגבר וואָס פֿאַרלאָזט זיך אויף אַ מענטש און זעט אינעם בשר ודם דעם זרוע, דעם ערשטן באַוועג-קראַפֿט, וואָס ער איז ווי אַן ערער אין מדבר וואָס האָט גאָרנישט קיין סייעתא דשמיא; און לעומת זה ברוך הגבר אשר יבטח בה', און זײַן גאַנצער בטחון איז אינעם אויבערשטן אַליין, אָן זיך אָנצולענען אויף די מיטלען, און ער איז ווי אַ בוים פֿאַרפֿלאַנצט בײַ וואַסער, וואָס האָט נישט קיין מורא פֿאַר היץ, זאָרגט נישט אין אַ יאָר פֿון טריקעניש און הערט נישט אויף צו געבן פֿרוכט. און ווי מיר האָבן געלערנט פֿונעם בריסקער רב, דוקא די אומזיכערקייט פֿון יעדן חודש איז דער נסיון און דער שטענדיקער קשר צום רבונו של עולם, און מען טאָר דאָס נישט פֿאַרקויפֿן פֿאַר קיין שום געלט אויף דער וועלט.