קאפיטל טו אין ירמיהו הייבט זיך אן מיט דעם ענטפער פון השי"ת אויף דער תפילה פונעם נביא ביים סוף פונעם פריערדיגן קאפיטל: עס איז שוין מער נישט פאראן קיין ארט פאר קיין תפילה. פון דא און ווייטער גייט דאס קאפיטל און שילדערט באריכות די סדרים פון די פורענויות וואס גייען קומען, זייער סיבה, און דעם פערזענליכן ווייטאג פונעם נביא וואס איז געשיקט געווארן צו טראגן די דאזיגע שווערע בשורה אויף זיין שטאט און אויף זיין פאלק. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
אויב משה און שמואל וועלן שטיין פאר מיר
וַיֹּאמֶר יְהֹוָה אֵלַי אִם־יַעֲמֹד מֹשֶׁה וּשְׁמוּאֵל לְפָנַי אֵין נַפְשִׁי אֶל־הָעָם הַזֶּה שַׁלַּח מֵעַל־פָּנַי וְיֵצֵאוּ׃ - און ה' האט צו מיר געזאגט: אפילו אויב משה און שמואל וועלן שטיין פאר מיר, איז מיין באגער נישט צו דעם דאזיגן פאלק; שיק זיי אוועק פון מיין פנים, און זיי זאלן ארויסגיין.
דער הקדוש ברוך הוא זאגט צום נביא: אפילו משה און שמואל וואלטן יעצט נישט געהאלפן. פארוואס דווקא די צוויי? רש"י ערקלערט אז ביידע האבן געבעטן רחמים פאר כלל ישראל און האבן מצליח געווען, אבער פריער האבן זיי צוריקגעברענגט דאס פאלק צום גוטן וועג. עס איז זיי נישט איינגעפאלן אין הארצן איינצושטילן דעם צארן פונעם אויבערשטן פאר זיי האבן צוריקגעקערט דאס פאלק למוטב. דאס הייסט, זייער הצלחה איז געקומען דערפון וואס זיי האבן געזייט אויף א פרוכטבארער ערד: קודם תשובה, און דערנאך תפילה. ווידער דא בעט ירמיהו אויף א פאלק וואס האט נישט תשובה געטאן, און אונטער אזעלכע אומשטענדן וואלטן אפילו משה און שמואל אויך נישט מצליח געווען.
ביי משה רבינו שטייט די זאך קלאר און מפורש: קודם "שימו איש חרבו על ירכו", ער האט צעמאלן דאס גאלדענע קאלב אויף שטויב און צעשפרייט אויפן וואסער, און געהרג'עט די פושעים וואס האבן זיך געבוקט צום עגל, און ערשט דערנאך "ואעלה אל ה' אולי אכפרה". די כפרה איז געקומען ביים סוף פון א גאנצן תהליך פון תשובה. און אזוי אויך ביי שמואל הנביא אין מצפה: קודם "ויסירו בני ישראל את הבעלים", און ערשט דערנאך "קבצו את כל ישראל המצפתה ואתפלל עליכם". ירמיהו קען זיי אבער נישט צוריקקערן צום אויבערשטן, און דערפאר זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: שטעל זיך נישט מתפלל זיין פאר זיי, ווייל אין נפשי - איך האב נישט קיין שום ווילן - אין דעם דאזיגן פאלק.
דער רד"ק ערקלערט עס אנדערש: אפילו משה און שמואל, וואס זענען געווען גרעסער פון דיר, וואלטן יעצט נישט געהאלפן. און פארוואס זענען דווקא זיי דערמאנט געווארן? ווייל ביידע זענען געווען לוים און נביאים, און דער גרעסטער פון די נביאים נאך משה רבינו איז געווען שמואל הנביא. "משה ואהרן בכהניו ושמואל בקוראי שמו", און אויף אים שטייט "נאמן שמואל לנביא לה'" און ער האט נישט געלאזט פאלן קיין איין ווארט צו דער ערד. לויטן רד"ק איז דא נישט קיין ענין פונעם סדר פון תשובה און תפילה, נאר פון דער גרויסקייט פון זייער מדרגה. אפילו אויב דו וועסט ברענגען די צוויי גרעסטע פערזענליכקייטן אין כלל ישראל, וועלן זיי אויך יעצט נישט טוישן די גזירה. און דערפאר "שלח מעל פני ויצאו" - דער באפעל איז געוואנדן צו ירמיהו: עס איז בעסער אז דו זאלסט זיי פארשיקן, איידער דו זאלסט שטיין און מתפלל זיין אויף זיי.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא האט מען געענטפערט פאר ירמיהו אז דער גזר דין איז שוין פארחתמ'עט געווארן, און אין א מצב וואס דער גזר דין איז שוין נחתם געווארן העלפט שוין נישט קיין תפילה. משה און שמואל האבן טאקע געהאט די כח צו עומד זיין בפרץ, אבער דאס איז געווען ווען עס איז נאך געווען א רצון און א באגער צו זיי, דאס הייסט פאר דער חתימת הדין. און כאטש עס איז געווען א פנים פון כעס, און כאטש עס איז געווען א "ויחר אפו", איז דאס בלויז געווען פון אינדרויסן - אבער אינעווייניג איז געווען א רצון. אבער יעצט האט זיך מיין זעל אינגאנצן אפגעטרייסלט פון זיי, און דערפאר "שלח מעל פני ויצאו" - אין גלות אריין, פונקט ווי א בן סורר ומורה וואס זיין פאטער שטויסט אים ארויס פון שטוב.
