אין דעם חלק פונעם קאפיטל שטייען מיר ביי א ווענדפונקט: ירמיהו האט געקלאגט אויף זיין גורל - "אוי לי אמי כי ילדתני איש ריב ואיש מדון לכל הארץ" (וויי איז מיר, מיין מוטער, אז דו האסט מיך געבוירן א מאן פון קריג און א מאן פון שטרייט פארן גאנצן לאנד) - און דער קדוש ברוך הוא ענטפערט אים. זיין שליחות איז אן אומבאדאנקבארע שליחות: ער וויל שענקען גוטס פארן פאלק, און צום סוף כאפט ער שטיינער און בליסטראות. דערויף קומט דער ענטפער פונעם אויבערשטן, און נאכדעם א גאנצער שמועס צווישן דעם נביא און זיין באשעפער וועגן זיין ליידן, וועגן זיין נבואה און וועגן זיין צוקונפט.
אָמַר יְהֹוָה אִם־לֹא שֵׁרִיתִיךָ לְטוֹב אִם־לוֹא הִפְגַּעְתִּי בְךָ בְּעֵת רָעָה וּבְעֵת צָרָה אֶת־הָאֹיֵב׃ (יא) - דער אויבערשטער האט געזאגט: אויב איך וועל דיך נישט איבערלאזן צום גוטן, אויב איך וועל נישט מאכן אז אין דער צייט פון שלעכטס און אין דער צייט פון צרה זאל דער פיינט דיך איבערבעטן.
דער לשון "אם לא" איז אן אויסדרוק פון א שבועה, און רש"י ברענגט דערצו עטליכע דוגמאות. דאס הייסט: איך שווער אז איך וועל דיך איבערלאזן צום גוטן. "שריתיך" - ערקלערט רש"י, בשם מנחם איינער פון די דקדוק-חכמים, אז עס איז מלשון שארית: כאטש איך האב געזאגט "ושאריתם לחרב אתן" (און זייער איבערבלייבעניש וועל איך געבן צום שווערד), ביסטו דער נביא נישט אריינגערעכנט אין דער גזירה, דיין איבערבלייבעניש וועט זיין צום גוטן. דו וועסט געראטעוועט ווערן.
"אם לא הפגעתי בך בעת רעה ובעת צרה את האויב" - וואס באדייט הפגעתי בך את האויב? נבוזראדן איז געקומען צו ירמיהו און אים געזאגט: דו ביסט באפרייט, איך האב קיין שום טענה קעגן דיר נישט. ווייל ירמיהו האט מוסר געזאגט פארן פאלק ווי עס דארף צו זיין, און זיי געהייסן זיך אונטערגעבן אונטער דעם עול פון מלך בבל און נישט רעבעלירן. פון דעם קעניג'ס בליק איז דאס געווען א גוטע טובה, ווייל ער האט נישט אנגערייצט דאס פאלק צו קעמפן ביזן לעצטן טראפן בלוט. און דאס איז געווען וויבאלד ירמיהו האט געוואוסט אז דאס איז א גזירה מאת ה', און לויטן רצון ה' פאדערט זיך גלות און מקבל זיין דעם דין שמים, און נאר אזוי וועט מען באמת זוכה זיין צו רחמים. דעריבער האט דער קעניג נישט געהאט קיין שום תביעה קעגן אים, און האט אים געזאגט: גיי דיין וועג. "הפגעתי בך" איז מלשון במפגיע - אז דער שונא וועט דיך בעטן און איבעררעדן זיך צו באפרייען און ארויסגיין.
זאגט דער מלבי"ם: פארוואס די כפילות "בעת רעה ובעת צרה"? "בעת רעה" איז די צייט פונעם חורבן, דעמאלט האט נבוזראדן שלום געמאכט מיט אים. "ובעת צרה" איז נאך דער רציחה פון גדליהו בן אחיקם, ווען די זעלבע מענטשן פון כלל ישראל וואס ביז איצט זענען ארויסגעטרעטן קעגן דעם נביא, זענען געקומען שלום מאכן מיט אים און בעטן פון אים אן עצה. זיי האבן געזען אז אלעס וואס ער האט פאראויסגעזאגט איז מקוים געווארן, און האבן איינגעזען זיין כח און אז זיין גאנצער ציל איז נאר געווען צו טון גוטס מיט זיי. אין די ביידע צייטן וועט ירמיהו זען ווי זיינע קעגנער אנערקענען אין זיין גדלות.
רש"י ברענגט נאך א פירוש בשם דונש, און אזוי גייט אויך דער רד"ק: "שריתיך" איז ווי "משרא קטרין" - אויפבינדן קנופען. אזוי ווי דער לשון "שרויים לכם" וואס די ספרדים זאגן, וואס באדייט מותר. און בדרך אגב, דאס ווארט "מותר" אליין פארמאגט צוויי באדייטן: מ'דערציילט וועגן א מענטש וואס האט געוואלט ארויפגיין מיט זיין הונט אויפן באן, האט דער באאמטער אים געזאגט: "אסור מותר, מותר אסור" - אויב ער איז אסור (געבונדן), איז עס מותר (ערלויבט); אבער אויב ער איז מותר (אומגעבונדן), איז עס אסור (פארבאטן). אזוי אויך איז "שריתיך" א לשון פון התרה, ווי נבוכדנצר האט אים געזאגט: איך האב דיך אויסגעטון פון די קייטן, געעפנט דיינע בינדונגען און דו ביסט באפרייט צו גיין.
הֲיָרֹעַ בַּרְזֶל בַּרְזֶל מִצָּפוֹן וּנְחֹשֶׁת׃ (יב) - צי קען דען אייזן צעברעכן דאס אייזן וואס קומט פון צפון און קופער?
דער אויסדרוק "הירוע ברזל" באדייט: צי קען דען אייזן צוברעכן און צעשמעטערן אייזן? כדי צו צוברעכן אייזן מוז מען האבן עפעס וואס איז שטארקער דערפון. אייזן צוברעכט האלץ, ווייל אין א קאמף צווישן אייזן און האלץ בלייבט דאס אייזן ביי דער האנט, אבער אייזן צעברעכט נישט קיין אייזן, פונקט ווי מען קען נישט זאגן אז גלאז צעברעכט גלאז - וועלכע פון זיי וועט דען צעברעכן די צווייטע? אבער געהארטעוועטע גלאז צעברעכט פשוט'ע גלאז, און געהארטעוועט אייזן צעברעכט געווענליך אייזן; א בויער בויערט אייזן נאר ווייל ער איז געהארטעוועט. אויב אזוי, איז די קשיא וועלכע אייזן איז בכוח צו צוברעכן דאס אנדערע אייזן, און דער ענטפער איז: "ברזל מצפון ונחושת" - דאס אייזן פון צפון און קופער.
רש"י ערקלערט אז דאס אייזן וואס קומט פון צפון איז הארטער ווי אנדערע אייזן. כלל ישראל ווערט פארגליכן צו אייזן - "הולכי רכיל נחושת וברזל", און אזוי אויך איז געזאגט געווארן צו ירמיהו "נתתיך לעמוד ברזל ולחומת נחושת" - אבער דאס אייזן פון נבוכדנצר, וואס קומט פון צפון, איז שטארקער פון זייערס, און דעריבער וועט ער זיי קענען אונטערווארפן. עס איז דא נאך אן הסבר: צי וועט פרעה, וואס קומט צו אייער הילף און ער איז הארט ווי אייזן, צעטרעטן נבוכדנצר'ן, וואס ער איז אייזן פון צפון צוזאמען מיט קופער? דער אויסדרוק "נחושת" (קופער) דרוקט אלעמאל אויס שטארקייט און מאכט: מצח נחושה, מגיני נחושת, נחושת וברזל. כלל ישראל איז געגאנגען זוכן די הילף פון פרעה, בשעת פרעה איז געווען ווי א "משענת קנה רצוץ" (א צעבראכענער שטעקן), און זיי האבן געמיינט אז פרעה וועט צעקלאפן נבוכדנצר'ן. זאגט זיי דער נביא: צי קען דען פשוט אייזן צעקלאפן דאס אייזן וואס קומט פון צפון צוזאמען מיט קופער?
