TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל י"א - דברי הברית און די מזימה פון ענתות - חלק ב

לייענען דעם מקור
פתיחה

אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייען די רייד פון ירמיהו אריבער פון דער אלגעמיינער תוכחה איבערן ברעכן דעם ברית צו שארפע און פערזענלעכע ענינים: א תמיהה-געשריי איבער דעם וואס עס ווערט געטאן אין בית ה', דער משל פונעם פרישן איילבערט-בוים וואס איז פארברענט געווארן, און צום סוף די אנטפלעקונג פון דער קאנספיראציע וואס די מענטשן פון ענתות, בני עיר פונעם נביא, האבן געשלאסן אים אומצוברענגען. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און ברענגען די פירושים פון רש"י, רד"ק און מלבי"ם, און דעם באקאנטן מדרש וואס דער רד"ק ברענגט דא.

"מֶה לִידִידִי בְּבֵיתִי" - שאלות אינעם פסוק
מֶה לִידִידִי בְּבֵיתִי עֲשׂוֹתָהּ הַמְזִמָּתָה הָרַבִּים וּבְשַׂר קֹדֶשׁ יַעַבְרוּ מֵעָלָיִךְ כִּי רָעָתֵכִי אָז תַּעֲלֹזִי׃ - וואס האט מיין באליבטער אין מיין הויז צו טון דערין די שלעכטע כוונה מיט פילע, און דאס הייליגע פלייש טוען זיי אראפנעמען פון דיר, ווען דיין שלעכטס קומט, טוסטו זיך דעמאלט פרייען.

דער פסוק איז פארשטעקט, און מען דארף דערין קלאר מאכן עטליכע זאכן: ווער איז דער "ידידי" וואס איז אינעם הויז? וואס איז די "המזמתה"? ווער זענען די "הרבים"? וואס איז דער "בשר קודש" וואס גייט אריבער פון זיי? און וואס איז דער שייכות פונעם סוף פסוק, "כי רעתכי אז תעלוזי", צום אנהייב?

פירוש רש"י: דער ידיד איז כלל ישראל

רש"י טייטשט אז די ווענדונג איז צו כלל ישראל, וואס ווערן אנגערופן ידידי ה', ווי עס שטייט "ידיד ה' ישכון לבטח עליו". און אזוי זאגט דער פסוק: וואס האט מיין אויסדערוויילט פאלק צו קומען אין מיין הויז, צי קומען זיי דען צום בית המקדש כדי אפצוברענגען דערין זייערע שלעכטע מחשבות און זייערע זימה-ענינים? "הרבים" לויט רש"י זענען די גרויסע און די אנגעזעענע צווישן זיי. "ובשר קודש יעברו מעליך" - אפילו די מצוה פון ברית מילה האבן זיי מבטל געווען; די מילה פונעם פלייש דורך וועלכער זיי זענען פאררעכנט געווארן פאר קודש, האבן זיי אויך אראפגענומען פון זיך.

פירוש הרד"ק: דער ידיד איז דער קדוש ברוך הוא

דער רד"ק ערקלערט אז "ידידי" איז דער קדוש ברוך הוא. דער נביא זאגט כביכול: וואס נאך האט מיין ידיד צו טון אינעם הויז? וואס האט ער נאך צו משכין זיין זיין שכינה אינעם בית המקדש? ווארום פונקט ווי ישראל ווערן אנגערופן ידידים צום אייבערשטן, אזוי ווערט דער אייבערשטער אנגערופן א ידיד צו אונז. און נאך אלע שלעכטע מעשים וואס ישראל האבן געטאן - וואס האט נאך דער קודשא בריך הוא צו משכין זיין זיין שכינה אינעם מקדש?

"עשותה המזמתה הרבים" - זיי האבן געטאן די בייזע מזימה, וואס דאס איז עבודה זרה, מיט פילע. לויט רש"י זענען "הרבים" די גרויסע לייט, און לויט רד"ק איז די כוונה אויף פילע עבודה זרות, ווי מיר האבן פריער געזען "כי מספר עריך היו אלהיך יהודה". און אויב אזוי, וואס האט נאך דער אייבערשטער כביכול צו זוכן אין זיין בית המקדש?

"ובשר קודש יעברו מעליך" - דא קערט זיך דער נביא צוריק צו רעדן צו כנסת ישראל: אנשטאט מקריב צו זיין בשר קודש אין בית המקדש פארן אייבערשטן, זענען זיי מקריב קרבנות צו די רבים, צו זייערע פילע עבודה זרות. און דאס בשר קודש וואס איר זענט מחויב דערין גייט גלייך ווי אריבער פון אייך, כאילו איר זענט דערצו גארנישט מחויב - אזוי פילן זיי כאטש. און אויב אזוי, מה לידידי בביתי?

און נאך א דקדוק: דער רד"ק באמערקט אז דער נביא רופט דעם קדוש ברוך הוא "ידידי" און נישט "ידיד ישראל", וויבאלד ישראל האבן שוין אויסגעקליבן פאר זיך נייע געטער, און דער אייבערשטער האט שוין כביכול נישט קיין ידידות מיט זיי; מיט וועמען איז אים יא פארבליבן א ידידות? בלויז מיטן נביא אליין. און אזוי אויך זאגט ער "בביתי" - אז דער בית המקדש איז פארבליבן מיין אייגן הויז, ווייל איר זעט דערין שוין לאנג נישט קיין אייגן הויז, נאר איר געפינט זיך אין די הייזער פון עבודה זרה וואס איר דינט. קומט אויס: דער קדוש ברוך הוא איז געבליבן מיין ידיד, און דאס הויז איז געבליבן מיין הויז, און איר האט מער קיין שום שייכות צו דעם וואס קומט דארט פאר.

נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק אויף "בשר קודש": די כוונה איז אויף אנשי קודש, ווייל "בשר" קומט אינעם באדייט פון מענטשן, אזוי ווי "יבוא כל בשר להשתחוות". און לויט דעם: די חסידים און אנשי הקודש זענען אוועקגעגאנגען פון דיר, זיי זענען שוין נישט מיט דיר, עס זענען מער נישטא קיין חסידים אינעם פאלק. און דערפאר טוסטו די אלע שלעכטע זאכן, ווייל עס זענען נישטא מיט דיר קיין צדיקים און חסידים וואס זאלן דיר אויסלערנען דעם גלייכן וועג.

"כי רעתכי אז תעלוזי" - מיט וואס פרייען זיי זיך? מיט די שלעכטע מעשים וואס זיי טוען. ווען זיי באגייען אן עבירה - דעמאלט האבן זיי א שמחה. מ'וואלט געקענט מיינען אז כאטש אין דער צייט פונעם חטא זאל זיי כאפן א קלאפ ביים הארץ און האבן מוסר-שלאגן; זאגט דער נביא: פארקערט גאר. עס איז כביכול נישטא קיין שאנס פאר תשובה פון זיי, ווייל אין דער צייט וואס זיי טוען שלעכטס זענען זיי נאך פרייליך און צופרידן. און אויב אזוי, מיט וועמען איז דא צו רעדן? וואס נאך קען מען מוסר'ן דאס דאזיגע פאלק? און דאס לשון "רעתכי" איז ווי "נעורייכי", "תחלואייכי" - א יתירה'דיגע יו"ד.

דער מדרש: אברהם אבינו בשעת'ן חורבן

דער רד"ק ברענגט דא דעם באקאנטן מדרש: בשעת בית המקדש איז חרוב געווארן, האט דער הקדוש ברוך הוא געפונען אברהם אבינו שטיין אין בית המקדש. האט ער אים געזאגט: "מה לידידי בביתי" - אברהם, וואס טוסטו דא? האט ער אים געזאגט: וועגן מיינע קינדער בין איך געקומען, איך האב געהערט אז עס איז פאראן א פראבלעם מיט די קינדער. האט ער אים געזאגט: דיינע קינדער האבן געזינדיגט און זענען פארטריבן געווארן אין גלות. האט ער אים געזאגט: אפשר האבן זיי בשוגג געזינדיגט? האט ער אים געזאגט: "עשותה המזימתה" - א מזימה איז אן אויסגערעכנטע זאך, נישט קיין שגגה אן כוונה. האט ער אים געזאגט: אפשר האט נאר א מיעוט פון זיי געזינדיגט? האט ער אים געזאגט: "הרבים" - רוב פון זיי. האט ער אים געזאגט: דו וואלסט זיי געדארפט געדענקען ברית מילה, דעם ברית אבות. האט ער אים געזאגט: "ובשר קודש יעברו מעליך" - אפילו די מילה האבן זיי מבטל געווען פון זיך. האט ער אים געזאגט: אפשר ווען דו וואלסט געווארט אויף זיי וואלטן זיי תשובה געטאן? האט ער אים געזאגט: "כי רעתכי אז תעלוזי" - ווען זיי טוען שלעכטס זענען זיי בשמחה, איז דען דא א שאנס אז זיי זאלן זיך צוריקקערן? האט ער אים געזאגט: אפשר חס ושלום איז מער נישטא קיין תקנה פאר זיי, און אויב אזוי איז כלל ישראל א פארפאלענע זאך? דערויף קומט דער קומענדיגער פסוק, "זית רענן יפה פרי תואר קרא ה' שמך", אז כלל ישראל האט אן אייביגן און שטענדיגן קיום.

דער ביאור פונעם מלבי"ם: דער אויבערשטער ווענדט זיך צו ירמיהו

דער מלבי"ם טייטשט אויף א דריטן וועג: דער אויבערשטער אליין זאגט צו ירמיהו "מה לידידי בביתי". דער פריערדיגער פסוק האט געזאגט "ואתה אל תתפלל בעד העם הזה ואל תשא בעדם רנה ותפלה", און פלוצלונג זעט דער הקדוש ברוך הוא כביכול דעם נביא אין בית המקדש. זאגט ער אים: וואס טוט מיין באליבטער אין מיין הויז? פארוואס ביסטו געקומען מתפלל זיין פאר זיי און מקריב זיין פאר זיי קרבנות (וואס ירמיהו איז דאך געווען א כהן און געדינט אין בית המקדש)? כנסת ישראל האט דאך געטאן די גרעסטע מזימות און תועבות - "עשותה המזימתה הרבים" - און ווי אזוי קענסטו מתפלל זיין פאר זיי?

און דערנאך ווענדט ער זיך צום פאלק אליין: "ובשר קודש יעברו מעליך" - מיינט איר דען אז מיטן ברענגען בשר קודש, דאס הייסט קרבנות, וועלן אוועקגיין פון אייך די אלע מזימות און פשעים? צי האט דען דאס הייליגע פלייש א כח אוועקצונעמען פון אייך אזעלכע שווערע עבירות? איר טוט דאך נישט קיין תשובה בשעת איר ברענגט דעם קרבן. "כי רעתכי אז תעלוזי" - דו פרייסט זיך דאך נישט מיטן קרבן, דיין פרייד איז אינעם שלעכטס וואס דו טוסט, און תיכף נאכן קרבן קערסטו זיך צוריק צו דיין שלעכטער אויפפירונג. אויב אזוי האט דער קרבן גארנישט געהאלפן.