וואוהין זאלן מיר ארויסגיין - פיר מינים פון פורענות
וְהָיָה כִּי־יֹאמְרוּ אֵלֶיךָ אָנָה נֵצֵא וְאָמַרְתָּ אֲלֵיהֶם כֹּה־אָמַר יְהֹוָה אֲשֶׁר לַמָּוֶת לַמָּוֶת וַאֲשֶׁר לַחֶרֶב לַחֶרֶב וַאֲשֶׁר לָרָעָב לָרָעָב וַאֲשֶׁר לַשְּׁבִי לַשֶּׁבִי׃ - און עס וועט זיין ווען זיי וועלן דיר פרעגן: וואוהין זאלן מיר ארויסגיין? זאלסטו זאגן צו זיי: אזוי האט ה' געזאגט: ווער עס איז באשטימט צום טויט - צום טויט, און ווער צום שווערד - צום שווערד, און ווער צום הונגער - צום הונגער, און ווער צו דער געפאנגענשאפט - צו דער געפאנגענשאפט.
אויב זיי וועלן דיר פרעגן וואוהין זאלן מיר ארויסגיין, זאלסטו זיי זאגן די גזירות וואס זענען גרייט צו קומען אויף זיי. זאגט רש"י: יעדער זאך וואס ווערט שפעטער דערמאנט אינעם פסוק איז שווערער פון דער פריערדיגער. שווערד איז שווערער פון טויט, ווייל א מיתה דורך א שווערד איז מיאוס - עס ברענגט א בזיון צום קערפער, ווייל דער וואס ווערט דערהרגעט מיט א שווערד ווערט צעשטאכן און פליסט מיט בלוט, בשעת איינער וואס שטארבט אויף זיין בעט בלייבט זיין קערפער גאנץ, ווי עס שטייט: "יקר בעיני ה' המותה לחסידיו". הונגער איז נאך שווערער פונעם שווערד, ווייל איינער ליידט און דער צווייטער ליידט נישט אזוי לאנג: דורכן שווערד ווערט מען געהרג'עט אין איין רגע, און פון הונגער פייניגט מען זיך פילע טעג, ווי עס שטייט: "טובים היו חללי חרב מחללי רעב". און די געפאנגענשאפט איז די שווערסטע פון אלע, ווי רש"י זאגט דערויף "כולהו איתנהו בגוויה" - אין דער געפאנגענשאפט איז פאראן סיי שווערד, סיי הונגער, און סיי יסורים, אלעס איז דערין איינגעשלאסן.
דער מלבי"ם שטעלט אויס די שלעכטע גזירות לויט זייערע סארטן: עס איז פאראן א נאטירליכע צרה - טויט און הונגער; עס איז פאראן א צרה וואס קומט דורך בחירה, וואס א בעל בחירה באשליסט צו שעדיגן - שווערד און געפאנגענשאפט; און עס זענען פאראן צרות וואס קומען דורך באשעפענישן מיט אן אייגענעם ווילן, דאס הייסט הינט און חיות, ווי עס שטייט "מזי רעב ולחומי רשף... ושן בהמות". און אלע די דאזיגע צרות קומען ארויס פון השי"ת - דאס איז די "יציאה" וואוהין זיי גייען ארויס. פיר שטראפן זענען דאס, און יעדער איינער איז שווערער פון דעם אנדערן, אזוי ווי עס שטייט "והיה הנס מקול הפחד" - אז די צרות ווערן אלץ שווערער און שארפער.
וּפָקַדְתִּי עֲלֵיהֶם אַרְבַּע מִשְׁפָּחוֹת נְאֻם־יְהֹוָה אֶת־הַחֶרֶב לַהֲרֹג וְאֶת־הַכְּלָבִים לִסְחֹב וְאֶת־עוֹף הַשָּׁמַיִם וְאֶת־בֶּהֱמַת הָאָרֶץ לֶאֱכֹל וּלְהַשְׁחִית׃ - און איך וועל באפעלן אויף זיי פיר משפחות, זאגט ה': דעם שווערד צו טויטן, און די הינט צו שלעפן, און די פויגלען פונעם הימל און די חיות פון דער ערד צו פרעסן און צו פארדארבן.
"ופקדתי" - רש"י טייטשט פֿון אַ לשון פֿון מינוי און פקידות, ווי איינער וואָס שטעלט אָן אַ מענטש אויף אַ תפקיד. "ארבע משפחות" זענען פֿיר מינים עונשים. די שווערד - צו הרגענען, וואָס דאָס איז איר טבֿע. די הינט - צו שלעפּן, וואָס דער שטייגער פֿון די הינט איז צו שלעפּן די נבֿלה אויף דרויסן. און דער פֿויגל פֿונעם הימל און די בהמה פֿון דער ערד - און דאָ איז דער פּסוק געבויט ווי פּאַראַלעלע העלפֿטן: דער עוף השמים צו עסן, און די בהמת הארץ צו פֿאַרדאַרבן. דער פֿויגל, ווי דער עיט, דער נשר און דער בז, רײַסט און עסט פֿלייש. בעת די בהמת הארץ - אַ היימישע בהמה - עסט נישט קיין פֿלייש, נאָר זי צעטרעט און פֿאַרדאַרבט.
צוליב מנשה - און פֿאַרוואָס נאָך דעם ווי ער האָט תּשובֿה געטאָן?
וּנְתַתִּים לְזַעֲוָה לְכֹל מַמְלְכוֹת הָאָרֶץ בִּגְלַל מְנַשֶּׁה בֶן־יְחִזְקִיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה עַל אֲשֶׁר־עָשָׂה בִּירוּשָׁלָ͏ִם׃ - און איך וועל זיי געבן צום ציטערניש צו אַלע קעניגרײַכן פֿון דער ערד, צוליב מנשה דעם זון פֿון יחזקיהו מלך יהודה, פֿאַר דעם וואָס ער האָט געטאָן אין ירושלים.