דער רד"ק ערקלערט אז "הירוע" איז מלשון "תרועם בשבט ברזל", מלשון צוברעכן (לרועע). און אגב, דער אויסדרוק "רעע" און "ריע" בלשון הקודש זענען נישט מיט די זעלבע אותיות אומזיסט. מיר זענען געוואוינט צו שרייבן "ריע" מיט א יו"ד, אבער אין מקור איז עס אן א יו"ד. וואס איז דער שייכות צווישן ריע (א חבר) און רע (צעבראכן)? "שמח תשמח רעים האהובים" - מיר רופן דעם חתן און די כלה רעים, און כדי זיי זאלן זיין רעים זאגן מיר "על כן יעזוב איש את אביו ואת אמו". כדי צו שאפן אן אמת'ע רעות (פריינטשאפט), מוז מען צעברעכן (לרועע) אלע איבעריגע פארבינדונגען. ס'איז אוממעגליך צו זיין א ריע מיט די חברה און מיט די שכנים און אויך מיט דער אייגענער פרוי; איינע פון די פריינטשאפטן וועט צעפאלן. און דאס זעלבע פארקערט: די פרוי קען נישט זיין אין א גאנצער רעות מיט אלע אירע חבר'טעס און אויך אין א פולקאמער רעות מיט איר מאן, ווייל אמאל וועט קומען א צוזאמענשטויס און ס'וועט אויפשווימען די שאלה וועמענס רעות קומט פריער. כדי ס'זאל זיין אן אמת'ע רעות מוז דער מענטש צעברעכן זיינע איבעריגע קשרים - "יעזוב איש" - און דורך דעם "ודבק באשתו".
דער רד"ק ענטפערט דעריבער: ברזל מצפון ונחושת - אויב דאס אייזן איז אויסגעמישט מיט קופער, איז דאס די שטערקסטע אייזן. זיי האבן געמיינט אז זיי וועלן קענען שטיין קעגן נבוכדנצר מיטן טענה אז זיי זענען אויך אייזן, זאגט זיי דער נביא: איר מאכט א טעות, ער איז אייזן פארמישט מיט קופער, און ער קומט פון צפון, וואס מצפון תפתח הרעה (פון צפון וועט זיך עפענען דאס בייזע).
דער מלבי"ם ערקלערט אז די פריערדיגע פסוקים זענען געווען ווי אין א מאמר המוסגר (אין קלאמערן): זיי זענען געקומען ארויסברענגען די צרה פון ירמיהו - ווי אזוי קען ער נבואה זאגן אזעלכע שווערע רייד אויף זיין פאלק און אויף ירושלים, און אינצווישן לייגט דער נביא אריין דעם סיפור פון זיין שווערער התמודדות, וואס מענטשן האבן אים פיינט און ער איז געווארן אן איש ריב ומדון. און יעצט קערט זיך דער כתוב צוריק צום ענין וואס ער האט פריער געזאגט "ושאריתם לחרב אתן". זיי האבן בטחון געהאט אין מצרים און געמיינט אז פרעה וועט זיי העלפן, אבער צום סוף האט ער נישט געהאלפן; און אפילו נאכן חורבן, ווען זיי זענען אראפגעגאנגען קיין מצרים קעגן די רייד פונעם נביא, האט זיי דארט דערגרייכט די שווערד פון נבוכדנצר. אויף דעם האט ער זיי געזאגט: קען דען פשוט'ער אייזן, וואס דאס איז פרעה, צוברעכן נבוכדנצר'ן, וואס איז אן אייזן וואס קומט פון צפון?
און דער מלבי"ם לייגט צו א וואונדערבארער ביאור אין די ווערטער "ברזל מצפון": דאס איז דער מאגנעט. און פארוואס הייסט עס דער וואס קומט פון צפון? ווייל ווען מען ריכט דעם מאגנעטישן נאדל, דרייט ער זיך שטענדיג צום צפון-זייט. דאס אייזן דרייט זיך תמיד צום צפון-פאלוס, און ער האט א כוח און ממשלה איבער אייזן און ציט אים מיט זיין קראפט - דאס איז אן אייזן וואס הערשט איבער אייזן און האט א שליטה דערויף. און צוזאמען מיט אים איז "ונחושת", ארויסצוברענגען די הילף פון די מעכטיגע פעלקער ארום וואס זענען געווען שטארק ווי קופער. און דער מלבי"ם לייגט צו: וואונדער דיך נישט אויב די אנשי הרוח האבן געוואוסט פון זיין סגולה אז ער נייגט זיך צום צפון, וואס איז דעמאלט געווען פארהוילן פון יעדנ'ס אויגן. און טאקע געפינען מיר אז חז"ל זאגן אז איינע פון די זינד פון גיחזי איז געווען וואס ער האט אויפגעהאנגען אן אבן שואבת (מאגנעט) פאר די עבודה זרה פון ירבעם: ירבעם האט געמאכט קעלבער, און גיחזי האט פאר זיי געשאפן פרסום - ער האט גענומען א שטארקן מאגנעט און עס אויפגעהאנגען העכער די קעלבער, און די קעלבער האבן זיך געצויגן ארויף, און ס'האט אויסגעזען פארן פאלק ווי זיי פליען אין דער לופטן, און דאס האט געוויזן אין זייערע אויגן אז ס'איז דא אין די קעלבער אן אמת'ע כוח. און דאס פאלק האט נישט פארשטאנען אז דא איז פאראן א מאגנעט, ווייל זיי האבן נישט געוואוסט דעם סוד פונעם מאגנעט. אבער די קלוגע און געבילדעטע לייט האבן יא געוואוסט פון זיין סגולה און זיין נייגונג צום צפון.
חֵילְךָ וְאוֹצְרוֹתֶיךָ לָבַז אֶתֵּן לֹא בִמְחִיר וּבְכׇל־חַטֹּאותֶיךָ וּבְכׇל־גְּבוּלֶךָ׃ (יג) - דיין פארמעגן און דיינע אוצרות וועל איך געבן צו רויב, אן קיין באצאל, און פאר אלע דיינע זינד, און אין דיין גאנצן גרעניץ.
"חילך" איז דאס געלט און פארמעגן, און דיינע אוצרות וועל איך געבן צו רויב, און אלעס וועט גיין פאר די רויבער. "ובכל חטאותיך" - וועגן אלע דיינע זינד וועסטו באקומען דעם עונש. "ובכל גבוליך" - ווייל זיי האבן אוועקגעשטעלט עבודה זרה'ס אין זייער גאנצן גרענעץ, ווי רש"י זאגט; און דער רד"ק לייגט צו אז די חטאים זענען נישט געווען בלויז אין איין ארט, נאר די במות זענען געווען אין אלע דיינע גרענעצן.
