TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל י"ד - די נבואה פון דער טריקעניש און די תפילה פאר רעגן - חלק ב'

לייענען דעם מקור

הקדמה

קאפיטל י"ד אין ספר ירמיהו איז א פרק פון א בצורת: א שווערע עצירת גשמים וואס באטרעפט יהודה, און צוזאמען מיט איר קומט שווערד, הונגער און מגיפה (דבר). אין דעם חלק פונעם פרק גייט מען אריין אינעם הארץ פונעם שמועס: דער קדוש ברוך הוא אסר'ט אויף ירמיהו מתפלל צו זיין לטובת דעם פאלק, ירמיהו פרובירט צו מלמד זכות זיין אויף זיי מיט דער טענה אז די נביאי השקר האבן זיי פארפירט, און דער קדוש ברוך הוא ווארפט אפ די טענה און דעקט אויף דעם אמת'ן פנים פון די דאזיגע נביאים. פון דא און ווייטער גייט מען איבער צום באשרייבונג פונעם בראך, צו די נביאים און כהנים וואס האבן געמאכט פון דער תורה און פון דער נבואה א מסחר, און צו די דריי תפילות פון ירמיהו מיט וועלכע דער פרק שליסט זיך.

"כי יצומו אינני שומע אל רינתם" - ווען די צרה קומט בהשגחה

כִּי יָצֻמוּ אֵינֶנִּי שֹׁמֵעַ אֶל רִנָּתָם, וְכִי יַעֲלוּ עֹלָה וּמִנְחָה אֵינֶנִּי רֹצָם, כִּי בַּחֶרֶב וּבָרָעָב וּבַדֶּבֶר אָנֹכִי מְכַלֶּה אוֹתָם. - ווען זיי וועלן פאסטן הער איך נישט צו זייער געשריי, און ווען זיי וועלן אויפברענגען אן עולה און א מנחה בין איך זיי נישט מרוצה, ווייל מיט דער שווערד, מיטן הונגער און מיט דער מגיפה פארטיליג איך זיי.

זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: דא וועט קיין תענית נישט העלפן און קיין קרבן וועט דא נישט העלפן. און די סיבה איז מפורש ביים סוף פונעם פסוק: "כי בחרב וברעב ובדבר אנוכי מכלה אותם". דא איז נישט קיין הסתר פנים ווי ירמיהו מיינט, וואס דעמאלט וואלט געווען א פלאץ מתפלל צו זיין לטובה; דא קומט די שלעכטס מיט א פולער השגחה, און דערפאר וואלט די ריכטיגע תפילה געדארפט זיין אז די צרה זאל בכלל נישט קומען.

דער רד"ק שטעלט זיך אפ אויפן לשון: עס וואלט געדארפט שטיין "כי ירונו אינני שומע אל רינתם" - זיי פאסטן דאך, זיי זינגען נישט קיין רינה. נאר זייער "רינה" איז זייער געשריי, און פון דעם לערנט מען אז עס איז נישטא קיין תענית אן תפילה און צעקה. א תענית אן תפילה און צעקה איז נישט מער ווי א דיעטע; צו אן אמת'ן תענית באגלייט א רינה און תפילה, און זאגט דער אויבערשטער: צו דער רינה וואס באגלייט דעם תענית הער איך נישט צו.

דער מלבי"ם לייגט צו אז די רינה גייט פאר דער תפילה. קודם זאגט מען רינה, מען זאגט שירות ותשבחות און מען לויבט דעם אויבערשטן, און דערנאך זאגט מען "ה' שפתי תפתח" און מען שטעלט זיך בעטן בקשות. און אזוי אויך "אל תשע בעד עמך רינה ותפילה" - קודם רינה, און דערנאך בקשות. אויב אזוי זאגט דער אויסדרוק "אינני שומע אל רינתם" נאך פיל מער: נישט נאר צו זייער תפילה הער איך נישט צו, נאר אפילו צום חלק וואס גייט פאר דער תפילה, צו דער רינה אליין, הארך איך נישט אויס. און אזוי אויך "וכי יעלו עולה ומנחה אינני רוצם" - די עולה און די מנחה וועלן נישט זיין לרצון פאר מיר, נאר מיט שווערד, מיט הונגער און מיט מגיפה פארטיליג איך זיי, מיט א פולער השגחה.

די טענה פון ירמיהו: די נביאי השקר האבן זיי פארפירט

וָאֹמַר אֲהָהּ אֲדֹנָי יֱהוִה, הִנֵּה הַנְּבִאִים אֹמְרִים לָהֶם לֹא תִרְאוּ חֶרֶב וְרָעָב לֹא יִהְיֶה לָכֶם, כִּי שְׁלוֹם אֱמֶת אֶתֵּן לָכֶם בַּמָּקוֹם הַזֶּה. - און איך האב געזאגט: אהה, ה' אלקים! אט זאגן זיי די נביאים, איר וועט נישט זען קיין שווערד און קיין הונגער וועט ביי אייך נישט זיין, ווייל אן אמת'ן שלום וועל איך אייך געבן אויף דעם דאזיגן ארט.

ענטפערט ירמיהו: רבונו של עולם, דו גיסט זיי אן עונש בהשגחה? דאס וואלט געווען גערעכט אויב זיי וואלטן מורד געווען אין דיר און געטאן להכעיס. אבער די נביאי השקר זאגן זיי דאך "לא תראו חרב ורעב לא יהיה לכם" - זיי זענען דאך נישט קיין מזידים נאר פארפירטע מענטשן, און עס וואלט ראוי געווען צו שוינען און רחמנות האבן אויף זיי. "שלום אמת" באטייט א שלום של קיימא, א שלום וואס בלייבט באמת שטיין.

און מען האט שוין גערעדט עטליכע מאל אז די נביאי השקר זענען געווען זייער פאפולער. ווער גלייכט צו הערן שרעקליכע נבואות פון חורבן? ווער גלייכט צו הערן וועגן אומגליקן וואס קומען און דערנענטערן זיך? מענטשן האבן בעסער ליב צו הערן גוטע זאכן וואס גייען פאסירן, אז דער אויבערשטער וועט צוריקברענגען די כלי המקדש און די שונאים וועלן אוועקגיין און וועלן אונז גארנישט טאן. די דעמאלטדיגע קאמוניקאציע-מיטלען האבן פונקט געשטיצט די דאזיגע נבואות, פונקט ווי היינט: זאכן פון התעוררות און רוחניות ווערן נישט געהערט אין די מידיא, אבער דאס פארקערטע דערפון - דאס הערט מען יא. און דאס איז די טענה פון ירמיהו: וואס זענען די מענטשן שולדיג, אויב דאס איז אלעס וואס זיי הערן די גאנצע צייט, אז די נביאי השקר בארואיגן זיי און זאגן צו "שלום אמת אתן לכם במקום הזה".

"שקר הנביאים נבאים בשמי"

וַיֹּאמֶר יְהוָה אֵלַי: שֶׁקֶר הַנְּבִאִים נִבְּאִים בִּשְׁמִי, לֹא שְׁלַחְתִּים וְלֹא צִוִּיתִים וְלֹא דִבַּרְתִּי אֲלֵיהֶם, חֲזוֹן שֶׁקֶר וְקֶסֶם וֶאֱלִיל וְתַרְמִית לִבָּם הֵמָּה מִתְנַבְּאִים לָכֶם. - און דער אויבערשטער האט געזאגט צו מיר: ליגנט זאגן די נביאים אין מיין נאמען, איך האב זיי נישט געשיקט און נישט באפוילן און נישט גערעדט צו זיי; א פאלשע נבואה, קסם, נישטיקייט און די נארעריי פון זייער הארץ נביאות'ן זיי צו אייך.

זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: זיי האבן גארנישט געזען קיין שום מראה. כאטש זיי זאגן אז זיי האבן געזען און אז דער אויבערשטער האט זיך באוויזן צו זיי - איז דאס א ליגנט. "קסם": דער רמב"ם ערקלערט אז עס זענען דא מענטשן וואס דער כח השכלי ווערט ביי זיי באאיינפלוסט אינעם כח המדמה ביז זיי רעדן פון זייער פאנטאזיע, און אסאך מאל איז דא אין זייערע ווערטער אן אמת - אמאל אמת און אמאל נישט. און דער רמב"ן שרייבט אז עס זענען פאראן מענטשן וואס ווייסן עתידות און ווערן גערופן "כָּהִין" (כהן אויף ארמית), און דאס איז באקאנט אויך ביי די אומות; און די זאכן ווערן געברענגט אין משנת החלומות, אינעם פרק וואס באהאנדלט "באבעס" און חלומות-פותרים און אלערליי שארלאטאנען. זאגט דער רמב"ן: עס זענען דא מענטשן וואס האבן אמאל א כח צו וויסן עתידות, און דאס איז נישט מכח קדושה נאר פון די קליפות און פון טומאה. זיי הייסן ווי רעליגיעזע לייט, אבער באמת האבן זיי נישט קיין שום שייכות צו דער אידישער דת, און מערסטנס צו קיין שום דת - אפשר צו דער דת פון געלט, וואס דערין גלייבן זיי מיט אן אמונה שלימה. און מען טאר זיך נישט וויסנדיג מאכן פון זייערע ווערטער, אפילו אויב זיי האבן אמאל געטראפן צום אמת - עס האט נישט קיין שום תוקף.

און היינט זענען אלע שארלאטאנען; היינט איז אפילו קיין "כהין" אויך נישטא. זיי כאפן אויף וואס דו טראכסט, אויף וואס דו ווארטסט און וואס דו ווילסט הערן, זיי הערן עס פון דיר בשעת'ן רעדן און צווישן די שורות, און לויט דעם זאגן זיי דיר זאכן מיט א פעסטקייט - און דו ביסט זיכער אז ער ווייסט אויף דיר אלעס פון פריער, בעת ער האט אלעס געהערט פון דיר אליין. אמאל שיסט ער און טרעפט און אמאל נישט (כאטש באמת שעדיגט ער שטענדיג - יעדער וואס גייט אריין צו אים ווערט געשעדיגט), און עס איז גענוג איין שפיל מיט מזל וואס ער האט צוגעטראפן, כדי מ'זאל גיין דערציילן פאר אלע פעטערס און מומעס אז דער באבא האט געוואוסט און פונקטליך געזאגט און אזוי פונקט איז געווען. אזעלכע מענטשן "כבר היו לעולמים", זיי זענען שוין תמיד געווען: חזון שקר, קסם, אליל און תרמית ליבם.

דער רד"ק לייגט צו נאך א פירוש אויף "קסם": דער וואס שאצט לויט די שטערנס פלעגט הייסן א קוסם. "אליל" מיינט א זאך וואס עקזיסטירט נישט, מלשון "אל" און מלשון "לא" - א זאך וואס האט נישט קיין שום ממשות. זיי זאגן אייך "עס וועט נישט זיין", און דער אויבערשטער זאגט: עס איז נישטא קיין ממש אין זייערע ווערטער, ווייל באמת וועט יא זיין א הונגער און עס וועט זיין א שווערד. "ותרמית ליבם" - זאלסט נישט מיינען אז כאטש ער אליין גלייבט אין וואס ער זאגט; דער נביא שקר ווייסט פון פאראויס אז ער רעדט ליגנט, און די נארעריי ליגט טיף אין זיין הארץ, און מיט דער כוונה קומט ער און פארקויפט זיינע מעשיות.

און פון דא ענטפערט דער קדוש ברוך הוא פאר ירמיהו: פארוואס גלייבן זיי די נביאי שקר אין א צייט ווען זיי האבן נביאי אמת? זיי האבן דאך א מענטש וואס איז געפרואווט געווארן אין זיינע רייד אזוי ווי ירמיה. ווייל קיין שום נביא פלעגט מען נישט אננעמען סיידן מען האט אים פריער געמאכט א בחינה, מען האט אים געפרעגט שאלות און געבעטן צו פאראויסזאגן קומענדיגע זאכן, און ווען מען האט געזען אז זיינע ווערטער זענען אמת - האט מען אים אנגענומען, ביז ער איז געווארן אן אנגענומענער נביא מוחזק ביי גאנץ כלל ישראל. בעת די דאזיגע נביאים זענען בכלל נישט געווען בחזקת נביאים, און פארוואס פלוצים גלייבט מען זיי?

דער מלבי"ם ערקלערט די כפילות הלשון: "לא שלחתים" - מיט א שליחות צום עם; "ולא ציוויתים" - אז זיי זאלן טון סיי וועלכע זאך; "ולא דיברתי אליהם" - אפילו נישט קיין דיבור בעלמא, אפילו נישט בדרך מקרה, אפילו נישט קיין איין איינציג מאל. און אלעס וואס זיי רעדן איז א חזון שקר, א פאלשע נבואה, א קסם דורך די שטערנס אדער גורלות, אן אליל וואס האט נישט קיין שום ממשות, און די תרמית פון זייער הארץ - אז זיי ווייסן אליין אז זיי פירן ארום און טראכטן אויס פון זייער אייגענעם הארץ. און דער מלבי"ם לייגט צו: דער סדר כסדרן איז דיבור, ציווי, שליחות, אזוי ווי עס שטייט "את כל אשר ציוויתנו נעשה ואל כל אשר תשלחנו נלך" - דער אויבערשטער רעדט, דערנאך באפעלט ער, און דערנאך שיקט ער, און דער דיבור איז ווייניגער פונעם ציווי. אבער דא, אויף דער זייט פון שלילה, דרייט זיך דער סדר איבער: זיכער אז איך האב זיי נישט געשיקט, און אפילו נישט באפוילן, און אויך גארנישט גערעדט כלל. דערפאר הייבט ער אן פונעם שווערן צום גרינגן.

א דאפלטע שטראף פאר די נביאי השקר

לָכֵן כֹּה אָמַר יְהוָה עַל הַנְּבִאִים הַנִּבְּאִים בִּשְׁמִי וַאֲנִי לֹא שְׁלַחְתִּים, וְהֵמָּה אֹמְרִים חֶרֶב וְרָעָב לֹא יִהְיֶה בָּאָרֶץ הַזֹּאת, בַּחֶרֶב וּבָרָעָב יִתַּמּוּ הַנְּבִאִים הָהֵמָּה. - דעריבער האט דער אויבערשטער אזוי געזאגט אויף די נביאים וואס נביאות'ן אין מיין נאמען און איך האב זיי נישט געשיקט, און זיי זאגן אז שווערד און הונגער וועט נישט זיין אין דעם דאזיגן לאנד, דורך דער שווערד און דורכ'ן הונגער וועלן פארלענדט ווערן יענע נביאים.

עס קומט אויף זיי א דאפלטע שטראף. איינס: זיי האבן געזאגט נבואה אין מיין נאמען און איך האב זיי נישט געשיקט. אפילו אויב איינער וואלט נביאות געזאגט מקיים צו זיין דברי תורה - ווער עס זאגט נבואה בדרך שקר איז חייב מיתה. אויב וואלט איינער געקומען און געזאגט אז דער אויבערשטער האט אים געזאגט אז מארגן דארף מען לערנען פיר שעה אין א צו אן קיין הפסק, און עס שטעלט זיך ארויס אז ער איז א נביא שקר - הרג'עט מען אים. לכאורה, ער האט דאך געזאגט א פאזיטיווע זאך, הלוואי זאל יעדער לערנען מארגן פיר שעה אן קיין הפסק! נאר וויבאלד דו האסט געזאגט "דער אויבערשטער האט מיר געזאגט" און ער האט דיר נישט געזאגט - פינטל. דער עצם פאקט אז ער איז א נביא שקר מאכט אים חייב מיתה. און דא איז עס שבעתים הארבער, ווייל ער קומט דאך נישט זאגן זיי זאלן טון א מצוה, נאר מחזק צו זיין אין אן עבירה, צו פארפירן דעם עם זיי זאלן נישט פאלגן די נביאי אמת און זאלן ווייטער גיין אין זייער פארדארבענעם וועג. זענען דא דא צוויי עבירות: ער זאגט נבואה בשם ה' וואס מען האט אים נישט געזאגט, און נאך דערצו מסית ער זיי צו אן עבירה. דעריבער "בחרב וברעב יתמו הנביאים ההמה".