דער משל פונעם זית רענן
זַיִת רַעֲנָן יְפֵה פְרִי תֹאַר קָרָא יְהֹוָה שְׁמֵךְ לְקוֹל הֲמוּלָּה גְדֹלָה הִצִּית אֵשׁ עָלֶיהָ וְרָעוּ דָּלִיּוֹתָיו׃ - א גרינעם, פרישן איילבערטבוים, שיין מיט פירות און שיין אין געשטאלט, האט דער אויבערשטער אנגערופן דיין נאמען; צום קול פון א גרויסן טומל האט ער אנגעצינדן פייער אויף איר, און זיינע צווייגן זענען צעבראכן געווארן.

דער רד"ק ערקלערט אז ער האט זיי געגליכן צו אן איילבערטבוים, ווייל די בלעטער פונעם זית זענען גרין דאס גאנצע יאר, און דערפאר האט ער א שטענדיגע פרישקייט. "יפה פרי תואר" - איז ווי יפה פרי און יפה תואר, וואס דאס ווארט "יפה" באדינט ביידע, אזוי ווי עס שטייט "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם", וואס דאס ווארט "שלא" גייט ארויף אויף ביידע חלקים.

און לכאורה איז שווער: מיר האלטן דא ביי א פאלק וואס באגייט שווערע עבירות, ווי אזוי רופט ער אים אן "זית רענן"? נאר די כוונה איז אויף דער צייט ווען דער אויבערשטער האט אונז אויסגעוועלט און איינגעפלאנצט: דעמאלט זענען מיר געווען בבחינת א זית רענן, די הצלחה איז געווען מיט אונז תמיד, און מיר האבן געטאן גוטע מעשים, ענליך צום פרי פונעם זית וואס פון אים האבן הנאה אלוקים ואנשים.

"לקול המולה גדולה" - המולה איז א לשון פון א גערודער און רעש, אזוי ווי די חיל קומט מיט א גרויסן רעש, און ווען דער שונא קומט זיי שלאגן קומט ער מיט א בהלה און טומל. און דער מלבי"ם ערקלערט אז המולה איז מלשון מילה און רעדן, ווי עס שטייט "אין מילה בלשוני", "קול המולה כקול מחנה" - א קול פון דיבורים און א גרויסער טומל. און ווער האט דאס גורם געווען? דיינע עבירות, כנסת ישראל, זיי האבן געברענגט דעם קול המולה, און דאס האט אנגעצינדן דאס פייער אויף איר.

"ורעו דליותיו" - די גוים ברעכן די צווייגן פונעם איילבערטבוים, דאָס זענען די הויכע און דערהויבענע צווייגן אין אים, און "רעו" איז מלשון צעברעכן און צעשמעטערן, ווי "תרועם בשבט ברזל". און וואונדער זיך נישט אויפן שינוי הלשון פון נוכח צו נסתר, ווייל מיר האָבן שוין אָנגעוויזן עטליכע מאָל אַז דאָס איז דער וועג פון די פסוקים אַריבערצוגיין פון לשון נוכח צו לשון נסתר, און מיר האָבן געבראַכט אויף דעם ראיות.

נאָך ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאָטער: "הצית אש עליה" איז נישט מלשון איבער איר (מעליה), נאָר מלשון אירע בלעטער (עלים שלה) - ער האָט אָנגעצונדן אַ פייער אין אירע בלעטער. און כאָטש די בלעטער זענען פריש און פייכט און נעמען נישט אָן קיין פייער בטבע, פונדעסטוועגן וועט ער אָנצינדן אין זיי אַ פייער.

ווייטער שטעלט זיך דער רד"ק אָפ אויפן שינוי הלשון צווישן זכר און נקבה: "זית רענן יפה" בלשון זכר, און באַלד דערנאָך "הצית אש עליה" בלשון נקבה. מיר האָבן שוין געבראַכט די ווערטער פונעם אבן עזרא אַז יעדע זאַך וואָס האָט נישט קיין רוח חיים קען מען רעדן דערויף סיי בלשון זכר און סיי בלשון נקבה, און דער איילבערטבוים האָט דאָך נישט קיין רוח חיים. און דער רד"ק לייגט צו, אַז וויבאַלד מען האָט דאָ פאַרגליכן צו כנסת ישראל וואָס איז לשון נקבה, האָט ער גערעדט וועגן דעם זית בלשון נקבה, און דערנאָך איז ער צוריקגעגאַנגען צום טבע פונעם לשון און געזאָגט "דליותיו" בלשון זכר.

די דריי מעלות אינעם משל - ביאור פונעם מלבי"ם

דער מלבי"ם עקלערט אַז עס זענען דאָ דריי מעלות וואָס השי"ת האָט אָנגערופן אונדזער נאָמען ווען ער האָט אונדז געפלאַנצט: זית - וואָס זיין בלאַט איז תמיד פריש און פייכט, סיי אין זומער און סיי אין ווינטער; יפה תואר; און פרי תואר. און אינעם נמשל: דער פרישער איילבערטבוים, וואָס זיינע בלעטער היטן אויפן פרוכט, שטעלט מיט זיך פאָר די עשירות און די הצלחה, וואָס איז תמיד רענן און פול מיט ברכת ה'. "יפה תואר" איז אַ משל אויף דער גבורה פונעם פאָלק, אַז זיי זענען פיל און שטאַרק. "פרי תואר" איז אַ משל אויף די מעשים טובים און אויף זייער תורה, וואָס דאָס איז די געשמאַקע און אויסגעצייכנטע פרוכט וואָס קומט אַרויס פון די מעשים פונעם מענטש.