וואס מיינט "לא במחיר"? זאגט דער רד"ק: ס'וועלן זיין אזוי פיל רויבער, אז קיינער וועט אפילו נישט צאלן קיין פרייז פאר די רויב-גוטער. ווען האט א זאך א פרייז? ווען ס'איז פאראן א פארלאנג און דער היצע (צושטעל) איז קלענער פונעם ביקוש, דעמאלט שטייגט דער פרייז. אבער א זאך וואס געפינט זיך אומעטום האט נישט קיין שום ווערט און פרייז, אזוי ווי די לופט וואס איז דא איבערגענוג און האט נישט קיין פרייז. אזוי אויך וועט דער רויב זיין אזוי פיל, אז אלע וועלן קומען און רויבן אן א חשבון, און ווער ס'וועט וועלן עפעס פארקויפן וועט מען אים זאגן: מיר האבן שוין גענוג דערפון, מיר דארפן עס נישט. שטענדיג דרוקט אויס "בלא מחיר" א ביזיון, אזוי ווי "נמכרתם ואין קונה" - פון צופיל קנעכט פון כלל ישראל איז שוין מער נישט פאראן קיין קונה.
און מיר האבן שוין אמאל מסביר געווען אויף דעם אופן דעם ענין פון "ואביון בעבור נעלים". פארוואס האבן זיי פארקויפט יוסף'ן, האבן זיי דען געדארפט שיך? נאר זיי האבן געהאלטן אז אוועקצוגעבן יוסף'ן בחינם איז דער גרעסטער ביזיון, ווייל אן קיין פרייז מיינט אז ער איז גארנישט ווערט - אפילו געלט וויל מען נישט פאר אים. כדי אים אפצוהיטן פון דעם ביזיון האבן זיי כאטש גענומען געלט. און אויב אזוי, פארוואס האט מען געהאט טענות אויף זיי? ווייל אויב האסטו שוין יא אזוי געטאן, האב כאטש נישט קיין הנאה פונעם געלט, וואס דער גאנצער ציל איז דאך בלויז געווען אפצוהאלטן א ביזיון פון יוסף'ן. פארוואס ביסטו געגאנגען קויפן דערמיט שיך? דעם מאמענט וואס ס'איז אריינגעקומען אן אייגענע נגיעה און אן אייגענע הנאה - איז דער גאנצער ענין נפסל געווארן, הגם אנפאנגס איז געווען א גוטע כוונה אינעם פארלאנגען געלט פאר זייער ברודער.
דער מלבי"ם ערקלערט "לא במחיר" אויף אן אנדער אופן: אמאל קומט א שונא און נעמט כדי צו פלינדערן און כאפן רויב, אבער דא איז נישט דאס דער עיקר ציל - זיי וועלן קומען צוליב אייערע זינד, און נישט צוליב דער כוונה צו נעמען געלט. און עס איז אויך משמע פון זיינע ווערטער אז "לא במחיר" מיינט נישט כדי צו קויפן: אמאל נעמט א פיינט און באצאלט, דו ווילסט נישט פארקויפן און ער נעמט און באצאלט; אבער דא וועט ער קומען צונעמען כדי צו בארויבן און באגזל'ענען, און נישט מיט א כוונה צו באצאלן דעם פרייז פון די זאכן וואס ער נעמט.
וְהַעֲבַרְתִּי אֶת־אֹיְבֶיךָ בְּאֶרֶץ לֹא יָדָעְתָּ כִּי־אֵשׁ קָדְחָה בְאַפִּי עֲלֵיכֶם תּוּקָד׃ (יד) - און איך וועל אריבערפירן דיינע שונאים אין א לאנד וואס דו האסט נישט געקענט, ווייל א פייער האט זיך אנגעצינדן אין מיין צארן, אויף אייך וועט עס ברענען.
דער פסוק איז לכאורה שווער צו פארשטיין אויפ'ן פשוט'ן פשט: איך וועל אריבערפירן דיינע פיינט אין א לאנד וואס דו קענסט נישט - און וואס גייט מיר אן אז פיינט וועלן אהין אריבערגיין? ערקלערט דער רד"ק אז "את אויביך" איז אזוי ווי "אל אויביך" (צו דיינע פיינט), אזוי ווי עס שטייט "והראה את הכהן" וואס טייטשט צום כהן; און די כוונה פונעם פסוק איז: איך וועל דיך אריבערפירן צו דיינע פיינט אין א לאנד וואס דו האסט נישט געקענט. און מען דארף וויסן אז שטענדיג איז אן אומבאקאנט לאנד פיל ערגער פון א באקאנט לאנד: אין א לאנד וואס מען קענט ווייסט מען די שפראך און דעם פלאץ און מען קען זיך מסדר זיין, אבער ווען מען ווארפט אריין א מענטש אין א לאנד וואס ער קען גארנישט - נישט דעם קלימאט, נישט די שפראך און נישט דעם מהלך המחשבה און לעבנס-שטייגער - איז דאס דאס ערגסטע פון אלעם.
עס איז כדאי צו באמערקן אז פון תרגום יונתן זעט אויס אז ער האט נישט געלערנט מיט א רי"ש נאר מיט א דל"ת - "והעבדתי" (איך וועל דיך פארקנעכטן), ווייל ער טייטשט "ותשתעבדון לבעלי דבביכון", איר וועט פארקנעכטעט ווערן צו אייערע שונאים. אבער דער רד"ק שרייבט אז דאס איז נישט די ריכטיגע גירסא, און אין די מדויק'דיגע ספרים שטייט "והעברתי".
דער מלבי"ם ערקלערט: אפילו נאכ'ן חורבן, ווען איר וועט גיין קיין מצרים, זאלט איר נישט מיינען אז איר וועט זיך דארט קענען ראטעווען, וואס נבוכדנצר האט דאך זיי נאכגעיאגט אויך קיין מצרים. "והעברתי את אויביך" - איך וועל אריבערפירן די פיינט הינטער דיר, און ווען דו וועסט אנטלויפן צו א לאנד וואס דו האסט נישט געקענט, וועט זיין שווערד דיך אויך דארט דערגרייכן. און פארוואס? "כי אש קדחה באפי עליכם תוקד" - וויבאלד דאס פייער האט אויפגעלאקערט, וועט עס אייביג ברענען, סיי נאכ'ן חורבן און סיי ווען איר וועט אנטלויפן.
אַתָּה יָדַעְתָּ יְהֹוָה זׇכְרֵנִי וּפׇקְדֵנִי וְהִנָּקֶם לִי מֵרֹדְפַי אַל־לְאֶרֶךְ אַפְּךָ תִּקָּחֵנִי דַּע שְׂאֵתִי עָלֶיךָ חֶרְפָּה׃ (טו) - דו ווייסט דאך, ה', געדענק מיך און דערמאן מיך, און נעם נקמה פאר מיר פון מיינע רודפים; נעם מיך נישט אוועק צוליב דיין ערך אפים (צו זיי), ווייס אז צוליב דיר האב איך געליטן חרפה.
דער מלבי"ם ערקלערט: נאכדעם וואס ער האט געהערט פון השי"ת אז זיין איבערבלייבס וועט זיין צום גוטן, בעט דער נביא אז דער הקדוש ברוך הוא זאל פריער שטראפן די וואס שטייען אויף קעגן אים און ווילן אים הרג'ענען, אזוי ווי ער האט שוין פריער מתפלל געווען מען זאל זיך רעכענען מיט זיי. "אל לארך אפך תקחני" - הגם דו ביסט מאריך אף אויף דעם וואס זיי האבן געזינדיגט קעגן דיר, זאלסטו נישט זיין מאריך אף אויף דעם וואס זיי האבן געזינדיגט קעגן מיר; עס זאל זיך נישט שאפן א מצב אז איך זאל צוגענומען ווערן פון דער וועלט צוליב דיין אריכות אפים צו זיי, נאר שטראף זיי אויף אן אופן אז זיי זאלן נישט האבן קיין אריכות ימים און אינדערצווישן באווייזן מיר צו שעדיגן.