דאס פאלק איז נישט פטור: "והעם אשר המה נבאים להם"

וְהָעָם אֲשֶׁר הֵמָּה נִבְּאִים לָהֶם יִהְיוּ מֻשְׁלָכִים בְּחֻצוֹת יְרוּשָׁלַ͏ִם מִפְּנֵי הָרָעָב וְהַחֶרֶב וְאֵין מְקַבֵּר לָהֵמָּה, הֵמָּה נְשֵׁיהֶם וּבְנֵיהֶם וּבְנֹתֵיהֶם, וְשָׁפַכְתִּי עֲלֵיהֶם אֶת רָעָתָם. - און דאס פאלק וואס זיי נביאות'ן פאר זיי וועלן זיין אראפגעווארפן אין די גאסן פון ירושלים פון וועגן דעם הונגער און דער שווערד, און עס וועט נישט זיין קיינער וואס זאל זיי באגראבן, זיי, זייערע ווייבער, זייערע זין און זייערע טעכטער; און איך וועל אויסגיסן אויף זיי זייער שלעכטס.

דער רד"ק ערקלערט: כאטש די נביאי שקר האבן זיי פארפירט, וואלטן זיי געדארפט בוחן זיין און בודק זיין צווישן אמת און שקר, און די זאכן האט מען געקענט נאכגיין און בודק זיין. די נביאי אמת זאגן זיי צו טון דעם דבר ה', און די נביאי שקר פארדרייען זיי פארקערט פונעם דבר ה'. און אפילו לו יצויר אז א נביא איז ביי אונז מוחזק אלס א נביא אמת יארן לאנג, און איין שיינעם טאג קומט ער און הייסט אויפהערן מקיים צו זיין א מצוה, און כל שכן צו טון אן עבירה - פארבאט די תורה צו צוהערן צו אים: "לא תשמע אל דברי הנביא ההוא או אל חולם החלום ההוא", ווייל "מנסה ה' אלוקיכם אתכם", און אויף אים שטייט "מות יומת כי דיבר סרה". אויב אזוי, ווען עס זענען דא נביאים וואס זאגן אייך בשם ה' צו דינען דעם אויבערשטן, און אנדערע נביאים וואס זאגן דאס פונקט פארקערטע - איז די טענה אז די נביאי שקר האבן זיי פארפירט נישט קיין אויסגעהאלטענע טענה; דאס איז בלויז זיך באהאלטן הינטער א תירוץ. דער אמת און שקר זענען דא געווען אפן און קלאר פאר יעדן איינעם, און וויאזוי האט איר זיך געקענט אוועקדרייען פונעם אמת צום שקר?

דערפאר נעמט דער עונש אריין אויך דאס נישט האבן קיין קבורה, צוגאב צו די יסורים און די מיתה. און פארוואס ווערן באשטראפט אויך די פרויען און די קינדער? זאגט דער רד"ק: די פרויען האבן זיך צוגעהערט צו די ליגנטס מער ווי די מענער - נשים זענען געוויינליך גרינגער זיך צו לאזן פארפירן, "יענער רב האט געזאגט", "יענער באבא האט געזאגט", און זיי קויפן אפ פיל גרינגער די דאזיגע שארלאטאנען. און די קליינע זין און טעכטער ווערן באשטראפט בעוון אבותם. דעריבער וועלן זיי באצאלן דעם פולן פרייז, ווייל דער תירוץ "זיי האבן אונז נביאות געזאגט" איז נישט קיין תירוץ; זיי האבן געדארפט מבחין זיין בין תכלת לקלא אילן.

דער מלבי"ם איז מדייק אינעם סדר: ביי די נביאים שטייט "בחרב וברעב יתמו" - די שווערד גייט פריער פונעם הונגער; און ביים פאלק שטייט "מפני הרעב והחרב" - דער הונגער גייט פריער פאר דער שווערד. און דער הסבר איז: מיתת רעב איז שווערער ווי מיתת חרב, ווי עס שטייט מפורש "טובים היו חללי חרב מחללי רעב שהם יזובו מדוקרים". א חלל חרב ווערט דערשטאכן און שטארבט תיכף אויפן פלאץ, בעת א חלל רעב שטארבט אויס מיט שווערע און שרעקליכע יסורים.

און מען ברענגט פון איינעם פון די גדולי בעלי המוסר וואס האט מוסיף געווען א רעיונ'דיגן טעם אויף דער פראגע פארוואס חללי רעב זענען שווערער ווי חללי חרב. חוץ פונעם פיזישן ענין, דארף מען טראכטן וואס עס פאסירט מיט א מענטש וואס גייט אויס פון הונגער: וואס שוועבט אים אין קאפ אין די לעצטע מאמענטן? קוסקוס, א קאלטע קאלא. ווי שרעקליך איז די זאך, אז אין די לעצטע רגעים איידער דער מענטש גייט אריין אין דער רוחניות'דיגער וועלט, זענען זיינע געדאנקען פארזונקען אין עסן און טרינקען, אינעם העכסטן שטאפל פון גשמיות. אנשטאט ער זאל עוסק זיין אין תשובה, אין וידוי, אין קריאת שמע און אין ייחוד השם, איז זיין גאנצע מחשבה "הלואי וואלט איך געהאט עפעס צו טרינקען, הלואי וואלט איך געהאט עפעס צו עסן". דאס אליין מאכט די מיתת רעב פאר דער שווערסטער מיתה - און אויך אן דעם, איז דער עצם מיתת רעב גאר שווער.

און דערפאר ווען ער זאגט "יתמו", שטעלט ער פארויס די שווערד פארן הונגער: נישט בלויז א שווערד וועט דא זיין נאר אויך א הונגער. בעת לגבי דאס ארויסווארפן אן קבורה שטעלט ער פארויס דעם הונגער פאר דער שווערד, ווייל ערשט קומט דער הונגער, און צום הונגער שליסט זיך צו אויך די שווערד פונעם שונא וואס לאזט נישט באגראבן. ווייל געוויינליך איז דאס מונע זיין פון קבורה געקומען דערפון וואס די שונאים האבן נישט איינגעשטימט מען זאל באגראבן זייערע מתים - און מען זעט דאך וואס עס טוט זיך היינט, אז יעדער באפרייען א קערפער פאר די פאלעסטינער פארוואנדלט די קבורה אין א דעמאנסטראציע. אזוי אויך האבן די פעלקער מורא געהאט אז די פארזאמלונג צו דער קבורה וועט ווערן א דעמאנסטראציע און א מרד, און דערפאר זענען הרוגי מלכות נישט באגראבן געווארן. קומט אויס אז דער ערשטער שלב איז דער הונגער, און דער צווייטער שלב איז די שווערד פונעם שונא וואס האט צוריקגעהאלטן די קבורה.

"תרדנה עיני דמעה" - דער נביא איז משתתף בצער

וְאָמַרְתָּ אֲלֵיהֶם אֶת הַדָּבָר הַזֶּה: תֵּרַדְנָה עֵינַי דִּמְעָה לַיְלָה וְיוֹמָם וְאַל תִּדְמֶינָה, כִּי שֶׁבֶר גָּדוֹל נִשְׁבְּרָה בְּתוּלַת בַּת עַמִּי, מַכָּה נַחְלָה מְאֹד. - און זאלסט זאגן צו זיי דאס דאזיגע ווארט: מיינע אויגן זאלן אראפלאזן טרערן ביינאכט און בייטאג און נישט שווייגן, ווייל א גרויסן בראך איז צובראכן געווארן די יונגפרוי טאכטער פון מיין פאלק, א גאר ביטערע און שווערע מכה.

זאגט דער אויבערשטער צו ירמיהו: זאג זיי אז דו וויינסט און ביסט מצטער אויף זייער בראך. דאס וואס איך זע אז עס גייט קומען אויף אייך איז א גאר שווערע מכה, און דאס גיט מיר נישט קיין רו, און איך הער נישט אויף צו וויינען אויף דער צרה וואס גייט קומען אויף אייך. "ואל תדמינה" - מלשון דומיה, אז דיינע אויגן בארואיגן זיך נישט פון וויינען. און מעגליך אז די זאך וועט זיי ברענגען צו תשובה טאן.

"בתולת בת עמי" - ערקלערט דער רד"ק: ביז זי גייט אין גלות איז זי ווי א בתולה וואס האט נישט געקענט קיין מאן און קיין מענטש האט נישט געהערשט איבער איר; אבער ווען זי וועט גיין אין גלות, וועלן די גוים הערשן איבער איר און זי וועט זיין אונטערווארפן אונטער זיי ווי א בתולה שנבעלה. ביז היינט האבן קיין פרעמדע הענט נישט אנגערירט אין איר, און יעצט איז זי צובראכן געווארן מיט א גרויסן בראך, און די שונאים וועלן איבער איר הערשן מיט א פולקאמער ממשלה, "מכה נחלה מאוד" - א מכה פון א גאר גרויסער קראנקייט.