און לויטן מלבי"ם איז "קול המולה גדולה" נישט די מיליטער פונעם שונא וואָס קומט זיך נוקם זיין אין אונדז, נאָר דאָס איז דער קול-רעש פונעם גזר דין וואָס איז נגזר געוואָרן אין הימל, "בגזירת עירין פתגמא". יענער קול המולה וואָס איז באַשלאָסן געוואָרן אויבן קעגן יענעם זית רענן, ער האָט גורם געווען אַז "הצית אש בעליה" - אין די בלעטער, וואָס זענען דער סימבּאָל פון עשירות און הצלחה, דאָס הייסט מען האָט צוגענומען פון זיי זייער רייכטום און זייערע אוצרות. "ורעו דליותיו", די הויכע צווייגן, אויף וועלכע ער האָט געזאָגט "יפה תואר" - מען האָט צעבראָכן דאָס פאָלק און זיי געפירט אין גלות. קומט אויס אַז סיי די גבורה פונעם פאָלק און סיי זייערע מעשים האָבן זיי נישט בייגעשטאַנען. און קום און זע: אַ זאַך וואָס האָט זיך אָנגעהויבן אַזוי שיין און הערליך, אַ זית רענן יפה פרי תואר, איז צום סוף צעבראָכן געוואָרן אַלע זיינע הויכע צווייגן און זיי זענען געגאַנגען אין גלות.

"הנוטע אותך דיבר עליך רעה"
וַיהֹוָה צְבָאוֹת הַנּוֹטֵעַ אוֹתָךְ דִּבֶּר עָלַיִךְ רָעָה בִּגְלַל רָעַת בֵּית יִשְׂרָאֵל וּבֵית יְהוּדָה אֲשֶׁר עָשׂוּ לָהֶם לְהַכְעִסֵנִי לְקַטֵּר לַבָּעַל׃ - און ה' צבאות וואָס האָט דיך געפלאַנצט האָט גערעדט אויף דיר בייז, צוליב דעם שלעכטס פון בית ישראל און בית יהודה וואָס זיי האָבן געטאָן פאַר זיך מיך צו דערצערענען, צו רייכערן קטורת צום בעל.

די שלעכטס וואָס ער האָט גערעדט אויף איר איז יענע גזירה וואָס מיר האָבן דערמאָנט, "לקול המולה גדולה" - דורך די שרי מעלה, די מלאכי השרת, איז נגזר געוואָרן די גזירה, און השי"ת האָט גערעדט אויף דיר בייז, אָנצוצינדן אין דיר אַ פייער.

זאָגט דער מלבי"ם: דאָס איז נישט ווייַל די מחשבה פונעם קדוש ברוך הוא האָט זיך כביכול געביטן פון דעם וואָס זי איז געווען בשעת ער האָט אונדז געפלאַנצט. ביי השי"ת איז נישטאָ קיין ענדערונג פון פּלענער און קיין שינוי מחשבה. אַדרבה, דאָס וואָס ער האָט גערעדט אויף דיר בייז איז דאָקעס צוליב זיין "הנוטע אותך": די כוונה פונעם פלאַנצן איז געווען פרי הילולים, אַז עס זאָלן דאָ וואַקסן הייליגע פירות און אַז כלל ישראל זאָל זיין אַ ליכט פאַר די פעלקער. און וויבאַלד זיי האָבן נישט אויסגעפילט זייער תפקיד, און עס איז דאָ נישטאָ קיין פרי הילולים נאָר פירות פון טויט און פארדארבענע פירות - דעריבער "דיבר עליך רעה בגלל רעת בית ישראל". אַ משל צו אַ מענטש וואָס האָט געפלאַנצט אַ וויינגאָרטן, "ויקו לעשות ענבים ויעש באושים", און ער האָט אים אויסגעריסן. צי האָט ער דען געביטן זיינע פּלענער? ער האָט גאָרנישט געביטן. דער פּלאַן איז געווען אַ וויינגאָרטן וואָס ברענגט גוטע טרויבן, און אַ וויינגאָרטן וואָס ברענגט נישט קיין גוטע פירות וויל ער דאָך מלכתחילה נישט האָבן.

און דער סוף פונעם פסוק, "אשר עשו להם להכעיסני לקטר לבעל", לערנט אונדז דעם סדר פונעם אַראָפּגיין: לכתחילה "עשו להם" - ער האָט געקלערט אַז ער וועט האָבן דערפון אַ געוויסע טובה און נוצן, און האָט זיך איינגערעדט אַז ער גלייבט נישט באמת דערין. אינעם צווייטן שלב שוין "להכעיסני", ער הייבט זיך אָן צובינדן דערצו און טוט להכעיס. און אינעם דריטן שלב "לקטר לבעל", ער איז צוגעקלעבט דערצו מיט אַ פולקאָמענע און תמימות'דיגע אמונה און גלייבט דערין מיט זיין גאַנצן האַרצן.

"וה' הודיעני ואדעה"
וַיהֹוָה הוֹדִיעַנִי וָאֵדָעָה אָז הִרְאִיתַנִי מַעַלְלֵיהֶם׃ - און דער אויבערשטער האט מיר מודיע געווען און איך האב געוואוסט, דעמאלט האסטו מיר געוויזן זייערע מעשים.

דער רד"ק פארבינדט דעם פסוק צום קומענדיגן פסוק, וואו עס ווערט באשריבן דער פארזוך אומצוברענגען דעם נביא. און דאס איז וואס ער זאגט: דער אויבערשטער האט מיר אנטפלעקט און מודיע געווען אז זיי ווילן מיך אומברענגען, וואס איך אליין וואלט דאס נישט געוואוסט. "אָז הִרְאִיתַנִי מַעַלְלֵיהֶם" - עס וואלט מיר נישט איינגעפאלן אויפן געדאנק אז זיי זאלן מיר וועלן טון אזא זאך, אין דער צייט וואס איך זוך זייער טובה און מוסר זיי אויס כדי זיי צו ראטעווען פון שלעכטס. און אויב אויף מיר, וואס זוכט זייער טובה, האבן זיי אזוי געטראכט - קל וחומר וואספארא שלעכטע מעשים וואלטן זיי געטאן צו אנדערע וואס צו זיי האבן זיי טאקע געוואלט שלעכטס טון.