"דע שאתי עליך חרפה" - רבונו של עולם, דאס וואס מען שענדעט און פארשעמט מיך, לייד איך די חרפה צוליב דיר, צוליב דיינע נבואות און דיינע תוכחות. פון מיין אייגענער זייט, וואס האבן זיי קעגן מיר? אויב זיי יאגן מיר נאך, איז דאס בלויז ווייל איך בין דיין פארשטייער. און פון דעם קומען ארויס צוויי זאכן: ערשטנס, איז דא דערין א פיל גרעסערע תביעה צום קודשא בריך הוא צו ראטעווען ירמיהו'ן, ווייל אלעס וואס ער טוט איז דאך בלויז לכבוד ה' יתברך. און צווייטנס, פארגרעסערט דאס זייער חטא צענדליגער מאל - ווער עס שלאגט זיך מיט אים פערזענליך איז זיין עבירה אן עבירה, אבער דער וואס שלאגט זיך מיט אים ווייל ער איז דער שליח פון הקדוש ברוך הוא, איז זיין זינד אסאך הארבער און פילפאכיג גרעסער.
נִמְצְאוּ דְבָרֶיךָ וָאֹכְלֵם וַיְהִי דְבָרְךָ לִי לְשָׂשׂוֹן וּלְשִׂמְחַת לְבָבִי כִּי־נִקְרָא שִׁמְךָ עָלַי יְהֹוָה אֱלֹהֵי צְבָאוֹת׃ (טז) - דיינע רייד זענען געפונען געווארן און איך האב זיי געגעסן, און דיין ווארט איז מיר געווען צו פרייד און צו דער שמחה פון מיין הארץ, ווייל דיין נאמען איז אויסגערופן געווארן אויף מיר, ה' אלקי צבאות.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער נביא האט זוכה געווען צו נבואה דורך הכנה. ווען ער האט געוואלט זיך מכין זיין צו נבואה פלעגט ער נעמען א מנגן - "והיה כנגן המנגן ותהי עליו רוח ה'" - ווייל די נגינה ברענגט דעם מענטש צו שמחה, און קיין נבואה רוהט נישט נאר מתוך שמחה. די נביאים פלעגן נעמען א פויק און א פלייט כדי צו דערוועקן די נבואה. אבער ירמיהו פלעגט שטענדיג נבואה זאגן נבואות פון זעם און פורעניות, נבואות וואס ברענגען דעם נביא צו עצבות און טרויער, און דערפאר האט ער זיך נישט געקענט פון זיך אליין מכין זיין צו דער נבואה. ווי קען ער זיך ברענגען צו שמחה כדי צו נבואה'נען נבואות פון חורבן? מען קען דאך נישט זיין פרייליך און זאגן מיט שמחה אז אלע וועלן שטארבן און פרויען און קינדער וועלן איבערגעגעבן ווערן צום שווערד.
דערפאר, זאגט דער מלבי"ם, איז די נבואה פון ירמיהו געקומען צו אים בלויז אין דער צייט ווען השי"ת האט אים געדארפט שיקן, און דעמאלט האט דאס ווארט פונעם אייבערשטן - וואס "עוז וחדוה במקומו" - אויף אים משפיע געווען ששון ושמחה. אזוי ווי א מענטש וואס טרינקט וויין, וואו מיר זאגן נישט אז ער איז געווען פרייליך און דערפאר האט ער געטרונקען, נאר דאס טרינקען דעם וויין אליין ברענגט די שמחה. אזוי אויך דא: דורך דעם וואס הקדוש ברוך הוא האט אים געברענגט די נבואה, איז ביי אים געווארן די שמחה, און ממילא איז ער געווען ראוי און גרייט מקבל צו זיין דאס ווארט פון ה'.
אבער ווען די נבואה האט זיך געענדיגט, און ווען יענער אומענדליכער רוחניות'דיגער קוואל האט זיך אפגעשטעלט, איז ער צוריק געווארן דערשלאגן און פארטרויערט איבער דער רייד אליין, איבער דעם וואס ער האט מקבל געווען - וואס איז געווען פול מיט בילדער פון חורבן און פורעניות, און דער נביא זעט זיי ממש פאר די אויגן. עס האט זיך געענדיגט די נבואה, עס האט זיך געענדיגט יענער קוואל פון שמחה, און מיט וואס איז ער געבליבן? מיט שווערע און שרעקליכע מראות פון הריגה און שחיטה.
און דאס איז וואס ער זאגט: "נמצאו דבריך" - דער דיבור קומט צו מיר ווי א מענטש וואס געפינט א מציאה בהיסח הדעת, און נישט דורך מיין הכנה, ווייל איך קען דאך זיך נישט מכין זיין בשמחה צו באקומען אזעלכע שווערע זאכן. א מציאה קומט בהיסח הדעת, קיין מענטש גייט נישט זוכן מציאות. "ואוכלם" - ווען איך פלעג מקבל זיין די נבואה, בין איך געווען ענליך צו א מענטש וואס הונגערט נאך ברויט און פארציקט עס, איך האב זיי געגעסן מיט שמחה. "ויהי דברך לי לששון ולשמחת לבבי" - דער דיבור אליין האט אויפגעוועקט ביי מיר ששון ושמחה כדי איך זאל קענען מקבל זיין די נבואה, וואס אן דעם איז עס אוממעגליך. "כי נקרא שמך עלי" - דורך אן התעוררות פון אויבן; נישט איך האב געטאן א פעולה, נאר דו האסט אויסגערופן דיין נאמען אויף מיר, און איך האב נישט געהאט קיין פריערדיגע ששון ושמחה וואס האבן דאס געברענגט.
לֹא־יָשַׁבְתִּי בְסוֹד־מְשַׂחֲקִים וָאֶעְלֹז מִפְּנֵי יָדְךָ בָּדָד יָשַׁבְתִּי כִּי־זַעַם מִלֵּאתָנִי׃ (יז) - איך בין נישט געזעסן אין דער געזעלשאפט פון לוסטיגע מענטשן זיך צו פרייען, צוליב דיין האנט בין איך געזעסן איינזאם, ווייל מיט כעס האסטו מיר אנגעפילט.
דער מלבי"ם פירט אויס: איך האב נישט געטאן קיין פעולות וואס ברענגען צו שמחה. מיר האבן געזען ביי דעם מנגן, און מ'קען אויך זיצן בסוד משחקים, צווישן פרייליכע מענטשן וואס לאכן, און קומען דורך זיי צו שמחה. זאגט דער נביא: איך בין נישט געזעסן בסוד משחקים זיך צו פרייען כדי דורך דער שמחה זאל די נבואה קומען צו מיר. "מפני ידך בדד ישבתי" - "ידך" מיינט די נבואה, ווי דער לשון "ותהי עליו יד ה'". וועגן דיין נבואה בין איך תמיד געזעסן אליינס, און די סיבה: "כי זעם מלאתני" - די נבואה פלעגט מיר אָנפילן מיט כעס און צארן איבער דער פורענות און איבער די שווערע זאכן וואס איך האב געזען, און ממילא אפילו נאך דער נבואה האב איך נישט געקענט צוקומען צו שמחה, נאר איך בין געווען פארזונקען אין עצבות און אין יגון.
דער רד"ק ערקלערט: מיין שמחה קומט נישט פון שפילן און פון מענטשן וואס מאכן שפילן און שמחה, נאר דיין ווארט איז די שמחת לבבי, ווי ער האט געזאגט "ויהי דברך לי לששון". אויב מיר וועלן דאס פארגלייכן צו היינטיגע צייטן: ס'איז פאראן א מענטש וואס כדי פרייליך צו זיין דארף ער גיין צו א חתונה מיט שטארקע מוזיק, און ס'איז פאראן א מענטש וואס זאגט: ברענג מיר א דף גמרא, און דו ברענגסט מיר צו דער גרעסטער שמחה. דאס איז וואס ירמיהו זאגט: איך דארף נישט קיין עזרים חיצוניים אנצוקומען צו שמחה, נאר מיין שמחה קומט פון דבר ה', ווייל די אמת'ע שמחה איז שמחת השכל. א מענטש א משכיל, ווען מ'זאגט אים א הערליכן געדאנק אדער א באנייטן מהלך, פרייט אים דאס פיל מער ווי טאנצן און מוזיק - די ענינים פון שכל און דעת מאכן אים פיל מער פרייליך.