"זעווה" איז פֿון אַ לשון זע און באַוועגונג, ווי "לא קם ולא זע", און מיט אַן אומבײַט פֿון אותיות זענען "זעווה" און "זוועה" דער זעלבער ענין, ווי מיר געפֿינען קהל און להק, כבש און כשב. דער באַטײַט איז: זיי וועלן נישט האָבן קיין מנוחה, נאָר זיי וועלן זײַן נעים ונדים און וואַנדערן די גאַנצע צײַט צווישן אַלע מלוכות פֿון דער ערד. און דאָס אַלץ צוליב מנשה בן חזקיהו, וואָס האָט אָנגעפֿירט יהודה מיט שלעכטע מעשים און געגאָסן אומשולדיק בלוט, ביז ער האָט אָנגעפֿילט ירושלים מיט בלוט פֿון איין עק ביזן צווייטן.
און דאָ פֿרעגט זיך אַ שוועריקייט: מנשה האָט דאָך תּשובֿה געטאָן, און אויב אַזוי פֿאַרוואָס דערמאָנט מען אים ווײַטער צום גנאי? דעריבער ברענגט דער רד"ק דעם תרגום יונתן: "על דלא תבו כמנשה בר חזקיה" - דאָס הייסט, צוליב דעם וואָס איר האָט נישט תּשובֿה געטאָן ווי מנשה בן חזקיהו. הגם לויטן פּשוטו של מקרא איז די זאַך שווער, וואָרעם דער פּשט פֿונעם פּסוק איז אַז מנשה האָט געטאָן שוידערלעכע מעשים אין ירושלים און צוליב דעם ברענגט דער אויבערשטער די צרות; תרגום יונתן נעמט אַרויס דעם פּסוק פֿון זײַן פּשט, און דאָס איז אַ ביאור על דרך הדרש.
דער מלבי"ם פֿרעגט דאָס אויף אַן אַנדער אָרט, אין ספר מלכים, און ער ענטפֿערט אַז מנשה האָט געהאַט צוויי שווערע עבֿירות: עבודה זרה און שפיכות דמים, און ווען ער האָט תּשובֿה געטאָן האָט ער תּשובֿה געטאָן אויף איינע פֿון זיי און נישט אויף דער צווייטער; דערפֿאַר געדענקט עס דער אויבערשטער נאָך אַלץ, און דערפֿאַר שטייט אויך אין ספר מלכים אַז דער גלות איז געקומען צוליב די זינד פֿון מנשה בן חזקיהו. נאָך אַן הסבר: אין יענער שעה איז דער גזר דין שוין געווען פֿאַרחתמעט, און כאָטש שפּעטער האָט ער תּשובֿה געטאָן, איז די חתימה שוין פֿאַרחתמעט געוואָרן. און נאָך אַן הסבר: זײַן תּשובֿה איז געווען בלויז אַ פּריוואַטע און האָט נישט אַרײַנגענומען דאָס מקרבֿ זײַן דאָס גאַנצע פֿאָלק צו תּשובֿה, בבחינת "ואני את נפשי הצלתי", אָבער די אַלגעמיינע מציאות האָט זיך נישט געביטן צום גוטן. פֿון אַלע די טעמים איז מנשה דער צוליב וועמען די צרה איז געקומען.
ווער וועט רחמנות האָבן אויף דיר, ירושלים
כִּי מִי־יַחְמֹל עָלַיִךְ יְרוּשָׁלַ͏ִם וּמִי יָנוּד לָךְ וּמִי יָסוּר לִשְׁאֹל לְשָׁלֹם לָךְ׃ - וואָרעם ווער וועט רחמנות האָבן אויף דיר, ירושלים, און ווער וועט טרויערן אויף דיר, און ווער וועט זיך אײַנבייגן צו פֿרעגן אויף דײַן שלום?
"ינוד" - רש"י טייטשט ער וועט קלאָגן; דער רד"ק טייטשט "לנוד לו ולנחמו", מיטפֿילן און טרייסטן. דער מצודת דוד ערקלערט מיט פּשטות: ווען אַ מענטש קומט זײַן מיט זײַן חבֿר אין זײַן צער, שאָקלט ער מיטן קאָפּ אַהין און אַהער פֿון גרויס ווייטיק - און דאָס איז "ינוד לך". און דער רד"ק לייגט צו אַ טעם אויף דעם נאָמען: די מנחמים ריקן זיך פֿון זייער אָרט, איינער פֿון דאַנען און דער אַנדערער פֿון דאָרטן, כּדי צו טרייסטן דעם אַבֿל, ווי מיר געפֿינען בײַ איובֿ אַז זײַנע חבֿרים זענען געקומען צו אים פֿון דער ווײַטנס.
און וויבאַלד דו אַליין האָסט פֿאַראורזאַכט פֿאַר זיך אַלע די צרות, ווער וועט איצט קומען צו זײַן מיט דיר אין דײַן צער? מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אַז מען איז נישט גענויגט צו האָבן רחמנות אויף איינעם וואָס נאָך אַ סך התראות איז ער געגאַנגען און געשעדיקט זיך אַליין מיט די אייגענע הענט. אינעם ערגסטן פֿאַל איז אפֿילו דאָ אַ מין שמחה לאיד, "עס קומט אים", און צום ווייניקסטנס וועט מען נישט אָנגעפֿילט ווערן מיט רחמנות צו אים, ווײַל ער איז געווען אַ שוטה מיט זײַנע מעשים. און אַזוי אויך דאָ: איר האָט באַקומען התראות, די נבֿיאים האָבן גערעדט מיט אײַך השכם והערב, און איר האָט געזאָגט "נאָך מיר דער מבול" - און איצט, אַז דער מבול האָט אײַך געכאַפּט אין מיטן, ווער וועט רחמנות האָבן?