דער מלבי"ם ערקלערט: אינעם פריערדיגן פסוק ווערט געזאגט "דִּבֶּר עָלֶיךָ רָעָה", און דער נביא זאגט צום פאלק - זאלט איר וויסן אז דער אויבערשטער האט נישט געהאלטן די זאך ביי זיך, נאר ער האט מיר אנטפלעקט דאס שלעכטס וואס ער שטייט צו טון צו אייך, פונקט ווי ער האט געזאגט ביי אברהם אבינו "הַמְכַסֶּה אֲנִי מֵאַבְרָהָם אֲשֶׁר אֲנִי עֹשֶׂה", אז דער קדוש ברוך הוא אנטפלעקט פאר די צדיקים די צוקונפט. און ביי דער זעלבער געלעגנהייט וואס ער האט מיר געוויזן די רעה וואס גייט קומען אויף אייך, האט ער מיר אויך געזאגט אז אפילו פאר מיר זוכט איר צו שעדיגן.

"ככבש אלוף יובל לטבוח"
וַאֲנִי כְּכֶבֶשׂ אַלּוּף יוּבַל לִטְבוֹחַ וְלֹא יָדַעְתִּי כִּי עָלַי חָשְׁבוּ מַחֲשָׁבוֹת נַשְׁחִיתָה עֵץ בְּלַחְמוֹ וְנִכְרְתֶנּוּ מֵאֶרֶץ חַיִּים וּשְׁמוֹ לֹא יִזָּכֵר עוֹד׃ - און איך בין געווען ווי א געצוימט שאף וואס ווערט געפירט צו דער שחיטה, און איך האב נישט געוואוסט אז אויף מיר האבן זיי געטראכט מחשבות: לאמיר פארדארבן דעם בוים מיט זיין ברויט, און לאמיר אים אפשניידן פון לאנד פון די לעבעדיגע, און זיין נאמען זאל מער נישט דערמאנט ווערן.

וואס מיינט "כֶּבֶשׂ אַלּוּף"? רש"י ברענגט בשם דונש און יהודה בן קוריש, און אזוי טייטשט אויך דער רד"ק, אז די כוונה איז ווי א שאף און אן אקס וואס מען פירט צו דער שחיטה, ווייל "אלוף" איז לשון שור, ווי "שְׁגַר אֲלָפֶיךָ" און "אַלּוּפֵינוּ מְסֻבָּלִים". און מנחם בן סרוק טייטשט "כבש אלוף" - א גרויס שאף, און אזוי איז אויך משמע פון תרגום יונתן וואס טייטשט "כאימר בחיר", דאס הייסט אויסגעוועלט און משובח.

און דער מלבי"ם טייטשט "אלוף" מלשון לימוד, ווי "אַלְּפֵנִי בִינָה", דאס הייסט אן אָנגעלערנט שאף וואס גייט נאך זיין בעל הבית אויף יעדן ארט פון גרויס צוטרוי צו אים. און איין טאג גייט זיין בעל הבית אין בית המטבחיים, און דאס שעפּס, וואס איז צוגעוואוינט צו גיין נאך אים, גייט אים נאך אויך אהין, און ווייסט גארנישט אז מען פירט אים צו דער שחיטה. אזוי זאגט דער נביא: מען האט מיך געפירט צו דער שחיטה "וְלֹא יָדַעְתִּי כִּי עָלַי חָשְׁבוּ מַחֲשָׁבוֹת" - איך האב נישט געוואוסט פון זייער פלאן מיר צו הרג'נען, און אויף אן אופן אז עס זאל גארנישט באקאנט ווערן אז זיי האבן מיך גע'הרג'עט. א פלאן פון א פאלקאמען מארד, א מארד וואס מען קען נישט אויפדעקן.

און וויאזוי? "נַשְׁחִיתָה עֵץ בְּלַחְמוֹ" - מיר וועלן לייגן אין זיין ברויט א פארדארבטן בוים, א סם בוים, דאס הייסט סם המות אין זיין שפייז. און פארוואס? זאגט דער מלבי"ם: א נביא וואס ווערט געהרג'עט מיט א שווערד, ווערט זיין נאמען דערמאנט אין יעדן דור אז ער איז אומגעקומען על קידוש השם, ווי זכריה הנביא וואס מען האט געהרג'עט פארן מוסר'ן דאס פאלק. אבער דא וועט קיינער נישט וויסן, און יעדער וועט זיין זיכער אז ער איז געשטארבן פון זיך אליין. און נאך מער, עס זענען דא סמים וואס ווירקן נישט גלייך נאר ערשט נאך עטליכע טעג, און דעמאלט וועלן די מענטשן זאגן: ער האט מסתמא געגעסן עפעס נישט גוט, קלקול קיבה, א שלאַק, א הארץ-אטאקע. קיינעם וועט נישט איינפאלן אז דא איז געווען איינער וואס האט אומגעברענגט דעם נביא.

"וְנִכְרְתֶנּוּ מֵאֶרֶץ חַיִּים וּשְׁמוֹ לֹא יִזָּכֵר עוֹד" - און דאס איז הערליך לויטן דרך פונעם מלבי"ם. וואס אויב זיי וואלטן אים אומגעברענגט אפנבאר, וואלט מען אים דוקא דעמאלט געדענקט אויף דורות. און ווי מיר זעען אין אונזערע טעג: א ראש ממשלה וואס מען האט אומגעברענגט - פלוצלונג איז געווארן ביי אים א גאנצע "מורשת", און יעדעס יאר דערמאנט מען עס, בשעת מען האט אים שוין כמעט געהאלטן ביים אראפווארפן אין די קומענדיגע בחירות, און עס איז גארנישט געבליבן פון אים נאר צרות. און פארוואס דאס אלעס? ווייל מען האט אים אומגעברענגט. און דאס איז פונקט וואס די אנשי ענתות האבן געזאגט: אויב ער וועט געהרג'עט ווערן מיט א שווערד וועט מען אים געדענקען אויף דורות, ווי זכריה וואס זיין בלוט האט געקאכט פאר יארן, אבער מיר וועלן אים הרג'נען אויף אזא אופן אז קיינער זאל אים קיינמאל נישט געדענקען - "וְנִכְרְתֶנּוּ מֵאֶרֶץ חַיִּים וּשְׁמוֹ לֹא יִזָּכֵר עוֹד", אז אלע וועלן זאגן אז ער איז געשטארבן צוליב עפעס אן אינערליכע מחלה.