און אן אנדער שמחה, זאגט דער רד"ק, איז שמחת הגוף, און מיט אזעלכע שמחות האב איך זיך נישט פארנומען. נישט נאר וואס איך האב זיך נישט געפרייט מיט זיי, נאר אויך פאר א חברה זענען זיי נישט געווען פאר מיר, נאר "בדד ישבתי" - איך בין געזעסן אפגעזונדערט אין מיין שטוב און איך האב גארנישט געזוכט די געזעלשאפט פון סוד משחקים. און דער תרגום טייטשט "כי זעם מלאתני" - "ארי נבואה דלווט מליתני", א נבואה פון א קללה, דאס הייסט פורעניות'ן, האסטו מיר אנגעפילט.
נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק אויף "מפני ידך": "ידך" איז ווי דיין קלאפ, ווי דער לשון "הנה יד ה' הויה במקנך" וואס מיינט א פורענות און א מכה. אויב אזוי מיינט "מפני ידך בדד ישבתי" צוליב דער מכה - ווייל מ'פלעגט אים שעלטן, מבזה זיין און שלאגן, ווי עס שטייט "גווי נתתי למכים ולחיי למרטים פני לא הסתרתי מכלמות ורוק". און פארוואס הייסט עס "ידך"? ווייל מכוח דער נבואה און מכוח די דיבורים וואס איך זאג איבער אין דיין נאמען שלאגט מען מיך. לויט דעם איז "ידך" נישט דיין נבואה, נאר די האנט וואס שלאגט.
לָמָּה הָיָה כְאֵבִי נֶצַח וּמַכָּתִי אֲנוּשָׁה מֵאֲנָה הֵרָפֵא הָיוֹ תִהְיֶה לִי כְּמוֹ אַכְזָב מַיִם לֹא נֶאֱמָנוּ׃ (יח) - פארוואס איז מיין ווייטאג פאראייביגט און מיין וואונד איז אנושה, זי וויל זיך נישט אויסהיילן, וועסטו דען זיין פאר מיר ווי אן אנטוישונג, ווי וואסערן וואס זענען נישט געטריי?
"אנושה" - רש"י ערקלערט אז דאס איז מלשון חולה, אזוי ווי "ויאנש" - און ער איז קראנק געווארן, ביי דעם זון פון בת שבע. "היו תהיה לי כמו אכזב" - ווי א מענטש וועמענס בטחון ווערט איבערגעהאקט פון אים; איך פארלאז זיך אויף עפעס, און דאס וואס איך האב זיך פארלאזט דערויף האט אויפגעהערט צו משפיע זיין טובה אויף מיר. און א "נחל אכזב" איז אויך מלשון כזב, און דער אל"ף איז צוגעלייגט, אזוי ווי ביי פילע ווערטער וואס אותיות ווערן צוגעלייגט צו זיי, און אזוי שרייבט דער רד"ק. א נחל אכזב איז א טייך וואס זאגט כביכול צו צו געבן זיינע וואסערן און הערט פלוצים אויף. זאגט דער נביא: איך האב געטרויט אין דיר, און דער מקור פון בטחון אויף וועמען איך האב זיך פארלאזט האט כביכול אויפגעהערט, און דער באווייז איז וואס דו לאזסט מיר ליידן אונטער זייערע הענט און גיבסט זיי די מעגליכקייט מיר צו פייניגן.
דער רד"ק ערקלערט די כוונה דערפון: וויבאלד דער אויבערשטער האט אים געזאגט ביים אנהויב פון דער נבואה "ואני הנה נתתיך היום לעיר מבצר ולעמוד ברזל ולחומות נחשת", האט ירמיהו פארשטאנען אז פון יעצט אן וועלן זיך ענדיגן אלע יסורים, צרות און רדיפות. און כאטש מ'האט אים קלאר געזאגט "ונלחמו אליך", האט ירמיהו געטראכט אז דאס וועט זיין א לאקאלע און צייטווייליגע מלחמה וואס וועט זיך אויפהערן, און דערנאך וועט ער זיין ווי אן עמוד ברזל און א חומת נחושת. און ווען ער האט געזען אז די רדיפות ענדיגן זיך נישט נאר זיי ווערן נאר שטערקער און מער, האט ער געזאגט: רבונו של עולם, פארוואס איז מיין ווייטאג אויף אייביג? איך בין געווען זיכער אז דער ווייטאג וועט זיך ענדיגן, און איך זע אז ער האט נישט קיין סוף און איז תמידי. "ומכתי אנושה" - שטארק און שווער.
דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש: דער כעס וואס פילט אן די נפש פונעם נביא איז ווי א קלאפ און אן אינעווייניגסטער ווייטאג אין זיין נפש. לויט דעם רעדט מען דא נישט וועגן די יסורים פון די אנשי ענתות און די רדיפות פונעם פאלק, נאר איבער די אינעווייניגסטע תהליכים וואס קומען פאר אין אים בשעת דער נבואה און בשעת'ן הערן די שווערע צרות - איבער דעם נפשי'דיגן ווייטאג. און דער ווייטאג איז שרעקליך און שווער, ווייל זיין ליבע צום פאלק איז געווען גאר גרויס, און ווען ער האט געהערט אזעלכע צרות אויף זיין פאלק האבן זיי אים אינגאנצן צובראכן. אויף דעם זאגט ער "למה היה כאבי נצח".
און דער מלבי"ם ברענגט בשם דעם אברבנאל, אז די קרענק ווערן איינגעטיילט אין פיר מינים. עס זענען דא אלטע, איינגעווארפלטע קרענק, וואס אין זיי איז נישט פאראן קיין ווייטאג און נישט קיין סכנה - א כראנישע מחלה וואס א מענטש טראגט מיט זיך; מען פרעגט אים: ליידסטו דערפון? ניין. שטארבט מען דערפון? ניין. אבער ער טראגט דאס אויף זיך. עס זענען דא חולאים וואס האבן אין זיך יסורים און ווייטאגן, אבער עס איז נישט פאראן אין זיי קיין סכנה, און זיי זענען נישט קיין אלטע און תמידיות'דיגע, ווי ציין-ווייטאג און אויערן-ווייטאג - א גרויסער ווייטאג, אבער מען שטארבט נישט דערפון, און עס איז נישט קיין שמערץ וואס א מענטש שלעפט צוואנציג יאר, נאר עס קומט און גייט. און עס זענען דא פרישע חולאים, וואס האבן נישט קיין שמערצן, אבער עס ליגט אין זיי א גרויסע סכנה, רחמנא ליצלן. צום ביישפיל א שווערער זיהום: מען פרעגט אים טוט דיר עפעס וויי? זאגט ער: ניין, אפשר אביסל היץ. און דאס איז דאס ערגסטע פון אלעם, ווייל דער ווייטאג איז דאך א ווארענונגס-לעמפל, און ווען עס איז נישטא קיין ווייטאג איז די סכנה פיל גרעסער, און אויב מען באהאנדלט עס נישט באלד, קען עס חלילה אין א טאג-צוויי צוקומען צו א סכנת נפשות.