דער מלבי"ם איז מדייק: "מי יחמול" - ווער וועט זיך אײַנהאַלטן פֿון דיר אומצוברענגען; צי מיינסטו אַז נבוכדנצר וועט קומען און האָבן רחמנות און וועט דיר נישט שאַטן? "ומי ינוד לך" - דאָס זענען די קרובֿים וואָס קומען טרייסטן דעם אַבֿל. און נישט נאָר אַז זיי וועלן נישט קומען, נאָר אפֿילו "מי יסור לשאול לשלום לך" - יענע ווײַטע וואָס קומען נאָך די שבעה-טעג זען וואָס מאַכסטו און וואָס עס פֿעלט דיר - זיי וועלן אויך נישט קומען.
נלאיתי הינחם
אַתְּ נָטַשְׁתְּ אֹתִי נְאֻם־יְהֹוָה אָחוֹר תֵּלֵכִי וָאַט אֶת־יָדִי עָלַיִךְ וָאַשְׁחִיתֵךְ נִלְאֵיתִי הִנָּחֵם׃ - דו האסט מיך פארלאזט, זאגט דער אויבערשטער, צוריקוועגס גייסטו, און איך האב אויסגעשטרעקט מיין האנט אויף דיר און דיך פארדארבן, איך בין מיד געווארן פון חרטה האבן.
דו אליין האסט געברענגט אויף זיך דאס בייז דורך דעם וואס דו האסט מיך פארלאזט. און נישט נאר דאס, נאר דו האסט ווייטער ממשיך געווען זיך דערווייטערן - "אחור תלכי", אויף א שטענדיגן אופן. עס איז דא א פארלאזן, און עס איז דא א גיין אין דער ווייטנס. און דערפאר "ואט את ידי עליך" - איך האב אויסגעשטרעקט מיין האנט אויף דיר מאל נאך מאל דיך צו פארדארבן. און כאטש צום סוף זענען כלל ישראל נישט פארניכטעט געווארן און זענען שטענדיג געבליבן עקזיסטירן, ווייל כסדר האב איך חרטה געהאט אויפן שלעכטס - אבער יעצט "נלאיתי הנחם", כביכול איך בין מיד געווארן פון האבן חרטה. דאס מאל גייט די זאך זיך ענדיגן מיט א שווערער גלות, ווייל מאל נאך מאל האב איך חרטה געהאט, ביז איך קען מער נישט האבן חרטה, און מען דארף זיך רעכענען מיט זיי ווי עס קומט זיך זיי.
ואזרם במזרה
וָאֶזְרֵם בְּמִזְרֶה בְּשַׁעֲרֵי הָאָרֶץ שִׁכַּלְתִּי אִבַּדְתִּי אֶת־עַמִּי מִדַּרְכֵיהֶם לוֹא־שָׁבוּ׃ - און איך האב זיי צעשפרייט מיט א ווינד-שאפל אין די טויערן פונעם לאנד, איך האב געשלאגן מיט שכול, איך האב אומגעברענגט מיין פאלק, פון זייערע וועגן האבן זיי זיך נישט אומגעקערט.
דער רד"ק טייטשט: פונקט ווי מען צעווישט און צעשפרייט תבואה מיט א מזרה (א ווינד-שאפל), אזוי וועל איך זיי צעשפרייטן איבער דער וועלט. "בשערי הארץ" מיינט אין די שטעט פונעם לאנד, און אזוי טייטשט תרגום יונתן "בקרווי ארעא". און דער טעם פארוואס א שטאט ווערט אנגערופן נאכן טויער, איז ווייל דורכן טויער פלעגט מען אריינגיין און ארויסגיין, ווי דער לשון הכתוב "לכל באי שער עירו". דער פסוק רעדט איבער די עשרת השבטים וואס זענען פארוגלט געווארן, און דערפאר שטייט "שיכלתי אבדתי" - אז כביכול מען איז געווארן פארשכולט פון זיי און עס איז כאילו זיי זענען אינגאנצן פארלוירן געגאנגען, ביז עס איז פאראן א מחלוקת צי זיי וועלן אמאל צוריקקומען. און מיט דעם אלעם האט שבט יהודה געזען די אלע צרות און האט זיך נישט אומגעקערט פון זייער שלעכטן וועג - זיי האבן געדארפט ארויסנעמען א מוסר השכל פון דעם וואס עס איז געשען צו זייערע ברידער, און זיי האבן עס נישט געטאן.
דער מלבי"ם ערקלערט די כפילות: "ואזרם במזרה" - אז זיי זענען ארויס אין גלות; "שכלתי" - אויף זייערע קליינע קינדער; "אבדתי" - אויף די גרויסע. קום און זע צרה נאך צרה, און קום און זע אז זיי האבן נישט געטוישט זייערע וועגן. און וואס איז א מזרה? א כלי מיט וואס מען פלעגט צעשפרייטן די תבואה נאכן דרעשן, ווי דער לשון "זורה ברחת ובמזרה": מען ווארפט ארויף די תבואה אויף דער הויך, און אזוי ווי זי איז שווער פאלט זי צוריק אויף איר פלאץ, בשעת דער ווינט טראגט אוועק דאס קאפ און די לייכטע שאלעכץ. און דא דרוקט זיך דער מלבי"ם אויס מיט א פינקטלעכן לשון: "הלכו הפסולת לגולה". און די כוונה איז חלילה נישט ווי מען ניצט דאס היינט, נאר אין פארגלייך אין כלל ישראל - אז יהודה זענען נאך געווען ערליך אין פארגלייך צו שומרון, און די קלאס פארדארבענע זענען די וואס זענען צום ערשט געגאנגען אין גלות. און פונקט ווי ביי א מזרה ממש, וואס דער ווינט טראגט אוועק דאס ערגערע, אזוי אויך ביים ערשטן גלות זענען געגאנגען די ערגערע - און יהודה וואלטן געדארפט ארויסנעמען א לימוד דערפון, און זיי האבן עס נישט געטאן.