"וה' צבאות שופט צדק"
וַיהֹוָה צְבָאוֹת שֹׁפֵט צֶדֶק בֹּחֵן כְּלָיוֹת וָלֵב אֶרְאֶה נִקְמָתְךָ מֵהֶם כִּי אֵלֶיךָ גִּלִּיתִי אֶת רִיבִי׃ - און ה' צבאות דער גערעכטער שופט, וואס פּרוּווט נירן און הארץ, זאל איך זען דיין נקמה אין זיי, ווייל צו דיר האב איך אנטפלעקט מיין קריג.

דער פשט פון די ווערטער: רבונו של עולם, דו ביסט א שופט צדק - משפט מיך פון זיי, פיר מיין דין אקעגן זיי און ראטעווע מיך פון די בייזע מחשבות וואס זיי טראכטן אויף מיר. און דו ביסט א בוחן כליות ולב, און האסט אויסגעפרואווט זייער הארץ און זייערע נירן - מאך מיר דעריבער באקאנט זייערע מחשבות און זייערע פלענער אויף דער צוקונפט. "אֶרְאֶה נִקְמָתְךָ מֵהֶם" - אז איך זאל נישט נסתלק ווערן פון דער וועלט איידער איך וועל זען ווי דו באצאלסט זיי פאר זייערע שלעכטע מעשים. "כִּי אֵלֶיךָ גִּלִּיתִי אֶת רִיבִי" - איך האב נישט צו וועמען צו אנטפלעקן מיין קריג מיט זיי נאר צו דיר, ווייל איך האב נישט קיין העלפער און שטיצער, און אלע וואס איך קום זיי מוסר'ן שטעלן זיך קעגן מיר; אויב אזוי בלייבט מיר נאר זיך צו ווענדן צום קדוש ברוך הוא ער זאל פירן מיין משפט פון זיי, ווייל מיין קריג איז נאר פאר דיר אנטפלעקט און באקאנט.

דער מלבי"ם איז מדייק: "שופט צדק" - מ'דאַרף נישט מורא האָבן אַז דו וועסט פֿאַרדרייען דעם משפט און טאָן אַ זאַך פֿון נטייה פֿונעם יושר. און עס איז דאָ אַ שופֿט וואָס וויל נישט פֿאַרדרייען קיין דין, נאָר די פֿאַקטן זענען אים נישט קלאָר און ער משפּט לויט דעם וואָס ס'איז אַנטפּלעקט פֿאַר זיינע אויגן, ווײַל "אין לדיין אלא מה שעיניו רואות"; אָבער בײַ דיר איז דאָך נישט מעגלעך אַז דו זאָלסט נישט וויסן דעם אמת פֿון דער זאַך, וואָרום דו ביסט דאָך "בוחן כליות ולב" און דו ווייסט אויך וואָס ס'איז בײַ זיי אין האַרצן, כאָטש פֿונרויס ווײַזן זיי דאָס נישט אַרויס.

און דערפֿאַר "אראה נקמתך מהם" - איך בעט נישט מײַן נקמה נאָר דײַן נקמה. "כי אליך גיליתי את ריבי" - צי האָב איך דען אַ פּריוואַטן ריב מיט זיי? צי קריג איך זיך דען מיט זיי איבער געלט אָדער אַ וויכוח צווישן מיר און זיי? מײַן גאַנצער ריב מיט זיי איז דאָך צו דיר: זיי זאָלן היטן דײַנע מצוות, זיי זאָלן תשובה טאָן, זיי זאָלן זיך דערנענטערן צו דײַן עבודה. און אַז זיי זוכן מיך צו הרגענען צוליב דעם וואָס איך האָב גענבֿואט אין דײַן נאָמען, ווער דאַרף קעמפֿן מײַן מלחמה? דו, רבונו של עולם, זאָלסט פֿירן מײַן מלחמה און מיך ראַטעווען פֿון זיי.

נבואה אויף די אנשי ענתות
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה עַל אַנְשֵׁי עֲנָתוֹת הַמְבַקְשִׁים אֶת נַפְשְׁךָ לֵאמֹר לֹא תִנָּבֵא בְּשֵׁם יְהֹוָה וְלֹא תָמוּת בְּיָדֵנוּ׃ - דערפֿאַר, אַזוי האָט דער אייבערשטער געזאָגט אויף די לײַט פֿון ענתות, וואָס זוכן דײַן נפש צו זאָגן: דו זאָלסט נישט נבֿוא זאָגן אין נאָמען פֿונעם אייבערשטן, כּדי דו זאָלסט נישט שטאַרבן דורך אונדזער האַנט.

זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: די אנשי ענתות זוכן דײַן נפש, און נישט צוליב אַ פּערזענלעכן דין ודברים מיט דיר, נאָר זייער גאַנצער ענין איז "לא תנבא בשם ה'". דאָס איז זייער ריב מיט דיר, און דאָס איז וואָס ס'שטערט זיי - דאָס וואָס דו ביסט דער שליח פֿון דער השגחה עליונה. און וויבאַלד אַזוי, וועלן זיי באַשטראָפֿט ווערן ווי ס'וועט אויסגעשמועסט ווערן אין די קומענדיקע פּסוקים.