דער מלבי"ם באטאנט אז דער קדוש ברוך הוא באפעלט דא ירמיהו ער זאל זיין משתתף אין זייער צער, ער זאל זיי נישט זאגן די רייד ווי א צוקוקער פון דער זייט. "כי שבר גדול נשברה" - דאס איז דער שבר החיצון, דער דרויסנדיגער בראך, "ולזה נלווה מכה נחלה מאוד" - דאס איז די מכה הפנימית, דער אינעווייניגסטער קלאפ. און יעצט רעכנט ער אויס ביידע.

"אם יצאתי השדה" - ארומגענומען פון אלע זייטן

אִם יָצָאתִי הַשָּׂדֶה וְהִנֵּה חַלְלֵי חֶרֶב, וְאִם בָּאתִי הָעִיר וְהִנֵּה תַּחֲלוּאֵי רָעָב, כִּי גַם נָבִיא גַם כֹּהֵן סָחֲרוּ אֶל אֶרֶץ וְלֹא יָדָעוּ. - אויב איך גיי ארויס אין פעלד, אט זענען דארט דערהרגעטע פון דער שווערד, און אויב איך קום אריין אין שטאט, אט זענען דארט די קראנקהייטן פונעם הונגער, ווייל סיי דער נביא און סיי דער כהן האבן ארומגעוואנדערט אין א לאנד וואס זיי האבן נישט געקענט.

ערקלערט דער מלבי"ם: דער הונגער איז געווען אין שטאט, און ווי די לשון הגמרא זאגט "רעב בעיר פזר רגליך" - גיי ארויס אינדרויסן. בין איך דעריבער ארויסגעגאנגען צום פעלד, און דארט איז דער מצב נישט בעסער, ווייל אינדרויסן זענען פאראן חללי חרב. און אויב בין איך געקומען אין שטאט אריין כדי זיך צו ראטעווען פון דער שווערד - זענען דארט דא תחלואי רעב, קראנקהייטן פון הונגער. קומט אויס אז די מלחמה איז קעגן אונז פנים ואחור, און דער הונגער און די שווערד נעמען אונז ארום פון אלע זייטן. דאס איז דער שבר החיצון.

"גם נביא גם כהן סחרו אל ארץ" - די אינערלעכע מכה

און דערצו איז פאראן א גאר שווערע מכה, אן אינערלעכע קלאפ: "גם נביא גם כהן סחרו אל ארץ ולא ידעו". רש"י טייטשט אז "סחרו" מיינט זיי האבן ארומגעקרייזט זוכן ישועה און ראטעוואניע, און אזוי איז עס בלשון הקודש מלשון "סחור סחור", מען דרייט זיך ארום. און דאס איז אויך דער מקור פונעם ווארט "סוחר", ווייל א סוחר גייט און דרייט זיך ארום פון שטאט צו שטאט; און אזוי אויך "הולך רכיל", אז דער רוכל דרייט זיך ארום אין די שטעטלעך, און "רכיל" איז מלשון רגיל, מלשון רגליים, אז ער גייט מיט די פיס און דרייט זיך ארום. און אזוי אויך דער נביא און דער כהן וועלן זיך ארומדרייען אין א פרעמד לאנד וואס זיי האבן נישט געקענט, און זיי וועלן נישט געפינען קיין ישועה און נישט טרעפן קיין טרייסט.

דער רד"ק ערקלערט אז דער "נביא" דא איז א נביא שקר, און דער "כהן" איז פון די כוהני האמת - ווייל אויך צווישן די כהנים זענען געווען מענטשן וואס זענען נישט געווען ערליך. און אויב מען געדענקט, איז ירמיהו געווען פון ענתות וואס איז געווען אן עיר הכהנים, און פונדעסטוועגן האט מען אים דארט גערודפ'ט און געוואלט אומברענגען, אזוי ווי השי"ת האט אים געזאגט "גם אחיך ובית אביך גם המה בגדו בך", כאטש זיי זענען געווען כהנים. און לויט'ן רד"ק מיינט "סחרו אל ארץ" נישט אז זיי האבן ארומגעקרייזט זוכן הצלה, נאר זיי זענען ארומגעפארן גיין אין גלות, צו א לאנד וואס זיי האבן נישט געקענט. און דער רד"ק לייגט צו אז עס קען זיין אז מען רעדט דא אויך פון חשוב'ע לייט, ווייל דער חרש והמסגר זענען דאך פארטריבן געווארן אין גלות מיט יהויכין - דאס זענען געווען די גדולי התורה און תלמידי חכמים, און אויך זיי זענען ארומגעגאנגען אין גלות. און פארוואס ווערט עס אנגערופן "סחרו", זיי זענען דאך אפשר געגאנגען גראד? זאגט דער רד"ק: עס איז נישטא קיין גראדער וועג; ווער עס גייט א ווייטן וועג מוז מאכן סיבובים, עס זענען דא בערג און בערגלעך און שטעט, דערפאר פאסט צו זאגן "סחרו", ווייל דער וואס גייט, גייט בהכרח סחור סחור.

און דער מלבי"ם ערקלערט דא אן אייגנארטיגן פשט: "סחרו אל ארץ" - זיי האבן געמאכט מסחר, ווי א סוחר וואס פארקויפט זיין סחורה פאר געלט. זיי האבן פארקויפט תורה און נבואה פאר בצע כסף. "ולא ידעו" - זיי האבן נישט געוואוסט וואס זייער סוף וועט זיין. נורא נוראות: זיי האבן זיך אפגעגעבן מיט נבואה און מיט תורה לשם ביזנעס, נישט לשם לימוד התורה, נישט לשם זיכוי הרבים און נישט לשם עבודת השם. "דו ווילסט איך זאל דיר נבואה זאגן? באצאל כדבעי. ס'איז נישט גענוג, צאל נאך, און ערשט יעצט וועל איך דיר נבואה'נען". און עס איז משמע אז אויך די תופסי התורה האבן געמאכט פון דער תורה א קרדום לחפור בה, און זיך געפירט מיט איר ווי סוחרים.

עס דערמאנט א מעשה וועגן איינעם פון די גדולי ישראל וואס איז געווען א צדיק נסתר, און צו אים פלעגט קומען א בהמות-סוחר. יענער סוחר פלעגט אים אלעמאל פרעגן איבער די בהמות, און דער צדיק פלעגט אים זאגן וועלכע בהמה איז א טרפה און וועלכע איז גלאט חלק אן קיין שום סירכא - אלעס מיט זיין רוח הקודש. איינמאל א וואך פלעגט ער אים נעמען צום מארק-טאג, פאר צען מינוט אדער א האלבער שעה, און אנצייגן וועלכע בהמות אויסצוקלויבן; און דערפאר פלעגט דער סוחר אים באזארגן מיט עסן, פלייש און דערגלייכן. האבן די אנדערע סוחרים אנגעהויבן רעדן אויפ'ן קצב: ווי קען דאס זיין, דער מענטש שעכט שוין צוויי חדשים און קיין איין טרפה איז נישט ארויסגעקומען אונטער זיינע הענט, נישט קיין סירכא און נישט קיין חסרון? ער פארקויפט מסתמא נבלות וטרפות. האט דער רב אים גערופן און אנגעהויבן נאכפארשן, האט אים דער קצב פארטרויט בסוד אז ער האט א "סקענער" - א צדיק וואס קוקט דורך די בהמה ווי אן MRI און זאגט אים גלייך וואס איז טרף און וואס איז כשר. האט דער רב גערופן יענעם צדיק און אים געזאגט: איך האב געהערט וואס איר טוט, און איך שעץ זייער אייער גדלות און צדקות, אבער דאך "כבוד אלקים הסתר דבר", מען טאר נישט נוצן רוחניות'דיגע כוחות פאר ערדישע ענינים, צו זאגן יענעם וועלכע בהמה צו קויפן און וועלכע נישט. און פון דעמאלט אן האט ער אויפגעהערט, און דער קצב איז צוריקגעגאנגען צו דער געווענליכער סטאטיסטיק פון טרפות און מומים. דאס לערנט אונז אז עס פאסט נישט צו נעמען א זאך פון קדושה און עס אויסנוצן פאר מסחר - און כאטש יענער צדיק האט געמיינט לשם שמים, כדי ער זאל קענען זיצן און לערנען תורה, זעט מען אז עס איז פאראן דערין א פגם. און על אחת כמה וכמה די וואס האבן פארקויפט תורה און נבואה פאר געלט און נישט געוואוסט וואס זייער סוף וועט זיין.