עצמו לי אלמנותיו
עָצְמוּ־לִי אַלְמְנוֹתָו מֵחוֹל יַמִּים הֵבֵאתִי לָהֶם עַל־אֵם בָּחוּר שֹׁדֵד בַּצׇּהֳרָיִם הִפַּלְתִּי עָלֶיהָ פִּתְאֹם עִיר וּבֶהָלוֹת׃ - עס זענען מיר געווארן מער אירע אלמנות ווי דער זאמד פונעם ים, איך האב געברענגט אויף זיי, אויף דער מוטער פונעם בחור, א רויבער אין מיטן העלן טאג, איך האב געווארפן אויף איר פלוצלונג שונאים (אדער שטאט-חורבן) און שרעקענישן.
אין דעם פסוק זענען דא עטליכע ווערטער וואס פאדערן אן הסבר, און ווי אונזער שטייגער, ווען עס איז פאראן אין נביא ווערטער וואס זענען נישט קלאר - וויפיל מפרשים, אזויפיל ביאורים. רש"י טייטשט: זיינע אלמנות זענען געווארן פיל פאר מיר מער פונעם זאמד פונעם ים. דער רד"ק לייגט צו אז די כוונה איז נישט נאר אויף דער כמות נאר אויך אויף דער איכות: איך בין באצערט אויף זיי און אירע אלמנות זענען געווארן גרויס אין מיינע אויגן. "עצמו" איז מלשון עוצם און ריבוי. און דער רד"ק ערקלערט אז די זאך איז געווען אין די צייטן פון אחז, ווען פקח בן רמליהו האט געהרג'עט אין יהודה הונדערט און צוואנציג טויזנט מענטשן אין איין טאג, און עס איז גרינג זיך פארצושטעלן וויפיל אלמנות זענען פארבליבן נאך אזא שחיטה. און דער מצודת דוד לייגט צו: מיינט נישט אז איך טו דאס ווי איינער וואס נעמט נקמה און אז די זאך איז מיר גרינג - זאלסטו וויסן אז איך טו דאס זיי צו פארריכטן, און יעדער ווייטאג פון אן אלמנה און איר גאנצער צער איז אנטפלעקט פאר מיר און ברענגט מיר צער.
"על אם בחור" - דער רד"ק טייטשט "אם" מלשון אומה און קהילה, דאס הייסט א קהילה פון בחורים. זיי זענען נישט געקומען ווי גנבים ביינאכט נאר בצהרים, און די גבורה פון די בחורים האט זיי גארנישט געהאלפן זיך צו ראטעווען. "שודד" דא מיינט נישט סתם א גנב נאר א שונא וואס קומט זיך אפנעמען מיט זיי, און "בצהרים" קומט אונטערצושטרייכן אז ער איז נישט געקומען ביינאכט פאר שרעק, נאר אפן און אן קיין פחד. "הפלתי עליה פתאום עיר ובהלות" - "עיר" לויטן רד"ק מיינט א חורבן פון שטעט, מלשון "ערו ערו עד היסוד בה", אדער אז די שטאט איז איינגעפאלן און חרוב געווארן. און "בהלות" לערנט אז דאס אלעס איז געווען פלוצלונג, אן קיין הכנה און אן קיין ערווארטונג, ווי דער לשון "ויבהילו להביא את המן". און דער רד"ק ברענגט בשם זיין פאטער, און אזוי ברענגט אויך רש"י, אז "עיר" איז מלשון שונא, ווי עס שטייט ביי שאול "ויהי עריך" - און די כוונה איז: איך האב געווארפן אויף איר פלוצלונג שונאים און דערשרעקענישן.
דער מלבי"ם טייטשט על דרך המליצה: די אלמנות וואס זענען פארבליבן זענען געווען מעכטיג און פיל מער פונעם זאמד פונעם ים, און אויף יעדער מוטער האט ער געברענגט א בחור פון די גוים וואס זאל ליגן מיט איר, א רויבער וואס האט געזונדיגט מיט איר און זי בארויבט. און מיט דעם רעדט דער פסוק ווייטער וועגן יענע פרויען וואס זענען געבליבן אלמנות - אז איך האב געברענגט אויף זיי דעם שונא ער זאל טאן מיט זיי אזא זאך, און דאס איז געווען בצהרים, פאר די אויגן פון יעדן, און מיט א פלוצלינגקייט. און "עיר" לויטן מלבי"ם איז נישט א שטאט ממש און אויך נישט מלשון שונא, נאר מלשון ערווה: איך האב געברענגט אויף איר פלוצלונג א גילוי ערווה און בהלות, אויף יענעם בחור שודד וואס האט אנטפלעקט איר ערווה.