קומט דער נביא און זאגט: ביי מיר ענטהאלט דער מעדיצינישער רעקארד אלע מיני מחלות אינאיינעם. עס איז דא א מחלה וואס האט אין זיך ווייטאג - "למה היה כאבי", איך האב א ווייטאג. עס איז דא א חולי וואס דער ווייטאג איז נישט תמידי - "כאבי נצח", ביי מיר איז דער ווייטאג אייביג. עס איז דא א חולי וואס איז פול מיט שמערץ און תמידי, אבער עס איז נישטא אין דעם קיין סכנה - "ומכתי אנושה", מיין קלאפ איז א שווערער און א געפערלעכער. און עס איז דא א מחלה וואס קומט כאטש און גייט - "מאנה הרפא", דאס איז א קרענק וואס איז געקומען צו בלייבן און עס איז נישטא קיין רפואה דערפאר. קומט אויס אז אלע מיני חולאים האבן מיך אנגערירט.
און אויסער דעם, זאגט דער נביא: איך בין נישט ווי די איבעריגע נביאים, וואס זייער נבואה איז תמידי ווען זיי גרייטן זיך אן צו נבואה, נאר איך בין נתנבא בלויז לפרקים, פון צייט צו צייט; און נישט נאר דאס, נאר די נבואה שטייט נאך אינגאנצן אפגעשטעלט צו ווערן - ווייל נאכן חורבן האט זיך די נבואה פון ירמיהו אויפגעהערט. און דאס מיינט "היו תהיה לי כמו אכזב" - די נבואה איז ווי א קוואל וואס פארטריקנט זיך, "מים לא נאמנו" - אפילו ווען עס איז פאראן נבואה, איין מאל איז דא און איין מאל נישט, און עס איז נישט ווי ביי אנדערע נביאים וואס גרייטן זיך צו נבואה און באקומען עס. קומט אויס אז ירמיהו קלאגט דא, לויטן מלבי"ם, איבער זיין ביטערן מצב סיי מצד זיין נפש, סיי מצד זיין נבואה, און סיי מצד דעם טיפן ווייטאג וואס גייט איבער זיין זעל איבערן מצב פון כלל ישראל.
לָכֵן כֹּה־אָמַר יְהֹוָה אִם־תָּשׁוּב וַאֲשִׁיבְךָ לְפָנַי תַּעֲמֹד וְאִם־תּוֹצִיא יָקָר מִזּוֹלֵל כְּפִי תִהְיֶה יָשֻׁבוּ הֵמָּה אֵלֶיךָ וְאַתָּה לֹא־תָשׁוּב אֲלֵיהֶם׃ (יט) - דעריבער, אזוי האט ה' געזאגט: אויב דו וועסט תשובה טאן וועל איך דיר צוריקקערן, פאר מיר וועסטו שטיין, און אויב דו וועסט ארויסנעמען דאס טייערע פון דעם פארשעמטן, וועסטו זיין ווי מיין מויל; זיי וועלן זיך אומקערן צו דיר, אבער דו זאלסט זיך נישט אומקערן צו זיי.
רש"י ערקלערט: וויבאלד איך לייד אלע די דאזיגע צרות, דעריבער האט ה' צו מיר אזוי געזאגט. "אם תשוב" - אויב עטץ, כלל ישראל, וועט תשובה טאן, "ואשיבך" - און איך דער נביא וועל אייך צוריקברענגען פארן אויבערשטן, זאגט מיר דער אויבערשטער: "לפני תעמוד" - דו וועסט שטיין פאר מיר אויף א שטענדיגן אופן. "ואם תוציא יקר מזולל" - אז דו וועסט ארויסברענגען א טייערן און חשוב'ן מענטש פון א פשוט'ן, פארנאכלעסיגטן מענטש. און דאס ווארט "זולל" מיינט דא נישט א זולל וסובא, נאר לשון זול, ווי דער פסוק זאגט "הייתי זוללה" און "כל מכבדיה הזילוה"; דער היפך פון "יקר" (טייער) איז "זול" (ביליג, פארשעמט), און דער היפך פון א מכובד'יגן מענטש איז א זולל. דאס הייסט, דו וועסט מקרב זיין מענטשן צו זיין עבודה יתברך, און פון א נידעריגן מענטש וועסטו מאכן א טייערע זאך. און דעמאלט - "כפי תהיה": דו גזר'סט א גזירה און זי ווערט נתקיים, און דער אויבערשטער גזר'ט א גזירה און דו ביסט מבטל. וואס עס קומט ארויס פון דיין מויל וועט זיין פונקט ווי עס קומט ארויס פון גאט'ס מויל.
"ישובו המה אליך ואתה לא תשוב אליהם" - רש"י און דער רד"ק ערקלערן אז דא ליגט א ווארענונג צום נביא. עס איז שטענדיג פאראן א סכנה ווען א מענטש דערנענטערט זיך צו רשעים כדי זיי מקרב צו זיין: ווער וועט צו וועמען צוגעצויגן ווערן, צי דו וועסט זיי שלעפן צו דיר, אדער זיי וועלן דיך חלילה אראפציען צו זיי.
מען דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל וואס האט געהאט א תלמיד וואס האט געדינט אלס רב אין א געוויסן ארט, און מען האט אים אנגעבאטן א רבנות-פאסטן אין אן אנדער פלאץ - א פיל גרעסערע שטאט מיט א סאך א בעסערן געהאלט, אבער די מענטשן דארט זענען געווען זייער ווייט פון תורה און יראת שמים. ער האט מורא געהאט צו גיין און איז געגאנגען זיך מיישב זיין מיט זיין רבין, און דער רבי האט אים געזאגט: ס'איז בעסער נישט, דאס איז א פלאץ וואס קען דיך חלילה אראפציען און אראפברענגען. נאך א שטיק צייט, ווען ער האט שוין פארלאזט דאס ערשטע פלאץ און האט נישט געהאט קיין שום מקור פרנסה, האט ער זיך נאכאמאל געוואנדן צום רבין און געזאגט אז מען האט נישט קיין ברירה און ער האט נישט וואס צו עסן. האט אים דער רבי געזאגט: נעם דאס פלאץ, אבער דו מוזט זיין שטארק און פעסט ווי אייזן נישט נאכגעשלעפט צו ווערן נאך זיי. זיי פלעגן זיך שרייבן בריוו, און דער תלמיד פלעגט אים שרייבן איבער דעם שווערן מצב, איבער דער רוחניות'דיגער פארלאזנקייט, איבער דער הפקרות און פריצות וואס הערשט אומעטום און איבער זיין שוועריקייט צו פועל'ן, און ער האט פארגאסן זיין הארץ איבער זיינע צרות. נאך א צייט האבן זיך די בריוו אויפגעהערט. עטליכע יאר שפעטער האט דער רבי אים באגעגנט און געפרעגט: נו, וואס הערט זיך? האט ער אים געענטפערט: ברוך ה', די זאכן האבן זיך בארואיגט, אלעס איז פיל בעסער. האט דער רבי אים געזאגט: איך האב מורא אז דער "ברוך ה'" איז נישט ווייל זיי האבן זיך געביטן און געווארן ווי דיר, נאר איך בין גאר שטארק באזארגט אז דו ביסט געווארן ווי זיי - אז עס באדערט דיר שוין מער נישט וואס דארט טוט זיך, דו האסט זיך אויסגעלערנט שלום צו מאכן, דו האסט זיך אויסגעלערנט צו שווייגן און שלום האבן מיטן מצב. און דאס איז גאר שטארק שרעקעדיג און זארגפאל.