מען האט אמאל געזען א מענטש וואס גיט שיעורים, און ער פארקויפט די שיעורים פאר אזוי און אזוי: ווער עס וויל הערן - זאל באצאלן. האט מען זיך געוואנדן צו אים און געזאגט: מען פארשטייט נישט. איר האט אזא זכות צו זיין מזכה דעם רבים, איר וואלט דאך געדארפט פארשפרייטן אייערע שיעורים אויף יעדן ארט! יעדער וואס הערט אייך אויס - וואלט מען אים גאר געדארפט באצאלן, ער איז דאך אייך מזכה מיט דעם וואס נאך א איד האט אויסגעהערט. און וואס מאכט מען אן מיט דער דאזיגער גבייה? אז מענטשן הערן נישט, ווייל מען זאגט: ווער צאלט היינט פאר תורה? היינט איז אלעס בחנם. אנשטאט עס זאלן הערן צען טויזנט מענטשן, הערן בלויז צוויי הונדערט וואס זענען געווען גרייט צו באצאלן. און וואס האט יענער געענטפערט? "אין דעם פלאץ וואו איך בין אויפגעוואקסן, איז ברענגען פרנסה נישט קיין מיאוס ווארט". און וויפיל פרנסה מאכט מען שוין פון מענטשן וואס קומען הערן א שיעור? פון דעם שטעלט מען חתונה קינדער? מען האט זיך נישט געוואלט מתווכח זיין מיט אים, ווייל עס איז נישט געווען בכבוד'יג. אבער דאס איז פונקט וואס דער נביא זאגט דא: מען דארף לערנען מיט'ן פאלק תורה און זיי דאס געבן בחנם, און דו גייסט פארקויפן דיין תורה. יעדער איד וואס לערנט דיין תורה - דארף מען זיך פרייען.

אמאל האט איינער געפרעגט: "כבוד הרב, וויפיל צאלט מען אין הידברות?" האט מען אים געענטפערט: מען צאלט זיי גארנישט. האט ער געזאגט: ניין, איך האב געמיינט וויפיל זיי צאלן פאר אייך. האט מען אים געזאגט: פון וואס רעדט איר? זיי זאלן צאלן? מען וואלט דאך זיי געדארפט באצאלן! ווען האט מען א געלעגנהייט צו רעדן פאר צוויי הונדערט טויזנט אידן? ווען מען גיט פאר א מענטש א במָה צו רעדן, האט ער א זכות וואס מען קען נישט אפשאצן מיט גאלד - צו רעדן פאר טויזנטער און רבבות און מזכה זיין אזויפיל אידן. אמאל איז נישט געווען אזא מציאות; היינט, מיט די מעדיע-מיטלען, קען א מענטש מיט א קלייניקייט מזכה זיין אומצאליגע אידן. און גיין מאכן אויך פון דעם א ביזנעס? לאמיר זאגן מען וואלט באצאלט און מען מאכט דערפון טויזנט שקל - צי גלייכט זיך דאס צו צען אידן וואס האבן אויסגעהערט די ווערטער? צי גלייכט זיך דאס צום זכות וואס מען האט באקומען? ווער עס מאכט דעם חשבון - עס איז דאך נורא נוראות! און ווי דער מלבי"ם זאגט: ווי א סוחר וואס פארקויפט זיין סחורה פאר בצע כסף. די נביאים און מלמדי תורה האבן געזוכט וויאזוי צו פארקויפן די תורה, אנשטאט צו געבן פאר איר א חשיבות און איר געבן בחנם.

און לאמיר ענדיגן מיט'ן פירוש פון תרגום יונתן, וואס ערקלערט כפשוטו: יעדער מענטש איז געגאנגען זיך אפגעבן מיט זיין מסחר. אנשטאט זיך אפצוגעבן מיט דער טובה פונעם פאלק און מיט זייער רוחניות'דיגן וואוקס, האט מען איבערגעלאזט דאס פאלק און מען איז געגאנגען עפענען א געשעפט. "ולא ידעו" - זיי האבן נישט אריינגעקוקט וואס זייער סוף וועט זיין. און אויף דעם זאגט דער פסוק "מכה נחלה מאוד", אזוי ווי דער לשון פונעם מלבי"ם: אז דורך דעם וועט מען נישט היילן דעם בראך, ווייל עס איז נישטא ווער עס זאל לערנען מיט זיי תורה און עס איז נישטא ווער עס זאל זיי משיב זיין בתשובה.

"המאוס מאסת את יהודה" - די דריטע תפילה

הֲמָאֹס מָאַסְתָּ אֶת יְהוּדָה, אִם בְּצִיּוֹן גָּעֲלָה נַפְשֶׁךָ? מַדּוּעַ הִכִּיתָנוּ וְאֵין לָנוּ מַרְפֵּא? קַוֵּה לְשָׁלוֹם וְאֵין טוֹב, וּלְעֵת מַרְפֵּא וְהִנֵּה בְעָתָה. - צי האסטו דען אינגאנצן פאראכט יהודה, צי האט דיין זעלע פיינט באקומען ציון? פארוואס האסטו אונז געשלאגן און מיר האבן נישט קיין רפואה? מען האפט אויף פרידן און עס איז נישטא קיין גוטס, און אויף א צייט פון היילונג און אט איז שרעקעניש.

רש"י טייטשט: צי האט דיין זעלע פיינט באקומען ציון ביז אזא מאס אז כביכול דו האסט אפגעמאכט מער נישט צוריקצוקומען צו איר, כאילו עס איז נגזר געווארן אויף איר אז זי האט שוין מער קיין רפואה. און דער רד"ק שטעלט זיך אפ אויף דעם, אז כאטש השי"ת האט געזאגט צום נביא "אל תתפלל בעד העם הזה", קערט זיך דא דער נביא צוריק און בעט נאכאמאל - ווייל דער איסור איז געזאגט געווארן אויפ'ן כלל, און פאר א טייל פונעם פאלק האט דער נביא פארשטאנען אז מען מעג יא מתפלל זיין. און דערפאר "אם בציון געלה נפשך" - אויף די יושבי ציון; וואס ביז יעצט האט ער נישט גערעדט איבער'ן חורבן נאר איבער דער צרה פון די מענטשן וואס זיצן אין ציון: "הכיתנו" - די מכה פונעם הונגער, "ואין מרפא" - עס איז נישטא קיין רעגן. "קווה לשלום" - דאס איז א לשון מקור לויט די מדקדקים, דאס הייסט אויב מיר האפן אויף שלום מיט די אומות העולם, אז דעמאלט וועלן מיר קענען גיין צו זיי און קויפן פון זיי תבואה, און אפילו אינמיטן דעם הונגער וועלן מיר האבן שפייז - "ואין טוב", זעען מיר נישט קיין גוטס צו קיין איין זייט וואו מיר ווענדן זיך. "והנה בעתה" - מיר זענען דערשראקן און דערציטערט; צו יעדער זייט וואו מיר דרייען זיך זענען מיר ארומגענומען מיט שרעק. און די דאזיגע לשונות שטייען שוין פריער אין פרשת "אסוף אסיפם", אין דער הפטורה פון תשעה באב: "קווה לשלום ואין טוב ולעת מרפא והנה בעתה".

דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א דריטע תפילה. נאכדעם וואס ירמיהו האט געהערט אז הקדוש ברוך הוא איז משתתף אין צער פון כלל ישראל און ער פאראכט זיי נישט, טענה'ט ער: צי האסטו דען פאראכט יהודה? דו האסט זיי דאך נאך אלץ ליב! צי האט דיין זעלע פיינט באקומען ציון? דיין שכינה רוהט דאך נאך אלץ אין ציון! און אויב אזוי, אויב דו פאראכסט אונז נישט און דיין נפש עקלט זיך נישט מיט ציון - פארוואס האסטו אונז געשלאגן און עס איז נישטא קיין רפואה?