אומללה יולדת השבעה
אֻמְלְלָה יֹלֶדֶת הַשִּׁבְעָה נָפְחָה נַפְשָׁהּ בָּא שִׁמְשָׁהּ בְּעֹד יוֹמָם בּוֹשָׁה וְחָפֵרָה וּשְׁאֵרִיתָם לַחֶרֶב אֶתֵּן לִפְנֵי אֹיְבֵיהֶם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - פֿאַרשמאַכט געוואָרן איז די וואָס האָט געבאָרן זיבן, איר זעל איז אויסגעגאַנגען פֿון גרויס צער, איר זון איז אונטערגעגאַנגען בעת עס איז נאָך געווען טאָג, זי איז פֿאַרשעמט און צו שאַנד געוואָרן, און זייער איבערבלייַב וועל איך געבן צום שווערד פֿאַר זייערע שונאים, זאָגט דער אויבערשטער.
אַן אויסדרוק וואָס מיר אַלע קענען פֿון די קינות אין תשעה באב. רש"י טייטשט אַז די כוונה איז אויף שומרון, אויף די עשרת השבטים, און זי ווערט אָנגערופֿן "יולדת השבעה" נאָך די זיבן משפחות וואָס זענען פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון דאָרט אין גלות: ירבעם בן נבט און זײַן הויז, בעשא און זײַן הויז, עמרי און זײַן הויז, יהוא און זײַן הויז, מנחם און זײַן הויז, פקח און זײַן הויז, און הושע בן אלה און זײַן הויז.
"נפחה נפשה" - מיר זענען געוואוינט דאָס צו טייטשן ווי אַ לשון פֿון פטירה, אָבער עס מוז נישט זײַן אַזוי. פֿונעם תרגום איז משמע אַז עס איז אַ לשון פֿון דאבון נפש, אַזוי ווי דער אויסדרוק "מפח נפש", דאָס הייסט אַ גרויסער צער. "בא שמשה בעוד יומם" - זיי האָבן נישט גערישט אַז אַזוי שנעל וועט קומען די מפלה און זיי וועלן גיין אין גלות צווישן די אומות, און נישט אין זייער צײַט האָבן זיי געאײַלט צו פֿאַלן. און ווי די גמרא אין מסכת גיטין באשרײַבט, אַז בײַ איין עק שטאָט איז געווען ששון ושמחה און כלי זמר, און בײַם צווייטן עק איז שוין געווען הרג, טבח און שרעקלעכע שווערע זאַכן. "בא שמשה" הייסט אַז איר זון איז אונטערגעגאַנגען, און לכאורה איז שקיעה פֿאַרנאַכט - נאָר דאָ קומט דער פסוק זאָגן אַז די שקיעה איז געווען שלא בעיתה, אינמיטן העלן טאָג, בעת זיי זענען נאָך געווען בײַם שפּיץ פֿון זייער כּוח, און אין איין רגע איז אַלץ אײַנגעפֿאַלן.
און דער מדרש תנחומא דרש'נט דעם פסוק נישט אויף שומרון נאָר אויף ירושלים, און ער רעכנט אויס זיבן רשעות'דיקע מלכים וואָס זענען דאָרט געווען: יהורם, יהואש, אחז, מנשה, אמון, יהויקים און צדקיהו. נאָר רש"י באַמערקט אַז מען דאַרף אויך ציילן רחבעם, אביה, אמציה און אחזיה, און אויב אַזוי איז די צאָל זיבן נישט פּינקטלעך דאָ.
דער רד"ק, פֿאַרקערט, זוכט דאָ בכלל נישט קיין חשבון. לויט זײַנע ווערטער איז "שבעה" אַן אויסדרוק פֿון ריבוי, וואָרום ווען מען וויל זאָגן אַ גרויסע צאָל אָן אַ גענויעם חשבון זאָגט מען זיבן. "שבע יפול צדיק וקם" - צי דען דוקא זיבן מאָל און נישט זעקס אָדער אַכט? נאָר פֿילע מאָל. "שבע כחטאתיכם", "ישלם שבעתים" - מיינט מען נישט קיין פּינקטלעכע צאָל. און אַזוי אויך "עד עקרה ילדה שבעה", וואָס אויך דאָרט איז די כוונה אַז זי האָט געבאָרן פֿיל, און בפועל האָט זי געבאָרן פֿינף, און חז"ל האָבן געמאַכט דעם חשבון פֿאַרוואָס עס ווערט אָנגערופֿן זיבן. בדרך אגב ברענגט אויך הרב מרגליות אַז די נומערן דרײַ הונדערט און פֿיר הונדערט אין לשון חז"ל קומען פֿילע מאָל אויסצודריקן אַ ריבוי: "העלו לו לעלייה שלוש מאות גרבי יין", און פֿיר הונדערט קינדער האָט דוד געהאַט בני יפת תואר, און נאָך פֿיל ערטער פֿון וואַנען ער ווײַזט אויף אַז מען מיינט נישט קיין גענויע צאָל נאָר אַ גרויסע מאָס.
און לויט דעם: "יולדת השבעה" - די וואָס האָט געבאָרן פֿיל קינדער, "נפחה נפשה" - זי האָט געהאַט אַ דאבון נפש, "בא שמשה בעוד יומם" - איר זון איז אונטערגעגאַנגען בעת דער טאָג איז נאָך געווען גרויס, "בושה וחפרה" - זי האָט געהאַט אַ גרויסע בושה און ביזיון. "ושאריתם לחרב אתן" - די איבערגעבליבענע, די וואָס זענען נישט געגאַנגען אין גלות, וועלן איבערגעגעבן ווערן צום שווערד; און "שאריתם" מיינט זייערע קינדער, ווי דער לשון "לתת לך שם ושארית".