און אזוי האט יענער רבי געטייטשט דעם פסוק: "קווה לשלום ואין טוב" - דו האפסט אויף שלום, אויף א שלום וואס קומט ווייל די מענטשן זענען געווארן גוט און ערליך און דעריבער האט דער רב שלום מיט זיי, אבער דער פסוק זאגט "ואין טוב". "לעת מרפא והנה בעתה" - דו מיינסט אז דא איז געווען א היילונג און די מענטשן זענען געזונט געווארן, און אט איז דא געשען א דערשרעקענדע זאך: אז דער רב אליין איז אויך געווארן ווי זיי. און דעמאלט דארף ער כסדר זארגן פאר זיי און ארויסגעבן פאר זיי פסקי הלכה וואס שטימען מיט זייער באקוועמקייט, און ביי יעדער זאך האבן זיי שוין דעם רב וואס מען ווייסט אז ביי אים איז אלעס גוט מיט די ענינים, גיי פרעג אים. "מותרים לכם, שרויים לכם", אלעס איז מותר - א באקוועמער רב, א רב מיט א בייגזאמער גומענע תורה, און אלעס איז פיין.
און אט דא רעדט מען דאך פון א נביא, און דאך ווארנט אים דער אויבערשטער: "ישובו המה אליך ואתה לא תשוב אליהם". און דער לשון פונעם רד"ק איז: אבער דאס זאל דיר געהיט ווערן, אז דו זאלסט זיך נישט אומקערן צו זייער שלעכטס דורך דיין באשעפטיגן זיך מיט זיי, טאמער וועלן זיי דיך פארדרייען מיט די רוב טענות זייערע. די רשעים האבן געקענט פארדרייען דעם נביא און מאכן אז ער זאל מיטגעשלעפט ווערן נאך זיי; דעריבער זאגט אים דער אויבערשטער: זיי עוסק מיט זיי, אבער "ישובו המה אליך", און היט זיך אז "אתה לא תשוב אליהם" - דו זאלסט זיי צוציען צו דיר, און נישט זיי דיך צו זיך.
נאך א פירוש ברענגט דער רד"ק אויף "ואם תוציא יקר מזולל כפי תהיה", לויטן תרגום: "רעות מימרי תקיים". לויט דעם איז דאס נישט קיין הבטחה אז דו וועסט גזר'ן א זאך און עס וועט אויפגעשטעלט ווערן און דו וועסט האבן כוח מבטל צו זיין גזירות פונעם אויבערשטן, נאר: דו ביסט מקיים מיין מויל און מיין רצון, אזוי ווי מיין מויל האט גערעדט און איך האב דיר באפוילן - טוסטו מיין ווילן.
און דער רד"ק ערקלערט דאס ווארט "אם תשוב ואשיבך" נישט ווי רש"י. רש"י האט געטייטשט אז דער נביא קערט צוריק דאס פאלק, בעת דער רד"ק ערקלערט אז דא ליגט א פאדערונג און א קלאגע קעגן דעם נביא אליין. דער נביא האט גערעדט הארבע רייד כלפי קודשא בריך הוא: "למה היה כאבי נצח", "מכתי אנושה", "היו תהיה לי כמו אכזב מים לא נאמנו" - כביכול, רבונו של עולם, דו האסט אנטוישט. זאגט אים דער אויבערשטער: "אם תשוב" - דו, ירמיהו, דארפסט תשובה טאן פון די דאזיגע רייד וואס דו האסט גערעדט; דו האסט גערעדט קעגן מיר זאכן וואס פאסן נישט, מיט דעם וואס דו האסט געזאגט אז איך בין ווי א פארטריקנטער קוואל, און דו האסט געזינדיגט קעגן מיר. און אויב דו וועסט תשובה טאן און חרטה האבן, "ואשיבך" - וועל איך דיר צוריקנעמען מיט תשובה און דיר מוחל זיין, "לפני תעמוד" פונקט ווי פריער. דאס איז נישט קיין אויפפאדערונג פונעם נביא פארן פאלק, נאר א תביעה פונעם אויבערשטן קעגן דעם נביא.
און וואס מיינט "לפניי תעמוד"? דער רד"ק ערקלערט אז "עמידה" איז א לשון פון תפילה, און אזוי געפינען מיר דאס אויך אויף הודאה און אויף נבואה: "אם יעמוד משה ושמואל לפניי", "ואברהם עודנו עומד לפני ה'". שטענדיג ווערט א לשון פון "עומד" געזאגט אויף א נביא, און דער באדייט דערפון איז צו שטיין אין תפילה אדער מקבל צו זיין נבואה. זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: אויב דו וועסט תשובה טאן, וועסטו קענען ממשיך זיין צו שטיין און מקבל זיין פון מיר נבואה, אבער דו מוזסט תשובה טאן אויף די דיבורים וואס דו האסט גערעדט כלפי שמיא.
דער מלבי"ם, וואס האט ערקלערט אז די טענה פונעם נביא איז געווען פארוואס זיין נבואה איז אנדערש פון אנדערע נביאים און איז נישט תמידית נאר ווי אן אכזב, און אז ער קען זיך נישט ברענגען צו נבואה דורך שמחה - טייטשט לויט דעם דעם ענטפער. ער גייט אין דעם גאנג פון רש"י אז "אם תשוב" מיינט אויב דו וועסט צוריקקערן דאס פאלק בתשובה, אבער "ואשיבך" גייט נישט ארויף אויפ'ן פאלק. ווייל לויט רש"י איז דא דא א שוועריקייט: דער הקדוש ברוך הוא זאגט צום נביא "אם תשוב" וואס טייטשט ברענג צוריק דאס פאלק בתשובה, און דערנאך "ואשיבך" - און איך וועל אייך צוריקקערן; ערשטנס איז דאס א כפילות, און צווייטנס גייט מען דאך אריבער פונעם דיבור ה' צום נביא צום דיבור פונעם נביא צום פאלק. דעריבער ערקלערט דער מלבי"ם: "אם תשוב" איז ווי תשיב - אויב דו וועסט משיב זיין דאס פאלק בתשובה, "ואשיבך" וועל איך דיך צוריקקערן צו דער שטענדיגער נבואה. דו ווילסט א נבואה תמידית? ברענג זיי צוריק בתשובה און דו וועסט האבן א תמידית'דיגע נבואה, און דאס איז "לפניי תעמוד" - א שטענדיגע עמידה אים צו דינען.
און אויב דו וועסט נישט דערגרייכן צו אזא מדרגה, זאלסטו כאטש "תוציא יקר מזולל" - אז די ערליכע נפשות זאלן אפגעזונדערט ווערן פון די נפשות פון די רשעים, אז דו זאלסט מצליח זיין צו מאכן אן אפטייל אינעם פאלק צווישן די ערליכע און די רשעים - און דעמאלט "כפי תהיה", און ווי דער פירוש רש"י: תגזור אומר ויקום לך, און וואס דו וועסט זאגן וועט מקוים ווערן כאילו עס איז ארויס מפי ה'.
און דאס איז אויך אן ענטפער, זאגט דער מלבי"ם, אויף דעם וואס ער האט זיך באקלאגט אז זיין תפילה ווערט נישט אויסגעהערט. מיר האבן דאך פריער געזען דעם מצב פון דער בצורת, מיט וואס דער קאפיטל האט זיך אנגעהויבן, און ער האט געפרעגט: ריבונו של עולם, איך האב מתפלל געווען, פארוואס ווערט מיין תפילה נישט געענטפערט? און איצט באקומט ער אן ענטפער: אויב דו וועסט מצליח זיין משיב צו זיין דאס פאלק בתשובה, וועסטו גוזר זיין און עס וועט אויסגעפירט ווערן, "תגזור אומר ויקום לך" - דו וועסט בעטן אז עס זאל רעגענען און עס וועט רעגענען. דאס איז דער ענטפער אויף זיינע ביידע פראגעס: פארוואס ווערט מיין תפילה נישט אנגענומען, און פארוואס קומט און גייט מיין נבואה.