די קשיא פֿונעם רד"ק: אויב זיי האָבן אים קלאָר געסטראַשעט, וואָס הייסט "ולא ידעתי"?

דער רד"ק שטעלט זיך דאָ אָפּ אויף אַ שוועריקייט: פֿריִער איז געזאָגט געוואָרן "וה' הודיעני ואדעה", "ואני ככבש אלוף יובל לטבוח ולא ידעתי", וואָס באַדײַט אַז בלויז דער הקדוש ברוך הוא האָט אים דאָס אַנטפּלעקט. און דאָ שטייט דאָך בפירוש אַז זיי אַליין האָבן אים געזאָגט "לא תנבא בשם ה' ולא תמות בידנו" - דאָס הייסט, זיי האָבן אים אָפֿן געסטראַשעט אַז אויב ער וועט ווײַטער נבֿוא זאָגן וועלן זיי אים דערמאָרדן. אויב אַזוי, האָט ער דאָך גוט געוווּסט אַז עס דראָט אים אַ טויט-געפֿאַר דורך זיי!

נאָר דער תּירוץ איז אַזוי ווי עס מאַכט זיך ממש הײַנטיקע טעג: אַ מענטש זאָגט פֿאַר זײַן חבֿר "איך וועל דיך הרגענען", און יענער מיינט אַז דאָס זענען סתּם רייד, סטראַשונקעס אָן אַ דעקונג. וויפֿיל מעשׂיות קענען מיר וואָס צום סוף האָט זיך אַרויסגעשטעלט אַנדערש, אַז ס'איז טאַקע געווען סטראַשונקעס און מ'האָט זיך באַקלאָגט אין דער פּאָליציי - און וואָס קען שוין די פּאָליציי טאָן? אויב מ'וועט צוטשעפּען אַ פּאָליציאַנט צו יעדן מענטש וואָס מ'סטראַשעט אים, וועלן אויסגיין אַלע פּאָליציאַנטן. און דערפֿאַר האָט ירמיהו קיינמאָל נישט געזאָרגט אַז דאָס איז עפּעס ממשות'דיק, און ער האָט געהאַלטן אַז דאָס איז בלויז שרעקן און איבערטרײַבן, זיי סטראַשען אים מיט אַ ליידיקן ביקס. וואָרום אים צו טייטן בגלוי איז נישט מעגלעך געווען: עס איז דאָך נאָך געווען דאָרטן אַ מלך און אַ מלוכה, און אילמלא מוראה של מלכות איש את רעהו חיים בלעו, און זיי וואָלטן נישט געהאַט די דרייסטקייט אים צו דערמאָרדן פֿאַר יעדנ'ס אויגן. אָבער אים צו טייטן בסתר דורך סם - דאָס איז יאָ מעגלעך, און דאָס איז וואָס ער האָט זיך נישט פֿאָרגעשטעלט. און ס'איז אַפֿילו נישט געווען מוכרח אַז מען זאָל דאָס געווויר ווערן, וואָרום זיי האָבן געקענט אַרײַנלייגן אין זײַן עסן אַ סם וואָס ווירקט נישט גלײַך נאָר ערשט נאָך צען טעג אָדער נאָך אַ חודש, אָדער אַ ראַדיאָאַקטיוון שטאָף, און ער וועט שטאַרבן נאָך אַ צײַט און קיינער וועט נישט וויסן פֿון וואָס ער איז געשטאָרבן. פֿון דעם האָט ער נישט מורא געהאַט און דאָס איז אים נישט אויפֿן געדאַנק געקומען, און אויף דעם האָט ער געזאָגט "ה' הודיעני".

די שטראָף
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת הִנְנִי פֹקֵד עֲלֵיהֶם הַבַּחוּרִים יָמֻתוּ בַחֶרֶב בְּנֵיהֶם וּבְנוֹתֵיהֶם יָמֻתוּ בָּרָעָב׃ - דערפֿאַר, אַזוי האָט געזאָגט דער אייבערשטער צבֿאות: אָט רעכן איך זיך אָפּ מיט זיי, די בחורים וועלן שטאַרבן פֿון דער שווערד, זייערע זין און זייערע טעכטער וועלן שטאַרבן פֿונעם הונגער.

פֿאַרוואָס דווקא די בחורים וועלן שטאַרבן פֿון דער שווערד? ווײַל די בחורים פֿאַרלאָזן זיך אויף זייער גבֿורה און גייען אַרויס מלחמה האַלטן, און אַזוי ווי זיי גייען אַרויס צום קאַמף - איז זייער מיתה דורך דער שווערד. "בניהם ובנותיהם ימותו ברעב" - אינעווייניק אין שטאָט.

און דער רד"ק איז מדייק: פֿאַרוואָס דערמאָנט ער די קינדער און נישט די עלטערן? ווײַל אויב די טאַטעס וועלן באַקומען עפּעס צו עסן, וועלן זיי עסן, ווײַל זייער לעבן גייט פֿריִער. און נישט נאָר דאָס, נאָר זיי האָבן אַפֿילו געגעסן "בשר בניהם ובנותיהם" פֿונעם גרויסן הונגער. קומט אויס, אַז ווען עס איז געשטאַנען דער ספֿק צי ער זאָל לעבן צי זײַן זון זאָל לעבן, האָט ער זיכער אויסגעקליבן זײַן אייגן לעבן קודם, און דערפֿאַר זענען די קינדער געווען די וואָס זענען געשטאָרבן די ערשטע.

און דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם לשון "הנני פוקד עליהם", און ער פֿאַרבינדט דאָס מיט וואָס ס'איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן: ירמיהו האָט געזאָגט פֿאַרן הקדוש ברוך הוא - נישט מײַן מלחמה פֿיר איך, נאָר דײַן מלחמה. זאָגט אים דער הקדוש ברוך הוא: דו ביסט גערעכט, און דערפֿאַר נעם איך די זאַך אויף זיך אַליין - "הנני פוקד עליהם". דאָס איז נישט קעגן דיר, נאָר קעגן מיר; איך אַליין וועל זיך אָפּרעכענען מיט זיי, און די בחורים און די קינדער וועלן שטאַרבן דורך שווערד און באַלאַגערונג.