אוי לי אמי - די קינה פֿונעם נביא
אוֹי־לִי אִמִּי כִּי יְלִדְתִּנִי אִישׁ רִיב וְאִישׁ מָדוֹן לְכׇל־הָאָרֶץ לֹא־נָשִׁיתִי וְלֹא־נָשׁוּ־בִי כֻּלֹּה מְקַלְלַוְנִי׃ - וויי איז מיר, מײַן מוטער, וואָס דו האָסט מיך געבאָרן, אַ מאַן פֿון קריג און אַ מאַן פֿון שטרײַט צום גאַנצן לאַנד; איך האָב זיי נישט געלייגן קיין חובות און זיי האָבן מיר נישט געלייגן, און דאָך טוען אַלע מיך שילטן.
זאָגט דער נביא: זיי האָבן דאָך קיין שום סיבה נישט זיך צו קריגן מיט מיר. "לא נשיתי" - פֿון לשון נושה, איך האָב זיי נישט געבאָרגט קיין געלט און איך האָב נישט געפֿאָדערט פֿון זיי מײַן הלוואה, אַז זיי זאָלן מיך שילטן צוליב דעם מאָנען. "ולא נשו בי" - זיי האָבן מיר אויך נישט געבאָרגט, אַז זיי זאָלן מאָנען פֿון מיר און איך באַצאָל נישט און דערפֿאַר זאָלן זיי מיך שילטן. פּשוט גערעדט: עס איז נישטאָ קיין שום סיבה פֿאַרוואָס זיי זאָלן מיך שילטן.
מען דערציילט אַ מעשה. איינער האָט געבעטן פֿון זײַן חבֿר אַן הלוואה, און יענער האָט געקענט דעם טיפּ און געוווּסט אַז דאָס איז נישט קיין הלוואה נאָר אַ מתנה. האָט ער אים געזאָגט: קודם־כּל שילט מיך אויס. האָט ער אים געזאָגט: פֿאַרוואָס זאָל איך דיך שילטן, ביסט דאָך מײַן חבֿר? האָט ער געזאָגט: פֿאָרט, שילט! האָט ער אים געשאָלטן. האָט ער געזאָגט: נישט גענוג, שילט מער. האָט ער געשאָלטן מער. האָט ער געזאָגט: נו, איצט וועסטו מיר געבן די הלוואה? האָט ער אים געזאָגט: נאָך אַזעלכע קללות זאָל איך דיר געבן אַ הלוואה? האָט ער אים געענטפֿערט: הער אויס, איך ווייס דאָך אַז אויב איך וועל דיר געבן די הלוואה, ווען איך וועל קומען מאָנען דאָס געלט - נישט נאָר וואָס דאָס געלט וועל איך נישט זען, נאָר דו וועסט מיך נאָך אויסשילטן. איז מיר בעסער דו זאָלסט מיך שילטן ווען דאָס געלט איז נאָך אין מײַן קעשענע, וואָס דאָס גייט נאָך אַדורך, איידער דו זאָלסט מיך שילטן ווען דאָס געלט איז שוין אין דײַן קעשענע - דאָס איז שוין גאָר נישט צום דערטראָגן.
און פֿאַרוואָס דערמאָנט מען זיך אין דעם? ווײַל דאָס איז דאָך פּינקטלעך דער לשון פֿונעם פסוק: "לא נשיתי" - אַז איך זאָל מאָנען מײַן הלוואה פֿון זיי און זיי זאָלן מיך שילטן צוליב דעם. אַ מענטש קומט בעטן זײַן געלט, און נישט נאָר וואָס יענער גיט נישט צוריק, נאָר ער שילט אים נאָך אויס: וואָס דרייסטו אַ קאָפּ, ווען איך וועל האָבן וועל איך דיך רופֿן. און ער וואַרט שוין יאָרן לאַנג. און ער ווייסט נאָך צו ציטירן די הלכה: "לא תהיה לו כנושה". זעט ווי אַזוי עס איז שוין געווען פֿון תמיד אָן: מען בעט די הלוואה וואָס מען האָט געגעבן, און דער כפוי טובה שילט נאָך דערצו.
עס קומט דעריבער אויס, לויט רש"י און דעם רד"ק, אַז עס איז נישטאָ קיין שום סיבה פֿאַרוואָס די לײַט זאָלן פֿײַנט האָבן דעם נביא, און אויב אַזוי קומט זייער גאַנצע שנאה בלויז צוליב דער תוכחה - בעת די תוכחה איז אינגאַנצן צו זייער טובה, זיי צוריקצוברענגען בתשובה און פֿאַרהיטן פֿון זיי דעם גלות.