און קעגן דעם וואס ער האט זיך באקלאגט אז די רשעים רודפ'ן אים שטענדיג, זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: דו דארפסט זיך נישט שרעקן פאר זיי. טאמער האסטו מורא אז זיי וועלן בייקומען קעגן דיר און וועלן דיך ברענגען מסכים צו זיין מיט זייערע מעשים, און צום סוף וועסטו נישט נבואה זאגן אויף זיי ווייל זיי וועלן דיך צווינגען - זאלסטו וויסן, "ישובו המה אליך ואתה לא תשוב אליהם". לויט'ן מלבי"ם איז דאס נישט קיין אזהרה נאר א הבטחה: נישט נאר אז זיי וועלן דיך נישט קענען קאליע מאכן, נאר איך זאג דיר צו בנאמנות אז זיי וועלן זיך אומקערן צו דיר, און זיי וועלן דיך נישט קענען אומקערן צו זיי.
וּנְתַתִּיךָ לָעָם הַזֶּה לְחוֹמַת נְחֹשֶׁת בְּצוּרָה וְנִלְחֲמוּ אֵלֶיךָ וְלֹא־יוּכְלוּ לָךְ כִּי־אִתְּךָ אֲנִי לְהוֹשִׁיעֲךָ וּלְהַצִּילֶךָ נְאֻם־יְהֹוָה׃ (כ) - און איך וועל דיך מאכן פאר דעם פאלק ווי א באפעסטיגטע קופערנע מויער, און זיי וועלן קעמפן קעגן דיר אבער זיי וועלן דיר גארנישט קענען טאן, ווייל איך בין מיט דיר דיך צו העלפן און דיך צו ראטעווען, זאגט גאט.
צי האסטו מורא טאמער זיי וועלן דיך הרג'ענען? אויף דעם קומט דער דאזיגער פסוק. דיין פראבלעם איז געווען וואס דו האסט געמיינט אז איך האב דיר צוגעזאגט אז די מלחמה וועט זיין קורץ און וועט זיך ענדיגן. זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: זאלסט וויסן, נישט אזוי וועט זיין. איך האב נישט צוגעזאגט אז די זאך שטייט שוין ביים ענדע, נאר "ונלחמו אליך" - איך לאז דיר וויסן אז זיי וועלן ווייטער קעמפן. און דאס איז אויך פארשטענדליך, ווייל דער הקדוש ברוך הוא מישט זיך נישט אריין אין דער בחירה חופשית; אויב זיי וועלן וועלן קעמפן - וועלן זיי קעמפן. וואס יא? דער הקדוש ברוך הוא וועט היטן אויף זיין נביא. אבער זיך אריינצומישן אין דער בחירה חופשית און זען אז קיינער זאל אים גארנישט טאן - דאס האב איך נישט צוגעזאגט, און איך האב נישט געזאגט אז די זאך איז באגרענעצט אין דער צייט; דו ביסט דער וואס האט נישט ריכטיג פארשטאנען די הבטחה, און פון דעם קומט דיין שוועריקייט. נאר "ונלחמו אליך ולא יוכלו לך, כי אתך אני להושיעך ולהצילך" - דורך א שטענדיגער השגחה וועל איך דיך ראטעווען פון זיי.
וְהִצַּלְתִּיךָ מִיַּד רָעִים וּפְדִתִיךָ מִכַּף עָרִצִים׃ (כא) - און איך וועל דיך ראטעווען פון דער האנט פון שלעכטע, און איך וועל דיך אויסלייזן פון דער האנט פון גוואלדטאטיגע.
און אויך ווען זיי וועלן זיך צונויפנעמען אויף דיר דיר צו טאן שלעכטס - "והצלתיך מיד רעים", איך וועל דיך ראטעווען פון זייער האנט. און אפילו אויב דו וועסט שוין זיין אין זייערע הענט, ווי מיר וועלן זען ווייטער אז מ'האט אים אריינגעלייגט אין בית המהפכת כדי אים צו טויטן - "ופדיתיך", און מיר וועלן זען ווייטער אז עבד מלך הכושי האט געראטעוועט ירמיהו'ן. דאס הייסט, אפילו אויב זיי וועלן באווייזן קעגן דיר און דיר שעדיגן און דו וועסט שוין זיין אין זייער האנט, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל דיך אויסלייזן פון זייער האנט, וואס דאס איז שוין א פיל שווערערע זאך.
און דער מלבי"ם איז דא מדקדק אין לשון הקודש: "והצלתיך מיד רעים ופדיתיך מכף עריצים" - לכאורה איז עס א כפילות, "הצלתיך" און "ופדיתיך", "מיד רעים" און "מכף עריצים". וואס איז דער חילוק? "יד" איז א זאך וואס ליגט אויפ'ן האנט, אבער "כף" איז אן אחיזה אין דער פלאך פון דער האנט, מיט א פעסטן גריף. און דערפון: איינעם וואס איז בלויז געגעבן אין דער האנט קען מען ראטעווען, אבער דער וואס מ'האלט אים פארקלאמערט אין דער "כף" קען מען נישט סתם אזוי ראטעווען, נאר מ'דארף א פדיון - וואס דאס איז א שווערערער און מער פארציקלטער מהלך. דעריבער בנוגע דער כף שטייט "ופדיתיך", ווייל די עריצים זענען שטארקערע גיבורים, און דארט העלפט נישט בלויז ראטעווען נאר מען דארף אן עכטן פדיון, אים אויסצולייזן כביכול מיט געלט. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אפילו אויב דו וועסט זיין אין דער האנט פונעם שטארקן שונא, וועל איך דיך אויסלייזן און דיך ראטעווען פון יענע שרעקליכע שונאים.
אין דעם טייל פונעם קאפיטל ענטפערט דער הקדוש ברוך הוא אויף ירמיהו'ס קינה. קודם כל מיט א שבועה: "אם לא שריתיך לטוב" - דיין שארית וועט זיין צום גוטן, און דו וועסט געראטעוועט ווערן פון דער גזירה; נבוזראדן וועט דיך באפרייען אין דער צייט פונעם חורבן, און אפילו דיינע קעגנער פון כלל ישראל וועלן קומען בעטן דיין עצה אין א צייט פון צרה, נאך דער הריגה פון גדליהו. דערנאך ווערט קלאר אז דאס פאלק האט זיך נישט אויף וואס צו פארלאזן: נישט פרעה און נישט זייער אייגענער כח וועלן קענען שטיין קעגן "ברזל מצפון ונחושת" - נבוכדנצר, וועמענס אייזן איז שטארק און ציט נאך זיך ווי א מאגנעט; זייער פארמעגן און זייערע אוצרות וועלן איבערגעגעבן ווערן צום רויב אן קיין פרייז, פון גרויס פיל רויבער און פיל זינד, און דער שונא וועט זיי נאכגיין אפילו אין א לאנד וואס דו האסט נישט געקענט. פון דער אנדערער זייט לייגט דער נביא פאר זיין ווייטאג: זיין נבואה קומט צו אים ווי א מציאה בהיסח הדעת, ווייל ער קען זיך נישט מכין זיין בשמחה צו נבואות זעם; ער זיצט בדד, און אלע מיני קרענק און יסורים האבן אים אנגערירט - כאב, נצח, א מכה אנושה וואס לאזט זיך נישט היילן. און אויף דעם אלעם קומט דער ענטפער: ברענג צוריק דאס פאלק בתשובה, נעם ארויס דאס טייערע פונעם זולל, און דעמאלט וועט דיין נבואה אנהאלטן, דיין תפילה וועט אנגענומען ווערן און ותגזור אומר ויקם לך; און דערווייל - זאלן זיי זיך אומקערן צו דיר און דו זאלסט זיך נישט אומקערן צו זיי, און איך בין מיט דיר ווי א פעסטע קופערנע מויער, דיך צו ראטעווען פון דער האנט פון רשעים און דיך אויסצולייזן פון די נעגל פון עריצים.