פארוואס איז וויכטיג אז דער אויבערשטער איז מקדים תרופה למכה

דא ערקלערט דער מלבי"ם א וואונדערבארע זאך. עס איז דא א באקאנט ווארט אז דער אויבערשטער איז מקדים תרופה למכה, און פילע פרעגן: וואס איז די נפקא מינה? אויב די רפואה קומט תיכף ווען מען דארף זי האבן, וואס מאכט עס אויס צי זי איז שוין געשטאנען גרייט פריער צי נישט? זאגט דער מלבי"ם: דער חילוק איז צווישן איינעם וואס קומט היילן און איינעם וואס קומט שאדן מאכן. דער וואס קומט היילן איז מקדים תרופה למכה, און דער וואס קומט שאדן מאכן - נישט. און דאס איז פשוט: ווען א דאקטער קומט אפערירן, ענדיגט ער נישט די אפעראציע און ערשט דעמאלט נעמט ער זיך זוכן א נאָדל און פאָדעם צו נייען און רפואות און פארבאנדן; פארן אנהייב פון דער אפעראציע איז שוין אלעס גרייט. קומט אויס, אז דאס וואס מען גרייט צו די רפואה פאר דער מכה באווייזט אז די גאנצע כוונה פון דער מכה איז לשם רפואה, ווייל אין דער רגע וואס די מכה קומט צו אן ענדע זענען די רפואות שוין גרייט. ווידער ווען מען איז נישט מקדים קיין תרופה פאר דער מכה - ווייזט דאס אז די כוונה איז געווען צו שלאגן, און ערשט דערנאך, אזוי ווי עס איז געווארן א פראבלעם, ברענגט מען רפואות. און דער מלבי"ם ברענגט א משל פון לאזן בלוט (הקזת דם): דער דאקטער וואס לאזט בלוט גרייט אן די כלים וואס זענען באשטימט צו היילן די וואונד נאך פארן שניידן.

און אויב אזוי, טענה'ט דער נביא: אויב די מכה וואס קומט אויף כלל ישראל איז מיט השגחה, מאת השם, כדי זיי זאלן תשובה טון - פארוואס האסטו אונז געשלאגן און עס איז נישטא קיין רפואה? פארוואס ביסטו נישט מקדים געווען א תרופה? אויב דאס איז באמת לטובה, וואלט די רפואה געדארפט זיין גרייט פון פריער, און אט זעען מיר א מכה און ס'איז נישטא קיין היילונג.

און אויב דו וועסט זאגן אז דאס איז נישט בהשגחה - מיר האבן דאך שוין פריער גערעדט אז דער אויבערשטער קען שלאגן אויף אן אופן פון איבערלאזן אין די הענט פונעם טבע, אין די הענט פון דער מערכה; דאס איז נישט קיין השגחה, נאר אין דער רגע וואס דער אויבערשטער פארלאזט אונז, זענען מיר ממילא אויסגעשטעלט צו מכות און שאדנס פונעם טבע. נאר מיר האבן מבאר געווען אז צו אזא מכה איז דא א גרויסע מעלה: זי איז תלוי אינעם טבע. עס קען זיין א מצב אז לויט דער גזירת המערכת קומט בכלל נישט קיין צרה, און דעמאלט וועט נישט קומען קיין צרה. קעגנאיבער דעם, בהשגחה וועט די צרה קומען אויף יעדן פאל, ווייל דער אויבערשטער קומט דאך שטראפן. אבער עס איז אויך דא א שלעכטער צד: אויב טאקע מצד הטבע איז עס א צייט פון אן אסון און א צרה, לאזט אונז דער אויבערשטער איבער אין די הענט פונעם טבע און מישט זיך בכלל נישט אריין און נעמט אונז נישט ארויס פון דארט, ווייל עס איז נישטא קיין השגחה. און לויט דעם האבן מיר מסביר געווען די מעשה וואס איז געווען מיט אליהו און אחאב, אז דאס איז געווען די סיבה פארוואס די רעגנס האבן זיך אפגעשטעלט, כאטש אין דער תורה שטייט "וחרה אף ה' בכם ועצר את השמיים", ווייל זיי זענען געווען אין אזא שפל'דיגן מצב אז דער אויבערשטער האט זיי איבערגעלאזט אין די הענט פונעם טבע.

און אויף דעם צד קומט דער נביא און טענה'ט: רבונו של עולם, אויב די מכה איז דורך די הענט פונעם טבע און בהסתר פנים, איז דאס דאך מעגליך נאר ווען דער טבע ווייזט אזוי, אז לויטן טבע דארף זיין א הונגער. אבער מצד הטבע וואלט דאך געפאסט עס זאל זיין שלום - און פארוואס איז "אין טוב"? און מצד הטבע וואלטן מיר געהאפט אויף א צייט פון רפואה, ווייל אינעם טבע איז דא א צייט פאר א מכה און עס איז דא א צייט פאר א רפואה - "והנה בעתה". קומט אויס אז די מכה קען מען נישט פארשטיין: נישט אלס א השגחה'דיגע מכה, ווייל מען וואלט דאך געדארפט מקדים זיין א רפואה דערצו; און נישט אלס א נאטירלעכע מכה, ווייל אפילו אינעם טבע איז דא א שטופע ווען די זאך נעמט אן ענדע. און אט זענען מיר דערשראקן פון אלע זייטן.

דער חילוק צווישן "מאיסה" און "גועל נפש"

דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויפן דקדוק הלשון: "המאוס מאסת את יהודה, אם בציון געלה נפשך". מאיסה איז דער היפך פון בחירה, און גועל איז דער היפך פון דביקות און אהבה. ווען מען זאגט צו א מענטש "איך פארמיאס דיך", מיינט עס אז אין א צווייטן קלויב איך: דער אויבערשטער האט פאראכט שאול'ן און אויסגעוועלט דוד'ן, "בחרתיך ולא מאסתיך". ווידער דער היפך פון גועל איז דביקות און ליבשאפט: "ונתתי משכני בתוככם" - א סימן אז דער אויבערשטער איז צוגעבונדן צו אונז, "ולא תגעל נפשי אתכם". און אזוי אויך "לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי איתם": "לא מאסתים לכלותם" - איך קלויב נאך אלץ אייך אויס, ווייל מיאוס איז דער היפך פון בחירה; "ולא געלתים להפר בריתי איתם" - איך האב נאך אלץ א ברית מיט אייך, וואס דאס איז אן אויסדרוק פון דביקות און אהבה. און דער מלבי"ם לייגט צו אז עס איז פאראן איינער וואס עקלט זיך אבער ער פאראכט נישט אינגאנצן: איך בין נישט צוגעבונדן צו דיר מיט ליבשאפט, אבער איך שטאף דיך נאך נישט אינגאנצן אפ.

און לויט דעם זענען די לשונות דא מדוקדק: ציון איז דער מקום השראת השכינה און דער מקום פונעם צוגעבונדנקייט, דערפאר פרעגט ער "אם בציון געלה נפשך" - אין דעם פלאץ וואס דו וואלסט געדארפט זיין צוגעבונדן דערצו, האט זיך דיין נשמה געעקלט? ווידער אין יהודה האט דער אויבערשטער אויסגעוועלט, דערפאר פרעגט ער קעגן דעם "המאוס מאסת את יהודה", ווייל מאיסה איז דאך דער היפך פון בחירה.

"ידענו ה' רשענו" - מודה זיין אויפן חטא

יָדַעְנוּ יְהוָה רִשְׁעֵנוּ, עֲוֺן אֲבוֹתֵינוּ, כִּי חָטָאנוּ לָךְ. - מיר ווייסן, ה', אונזער רשעות, די עבירה פון אונזערע עלטערן, ווייל מיר האבן געזינדיגט צו דיר.

רבונו של עולם, מיר ווייסן אונזער רשעות און די עבירה פון אונזערע עלטערן. זאגט דער רד"ק: מיר און זיי, סיי מיר און סיי אונזערע עלטערן, און מיר ווייסן אז דער דין איז אז דו זאלסט פוקד זיין אויף אונז זייער זינד און אונזער זינד. און וואס איז דער שייכות צו זייערע עבירות? כל זמן מען האלט אן די מעשה אבותיהם בידיהם, ווערט מען אויך געשטראפט פאר די זינד פון די עלטערן. און דא ליגט אלעס: "רשענו" - די זדונות און די מרידה, "עווננו" - די עוונות, "חטאנו לך" - די שגגות.

דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ענטפערט דער נביא אליין אויף זיין קשיא. ער האט געפרעגט "המאוס מאסת, אם בציון געלה נפשך", און דער ענטפער איז: מצד אונזער רשעות, ווייל די מאס איז פול געווארן. און נישט נאר דאס, נאר אויך די עבירות פון אונזערע עלטערן, ווייל מיר האלטן אן די מעשה אבותינו בידינו, און דו ביסט פוקד עוון אבות על בנים. און דער מלבי"ם איז מדייק אין די דריי לשונות: "רשע" מיינט מערסטנס א מזיד; "עוון", ווי ער האט מבאר געווען אין עטליכע פלעצער, באדייט א קרומקייט אינעם שכל - א כפירה מיט אן אידעאלאגיע, נישט צוליב תאווה; און "חטא" באדייט א שוגג, און פיל מאל אויך אן עבירה מתוך תאווה, וואס ווערט פאררעכנט ווי א שגגה אין פארגלייך צו איינעם וואס טוט עס מתוך עיוות השכל און מתוך אן אידעאלאגיע להכעיס.

"אל תנאץ למען שמך"

אַל תִּנְאַץ לְמַעַן שִׁמְךָ, אַל תְּנַבֵּל כִּסֵּא כְבוֹדֶךָ, זְכֹר אַל תָּפֵר בְּרִיתְךָ אִתָּנוּ. - פֿאַראַכט נישט צוליב דיין נאָמען, פֿאַרגרינגער נישט דעם שטול פֿון דיין כּבֿוד, געדענק, ברעך נישט דיין ברית מיט אונדז.

רש"י טייטשט "למען שמך" - װײַל דו װערסט אָנגערופֿן רחום. "אל תנבל כיסא כבודך" - דאָס מיינט בית המקדש, װאָס איז הדום רגליו; און אַ מדרש אגדה װאָס רש"י ברענגט: דאָס זענען כּלל ישׂראל װאָס זענען אײַנגעקריצט אין כּסא הכּבֿוד. און דער רד"ק דערקלערט אַז "תנבל" באַדײַט אַראָפּװאַרפֿן צו דער ערד, און די כּוונה איז אויף ירושלים: װאַרף נישט אַראָפּ ירושלים און זאָלסט זי נישט פֿאַרשעמען, װאָס װען דו פֿאַרלאָזט זיי האָסטו זיי כּבֿיכול אַראָפּגעװאָרפֿן און פֿאַראורזאַכט פֿאַר זיי אַ ביזיון. און מיר בעטן "זכור אל תפר בריתך איתנו" - געדענק דעם ברית אבֿות און ברעך אים נישט, נאָר זאָלסט אים װײַטער געדענקען פֿאַר אונדז.

דער מלבי"ם דערקלערט אַז דער נבֿיא װענדט זיך דאָ און פֿרעגט כּבֿיכול: פֿאַרוואָס קומט זיך אונדז אַ גוטע באַציִונג? מען האָט דאָך ערשט געזאָגט "רשענו, עוון אבותינו, חטאנו לך". און אויף דעם טענה'ט דער נבֿיא: פֿון אונדזער זײַט האָבן מיר טאַקע שטאַרק פֿאַרזינדיקט, אָבער "למען שמך" - אונדזער נאָמען װערט אָנגערופֿן אויף דײַן נאָמען, און װען כּלל ישׂראל געפֿינט זיך אין אַ שפּלדיקן מצבֿ װערט דײַן נאָמען פֿאַרשװעכט. און תּמיד װען די װענדונג צום רבונו של עולם איז מיט דער טענה פֿון "שמך", איז דאָס אַ סימן אַז פֿון אונדז אַליין האָבן מיר שוין נישט קיין אַנדערע זכותים. לאָמיר דאָס באַצייכענען: דאָס איז דער לעצטער ראַטעװע-פּלאַץ, װען קיין אַנדער װעג עקזיסטירט שוין נישט און דאָס איז דער איינציקער װעג װאָס קען ראַטעװען. װאָרום װען מיר װאָלטן געהאַט זכותים, װאָלטן מיר גערעדט פֿון זייער לויב. און װאָס בלײַבט אונדז צו זאָגן? רבונו של עולם, דײַן נאָמען װעט פֿאַרשװעכט װערן אין דער װעלט - מיר האָבן נישט קיין זכותים, אָבער פֿאַרוואָס זאָלסטו אַזוי טאָן צו דײַן אייגענעם נאָמען?

"אל תנבל כיסא כבודך" - "כיסא כבוד מרום מראשון מקום מקדשנו", דאָס הייסט אַז בית המקדש זאָל נישט חרובֿ װערן. און דאָס איז כּנגד "אם בציון געלה נפשך": צי האָסטו פֿאַראומעגליכט יענעם אָרט װאָס דו האָסט ליב און ביסט צוגעבונדן דערצו? און "אל תפר בריתך איתנו" - דער אויבערשטער האָט דאָך געשלאָסן אַ ברית מיט אונדז, און די באַדײַטונג פֿונעם ברית איז אַז עם ישׂראל װעט קיינמאָל נישט אונטערגיין, און דאָס װאָס דו האָסט אונדז אויסדערװיילט פֿון אַלע פֿעלקער. און דאָס איז כּנגד "המאוס מאסת את יהודה": קען דען אַרויפֿגיין אויפֿן געדאַנק אַז דו האָסט אונדז פֿאַראַכט און נישט אויסדערוויילט? און אַז דו האָסט אונדז יאָ אויסדערוויילט - ברעך נישט דײַן ברית מיט אונדז.

און דער מלבי"ם דערקלערט דעם אויסדרוק "מנאץ": פֿאַרגרינגערן די װיכטיקייט פֿון אַ זאַך. און פֿון דאַנען קומט פּשוט דער מקור פֿונעם לשון "נאצות" און "נאצה", װאָס איז אַן אויסדרוק אויף אַ קללה. און װאָס איז אַ קללה? מלשון 'להקל' - אַז מען פֿאַרגרינגערט אין זײַן כּבֿוד, װי אין "ובוזיו יקלו", מלשון קלון און מלשון קל: כּבֿיכול די זאַך איז גרינג, עס פֿאַרמאָגט נישט קיין חשיבֿות, און עס איז אַ קלון.

"היש בהבלי הגויים מגשימים" - מפתח הגשמים איז אין זײַן האַנט

הֲיֵשׁ בְּהַבְלֵי הַגּוֹיִם מַגְשִׁמִים, וְאִם הַשָּׁמַיִם יִתְּנוּ רְבִבִים? הֲלֹא אַתָּה הוּא יְהוָה אֱלֹהֵינוּ וּנְקַוֶּה לָּךְ, כִּי אַתָּה עָשִׂיתָ אֶת כָּל אֵלֶּה. - צי איז דען פֿאַראַן צװישן די נישטיקייטן פֿון די גוים װאָס קענען ברענגען רעגן, און צי קענען דען די הימלען געבן רעגנס? ביסטו דען נישט דער איינציקער, ה' אלקינו, און מיר האָפֿן צו דיר, װײַל דו האָסט געמאַכט דאָס אַלץ.

דאָס װאָרט "היש" איז אַן ה"א התמיהה. און רש"י זאָגט אַז דאָ איז דאָס אַ טאָפּלטע תּמיהה, און תּמיד בײַ אַ טאָפּלטער תּמיהה קומט דער ערשטער מיט אַ ה"א און דער צװייטער מיט "אם", און בײדער זענען אַ תּמיהה, װי אין "הבמחנים אם במבצרים" - װאָס דער טײַטש איז װי עס װאָלט געשטאַנען "הבמחנים הבמבצרים"; און װי אין "הטובה היא אם רעה", װאָס עס שטייט נישט "היא הרעה" נאָר "אם רעה", און דאָס "אם" איז װי אַן ה"א התמיהה. אַזוי אויך "המאוס מאסת אם בציון געלה נפשך", און אַזוי אויך דאָ: "היש בהבלי הגויים מגשימים ואם השמיים יתנו רביבים" - כּאילו עס שטייט "והשמיים יתנו רביבים", װײַל די ה"א התמיהה ציט מיט זיך די צװייטע.