וּשְׁאֵרִית לֹא תִהְיֶה לָהֶם כִּי אָבִיא רָעָה אֶל אַנְשֵׁי עֲנָתוֹת שְׁנַת פְּקֻדָּתָם׃ - און קיין איבערבלײַב וועט זיי נישט בלײַבן, וואָרום איך וועל ברענגען אַ רעה אויף די לײַט פֿון ענתות אין דעם יאָר פֿון זייער רעכענונג.

די אנשי ענתות האָבן זייער געפּלאָגט ירמיהו'ן. ירמיהו איז געווען "מן הכהנים אשר בענתות", אַ בן עיר זייערער און אַ קרובֿ משפּחה, און אַנשטאָט וואָס זיי זאָלן מחזק זײַן זײַנע הענט - דווקא אין זײַן שטאָט האָט מען געזוכט ווי אַזוי אים אומצוברענגען. און ער האָט שוין מתפּלל געווען אויף זיי אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל זיי מכשיל זײַן מיט מענטשן וואָס זענען נישט מהוגן און זיי זאָלן באַשטראָפֿט ווערן, און דאָ זאָגט אים דער אויבערשטער: קיין שארית וועט זיי נישט בלײַבן.

"שנת פקודתם" - טײַטשט דער רד"ק: דאָס יאָר פֿונעם חורבן, דאָס איז דאָס נײַנצנטע יאָר פֿון נבוכדנצר, ווען דער אויבערשטער האָט פּוֹקד געווען זייער זינד און דאָס לאַנד איז חרובֿ געוואָרן; אין יענעם יאָר וועלן אויך די אנשי ענתות געשטראָפֿט ווערן און זיי וועלן נישט האָבן קיין שארית. און דער רד"ק פֿרעגט אַ קשיא: מען געפֿינט דאָך בײַ די וואָס האָבן זיך אומגעקערט פֿון גלות בבֿל "אנשי ענתות מאה עשרים ושמונה", וואָס באַטײַט אַז אַ שארית איז יאָ פֿאַראַן געווען! און ער ענטפֿערט, אַז יעדער אַזאַ גזירה ווערט געזאָגט על תנאי - אויב זיי וועלן נישט טאָן קיין תשובֿה; און הגם עס איז אויף זיי נגזר געוואָרן אַ שווערע גזירה, ווען די שׂונאים האָבן פֿאַרכאַפּט די שטאָט האָבן זיי געטאָן תשובֿה, און אַז זיי האָבן געטאָן תשובֿה האָט זיך די גזירה געביטן און עס איז יאָ געווען פֿאַר זיי אַ שארית.

און דער מלבי"ם פֿאַרענטפֿערט עס אויף אַן אַנדער אופֿן: "ושארית לא תהיה להם" גייט אויף די זקנים. אין אָנהייב האָט ער געזאָגט "הבחורים ימותו בחרב, בניהם ובנותיהם ימותו ברעב", און מען פֿרעגט די קשיא - און וווּ זענען די זקנים? אויף דעם זאָגט ער אַז אויך זיי וועלן נישט איבערבלײַבן, ווײַל איך וועל ברענגען אויף זיי אַ באַזונדערע רעה אין דער צײַט פֿונעם חורבן. קומט אויס אַז דער פּסוק רעדט בכלל נישט וועגן די קומענדיקע דורות און וועגן די וואָס קערן זיך אום פֿון גלות, ומעיקרא קושיא ליתא.

צום סך-הכל:

אין דעם טייל פֿונעם קאַפּיטל שטעלט דער נבֿיא דעם חשבון מיט דער פֿולער שאַרפֿקייט: "מה לידידי בביתי" - סײַ ווי אַ ווענדונג צו כּלל ישׂראל, סײַ ווי דער אויסרוף פֿונעם נבֿיא וועגן השראת השכינה, און סײַ ווי די ווערטער פֿונעם אויבערשטן צו ירמיהו ער זאָל נישט מתפּלל זײַן פֿאַר זיי - דער אויספֿיר איז איינער: קרבנות אָן תשובֿה נעמען נישט אַוועק קיין עבֿירה, און אַ פֿאָלק וואָס פֿרייט זיך מיט זײַן רשעות האָט נישט קיין תּיקון אויפֿן געוויינטלעכן וועג. און פֿונעם גרינעם איילבערט-בוים, וואָס באַצייכנט עשירות, גבֿורה און מעשׂים טובֿים, זענען נישט געבליבן נאָר פֿאַרברענטע בלעטער און צעבראָכענע צווײַגן - נישט ווײַל דער אויבערשטער האָט געביטן זײַן מחשבֿה, נאָר ווײַל אַ פֿלאַנצונג וואָס גיט נישט קיין פֿרוכט פֿון הילולים ווערט אויסגעוואָרצלט צוליב דעם תּכלית פֿון איר פֿלאַנצן גופֿא. און צום סוף פֿונעם קאַפּיטל אַנטפּלעקט זיך די טיפֿע איינזאַמקייט פֿונעם נבֿיא: זײַנע שטאָטלײַט און בני משפּחה פּלאַנעווען אים אומצוברענגען בסתר, כּדי אַפֿילו זײַן נאָמען זאָל מער נישט דערמאָנט ווערן, און ער איבערגעבט זײַן קריג צום שופֿט צדק און בוחן כליות ולב - "כי אליך גיליתי את ריבי" - און דער הקדוש ברוך הוא נעמט די מלחמה אויף זיך אַליין: "הנני פוקד עליהם".