און דא איז פאראן א וואונדערלעכער אויסדרוק: "כולה מקללוני", און ער וואלט דאך געדארפט זאגן "מקללני". ערקלערט דער רד"ק, אז דאס איז א ווארט וואס איז צונויפגעשטעלט פון צוויי שרשים: קלל און קלה. א קללה איז דאס פארקערטע פון א ברכה, און קלון איז דאס פארקערטע פון כבוד - אז ער איז נישט ארויס פון אים מיט כבוד נאר מיט קלון. דאס זענען צוויי באזונדערע פעלים, און דער נביא האט געוואלט צונויפשטעלן ביידע אין איין ווארט, און דער ה"א פון "קלה" איז געטוישט געווארן צו א וי"ו, ווי דער שטייגער איז אין נאך ענלעכע ביישפילן. קומט אויס אז דאס איז א טאפלטער אויסדרוק וואס נעמט אריין סיי קללה און סיי קלון.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז א המשך פון דער מליצה פון אויבן. לויטן משל, אויף יעדער איינציקער מוטער - אויף אלע יענע אלמנות - איז געקומען א בחור ליגן מיט איר; און לויטן נמשל רעדט מען דא פון אן עיר ואם בישראל, פון ירושלים, און דער נביא זאגט נבואה אויף זיין מוטער וואס האט אים געבוירן, אויף דער שטאט וואס איז כביכול זיין מוטער במליצה, די שטאט וואו ער איז געבוירן געווארן. און ער קלאגט: פארוואס האסטו מיר געבוירן, אז איך זאל נביאות זאגן אויף דיר שלעכטס? וואס פאר א שרעקלעכן גורל האסטו מיר געברענגט אויף דער וועלט. און דער מדרש ברענגט אויף דעם א משל צו א פרוי וואס האט געסרחעט און מען האט זי געברענגט צום כהן איר אנטרינקען מיט די ביטערע וואסער (מים המרים), און ער פלעכט אויף אירע האר (פורע את ראשה) און ווערט דערציטערט צו זען אז דאס איז זיין אייגענע מוטער - און אזוי אויך דא: מיין מוטער ירושלים האט מיר געבוירן, און יעצט דארף איך זאגן אויף דיר שווערע רייד, אז דו שטייסט חרוב צו ווערן. וואס פאר א ביטערער צער דאס איז, אז דו ביסט מיין שטאט און איך דארף זאגן אויף דיר שווערע נבואות.
און וויבאלד דער הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט "ושאריתם לחרב אתן", און די קללה נעמט אריין יעדן איינעם און אפילו זיין מוטער, קלאגט ער אויף דעם וואס ער איז געבוירן צו זען מוטשעניש און צער, קריגערייען און מחלוקת. ביז יעצט האט ער נאך געהאט א האפענונג אז ער וועט זיי צוריקקערן בתשובה און ער האט ארויסגעקוקט אויף גוטס; אבער יעצט, ווען דער אויבערשטער נעמט נישט אן זיין תפילה און הייסט אים נאך דערצו נישט מתפלל צו זיין פאר זיי, איז שוין מער נישטא קיין האפענונג. אלעס וואס ער האט ביז אהער געטאן מיט דער האפענונג אז אט אט וועט דאס פאלק תשובה טאן, דער גלות וועט זיך אפשטעלן און די גולים וועלן צוריקקומען - איז אלעס נתברר געווארן אלס אן אילוזיע, און זיין האפענונג איז צונישט געווארן. דערפאר זאגט ער: אוי לי אז איך בין אן איש ריב און אן איש מדון.
און וואס איז דער חילוק בלשון הקודש צווישן "ריב" און "מדון"? ערקלערט דער מלבי"ם: "ריב" איז אן קיין שום סיבה, ווען מען זוכט סתם אזוי זיך צו קריגן; "מדון" איז אן ענין פון א דין ודברים, ווען איינער האט א טענה און א סיבה זיך צו דינגען, מלשון דיון און דין. און לויט דעם שטימט מדויק דער המשך הפסוק: קעגן "איש ריב" זאגט ער "לא נשיתי" - איך האב נישט געבארגט קיין געלט פאר אנדערע; ווייל דער לווה קריגט זיך מיטן מלוה ווען ער פאדערט פון אים זיין געלט, און דער ריב איז אן קיין שום סיבה - אויף וואס קריגסטו זיך מיט מיר, איך האב דיר דאך געבארגט געלט! און קעגן "איש מדון" זאגט ער "ולא נשו בי" - איך האב נישט געבארגט פון זיי און זיך נישט צוריקגעהאלטן פון באצאלן; וואס ווען יא, וואלטן זיי מיט רעכט געהאט מיט מיר א דין ודברים צו פאדערן מען זאל אויסצאלן דאס געלט, און דאס הייסט א "מדון" און נישט קיין "ריב". און מיט דעם אלעם - "כולה מקללוני": יעדער איינער קללט מיר, סיי מלשון קללה און סיי מלשון קלון, און דאס גאר שלא בצדק.
צום סך הכל:
אין דעם דאזיקן קאפיטל פארשליסט דער הקדוש ברוך הוא דעם טויער פון תפילה: דער גזר דין איז פארחתמעט געווארן, און אפילו משה און שמואל - צי צוליב דעם וואס זיי האבן מקדים געווען תשובה פאר תפילה, צי מצד זייער גרויסער מדרגה - וועלן שוין מער נישט העלפן. פון דא און ווייטער רעכנט דער נביא אויס די סדרים פון פורענות וואס ווערן אלץ ערגער און שווערער: טויט, שווערד, הונגער און געפענגעניש, און די פיר משפחות פון שווערד, הינט, עוף און בהמה; און ער לייגט אן די גזירה אויף די חטאים פון מנשה, לויט די פארשידענע ביאורים בנוגע זיין תשובה. ירושלים וועט נישט געפינען קיין מנחם און קיינעם וואס זאל נאכפרעגן אויף איר שלום, וויבאלד זי אליין האט פארלאזט און איז ווייטער געגאנגען צוריקוועגס, און ה' זאגט "נלאיתי הינחם". דער גלות פון די עשרת השבטים וואלט געדארפט דינען אלס א לקח פאר יהודה - און זיי האבן זיך נישט צוריקגעקערט. דער קאפיטל שליסט זיך מיט דער פערזענלעכער קינה פונעם נביא: ער איז אן איש ריב און אן איש מדון אן קיין שום עילה, מ'שילט אים און מ'פארשעמט אים אן קיין שום עוול בכפו, ווען זיין גאנצע תוכחה איז דאך געווען לטובתם - און דאס איז דער ווייטאג פון א שליח וואס ווערט געשיקט נבואה זאגן רעה אויף זיין שטאט און אויף זיין מוטער.