דער רד"ק דערקלערט אַז דער נבֿיא װענדט זיך צום הקדוש ברוך הוא: רבונו של עולם, אין דער זאַך פֿון רעגן צו װעמען זאָלן מיר שרײַען? צו װעמען האָבן מיר זיך צו װענדן אויב נישט צו דיר? און דאָס איז אַ װוּנדערלעכע זאַך, װײַל דער פּסוק איז נוגע ביזן הײַנטיקן טאָג. איינע פֿון די גרעסטע צרות דורך אַלע דורות איז געװען בנוגע רעגן, און אין יענע צײַטן איז די גאַנצע פּרנסה געװען אָנגעהאָנגען אינעם רעגן: אַ טריקעניש האָט באַדײַט בהמות שטאַרבן, מענטשן שטאַרבן, אַ גאָר פֿולשטענדיקער הונגער, אַ שרעקלעכער און שוידערלעכער מצבֿ. און דער נבֿיא זאָגט: צי איז פֿאַראַן צװישן די נישטיקייטן פֿון די גוים װאָס קענען ברענגען רעגן? פֿון תּמיד אָן האָט מען פּרובירט מיט אַלע װעגן פֿון עבֿודה זרה און די נבֿיאֵי הבעל און מיט יעדער מעגלעכער פּעולה צו ברענגען רעגן, און עס זענען פֿאַרבײַ טויזנטער יאָרן און מען האָט נאָך אַלץ נישט געפֿונען קיין שום מיטל. דער רעגן װעט אייביק בלײַבן אין די הענט פֿונעם הקדוש ברוך הוא, און מפתח של גשמים איז אין זײַן האַנט.

און עס איז געװען באַקאַנט אין פֿיל ערטער, אַז װען דער הערשער האָט געװאָלט רעגן, האָט ער געװוּסט אַז ער דאַרף גזירה'נען אויף די ייִדן, כּדי די ייִדן זאָלן גיין דאַוונען און עס װעט קומען רעגן. עס זענען פֿאַראַן אָן אַ שיעור אַזעלכע מעשׂיות, אויך אויף ירושלים אין דער תּקופֿה פֿונעם "פּרי חדש". און אין תּימן איז די זאַך געװען באַקאַנט און מפורסם: דער הערשער פֿלעגט סטראַשען די ייִדן אַז ביז אַ באַשטימטן טאָג מוז קומען רעגן, און די ייִדן פֿלעגן אַרויסגיין צום בית החיים, אַרויסגיין און צוריקקומען - און דער רעגן האָט זיי שוין פֿאַרכאַפּט אויפֿן װעג. און עס איז באַקאַנט אויפֿן באַבאַ סאַלי זכותו יגן עלינו אַז כּדי אָנצופֿילן די מקוה האָט ער געברענגט רעגן מאָל נאָך מאָל. דאָס איינציקע פֿאָלק װאָס פֿאַרמאָגט די פֿאַרבינדונג צום הויפּט-קאָנטראָל דאָרטן אויבן איז כּלל ישׂראל; קיין שום פֿאָלק און קיין שום גוי און קיין שום אינדיאַנער מיט זײַן רעגן-טאַנץ װעט דיר נישט אַראָפּברענגען קיין רעגן. און אויך מיט דער הײַנטיקער גאַנצער טעכנאָלאָגיע איז מען נישט בײַגעשטאַנען צו שאַפֿן רעגן: צום מערסטנס, אויב עס זענען שוין דאָ װאָלקנס, שפּריצט מען זילבער-יאָדיד און ענלעכס כּדי צו פֿאַרשנעלערן דעם רעגן אָדער פֿאַרגרעסערן די מאָס - אָבער צו ברענגען רעגן אין אַ זומערדיקן טאָג, אָדער צו באַשאַפֿן װאָלקנס אין אַ װינטערדיקן טאָג און ברענגען רעגן, איז אַ זאַך װאָס עקזיסטירט נישט.

און אויב אַזוי, זאָגט דער רד"ק, װענדט זיך דער נבֿיא: צו װעמען האָבן מיר צו שרײַען בנוגע רעגן אויב נישט צו דיר? "ואם השמיים יתנו רביבים" - אַפֿילו דער הימל, פֿון װאַנען דער רעגן קומט, צי גיט ער דען רעגן אָן דײַן רצון? דו שטעלסט דאָך אָפּ דעם הימל אַז עס זאָל נישט פֿאַלן קיין רעגן. און היות אַזוי, "הלא אתה הוא ה' אלוקינו ונקווה לך" - צו װעמען זאָלן מיר האָפֿן אויב נישט צו דיר? און דעריבער גיב אונדז רעגן, "כי אתה עשית את כל אלה" - דאָס צוריקהאַלטן דעם רעגן קומט פֿון דיר, און אַז די ערד גיט נישט איר תּבֿואה, האָסטו געמאַכט. און פֿון װאַנען װײסט מען אַז דאָס איז די באַדײַטונג פֿון "כל אלה"? פֿון דער נבֿואה פֿון זכריה: "כי זרע השלום, הגפן תיתן פריה והארץ תיתן את יבולה והשמיים יתנו טלם, והנחלתי את שארית העם הזה את כל אלה" - זעט מען דאָך אַז "כל אלה" גייט אויף רעגן און טוי און תּבֿואה. אַזוי אויך דאָ: דו רבונו של עולם האָסט געמאַכט דאָס אַלץ, און אַז דאָס צוריקהאַלטן פֿונעם רעגן קומט פֿון דיר, ממילא קען מען דאָך נישט בעטן קיין רעגן נאָר בײַ דיר.

דער מלבי"ם ערקלערט: מיר ווייסן אז די רעגנס קומען נישט אראפ דורך קיין שום אויסערלעכע קינצלעכע פעולות, נישט דורך אראפברענגען רוחניות'דיגע כוחות, נישט דורך עבודה זרה און נישט מכוח הטבע, נאר בלויז פונעם אייבערשטן יתברך - "הלא אתה הוא ה' אלוקינו", דער רעגן קומט מיט השגחה פון דיר. און דעריבער האפן מיר נאר צו דיר, ווייל דו האסט אפגעשטעלט דעם רעגן, און דעריבער וועט די מציאות פונעם רעגן צוריקקומען בלויז דורך דיר. און ווען ווערט דער רעגן אפגעשטעלט? עס שטייט אין דער תורה: ווען כלל ישראל דינט עבודה זרה - "ופניתם ועבדתם אלוהים אחרים... ועצר את השמיים". און אויף דעם טענה'ט דער נביא: רבונו של עולם, מיר גלייבן דאך נישט אין עבודה זרה, מיר גלייבן אין דיר און האפן צו דיר, און אויב אזוי איז ראוי אז דו זאלסט געבן רעגן. ווארעם דער רעגן איז דאך אפגעשטעלט געווארן צוליב דעם גלויבן אין עבודה זרה, און מיר גלייבן נישט אין איר און מיר האפן נישט צו איר נאר בלויז צו דיר - און אויב אזוי איז פאסיג אז דו זאלסט שוינען און רחמנות האבן אויף אונז און אראפברענגען פאר אונז רעגן.

צום סך-הכל:

אין דעם טייל פונעם קאפיטל ווערט די תפילה פון ירמיהו אפגעווארפן, ווייל די מכה קומט מיט א פולער השגחה און נישט מיט אן הסתר פנים - און דעריבער וועלן א תענית און א קרבן נישט העלפן. די טענת הגנה אז די נביאי השקר האבן פארפירט דאס פאלק ווערט אויך אפגעווארפן: די נביאי השקר האבן געוואוסט אז זיי זאגן ליגן און וועלן דערפאר באקומען א טאפלטן עונש, און דאס פאלק האט געקענט און איז געווען מחויב מבחין צו זיין צווישן אמת און שקר. דער נביא ווערט באפוילן זיך צו באטייליקן אינעם צער פונעם פאלק און צו וויינען פאר זיי, און ער שילדערט דעם אויסערלעכן בראך (א שווערד אינדרויסן און א הונגער אינעווייניג) און די אינערלעכע מכה: נביאים און כהנים וואס האבן געמאכט א מסחר פון דער תורה און פון דער נבואה. צום סוף הייבט ירמיהו אויף דריי טענות פון תפילה: אויב ביסטו אונז נישט מואס און דו עקלסט זיך נישט מיט ציון, פארוואס קומט א מכה אן קיין פריערדיגע רפואה? מיר זענען מודה אין אונזער רשעות און אינעם עוון פון אונזערע אבות, און מיר בעטן למען שמך, למען כסא כבודך און למען דעם ברית. און דער קאפיטל שליסט זיך מיטן פשוט'ן און אייביגן אנערקענונג: עס זענען נישטא צווישן די הבלי הגוים קיין מגשימים, דער מפתח פונעם רעגן איז בלויז אין דער האנט פונעם הקדוש ברוך הוא - "הלא אתה הוא ה' אלוקינו ונקווה לך, כי אתה עשית את כל אלה".